mércores, abril 01, 2020

Fóísenos a memoria


No medio deste andazo que nos ten confinados, enclaustrados ou encarcerados, a tristeza asolagou aquela á que botaron “... a este mundo en orfandade,/orfa naciches e orfa vas seguir/por este mundo adiante, /escorada a unha banda e sen amarras” (...) “pois as amarras túas,/nun afastado antonte,/foron cortadas con brutalidade,/ por iso desde entón vas escorada”. A “abandonada filla do mar”[1],  ficou privada de memoria.

Aquela que exercía con prudente distancia, vontade inquebrantábel e sen renuncia algunha.  Aínda non hai moitos días que pechei a última páxina da nova d´A ilusión e esperanza[2] ampliada. A súa colección de retratos de amizades, ao xeito do libro dos amigos[3] do seu querido e admirado don Ramón, no que con elegancia rememora a “experiencia vivida”, como diría Benjamin, para transmitila a quen procura aquela que “Nin do teu nome mesmo estás moi certa./ Nada certo da túa orixe sabes”.

Sempre me chamou a atención a estraña afección, no ámbito da cultura e da política galegas, ao libro de conversas en contraste co escaso cultivo do texto autobiográfico ou “libro de memorias”. Nada máis que dicir. Só que a receita da “conversa con”, parte do inocente engado, perpetrado coa aquiescencia da persoa entrevistada, da benévola actitude, por non empregar un termo máis contundente,  do entrevistador.

O papel, ou pantalla, en branco son xélidos cando se  enfrontan dende os valores éticos e sen máscaras protectoras. Os textos memorialistas entendidos como un exame de conciencia exercitado co auxilio da memoria, compañeira falaz e traidora de nós mesmos, capaces de relacionar os acontecementos autobiográficos con experiencias sociais, civís, éticas e morais, ou de reflexionar sobre estas cuestións dende a propia experiencia persoal sen renunciar á lectura crítica das propias decisións ou actitudes xeracionais, son “rara avis”  no noso mundo cultural. “Este é o país onde ninguén lembra nada”, escribiu Franco Grande no limiar da súa grande achega memorialista[4]. Non son precisas Confesións rousonianas, chéganos con relembrar para evitar flagrantes ausencias, evidentes contradicións ou pavorosos silencios.

Franco Grande non renunciou ao legado moral da xeración dos cincuenta, da xeración de Galaxia, deostada como “piñeirista” e  tan mal interpretada  tanto polos que consideran que o galeguismo moderno é cousa dos anos oitenta ou que o ideario de Castelao esta acadado na actual autonomía. Son reflexións del mesmo, galeguista ata a medula,liberal de liberdade e respecto, federalista europeo, reflexivo, bo conversador, pensador[5], poeta e memorialista. Abandonounos neste remuíño que nos arrastra e foise pensando “que este país, se algunha vez dá unha resposta, é sempre tarde, cando a un xa tanto lle ten”.

Gondomar de Miñor, no último día de marzo deste andazo.




[1] Franco Grande, X.L. (2017): Libro das abandonadas. Teófilo Edicións: Pontevedra.
[2] Franco Grande, X.L. (2019): A ilusión da esperanza. Galaxia: Vigo.
[3] Otero Pedrayo, R. (1997): O libro dos amigos. Galaxia: Vigo. Edición de Marcos Valcárcel.
[4] Franco Grande, X.L. (2004): Os anos escuros. Galaxia: Vigo. Hai una edición de 1985 en Xerais co mesmo título ao que se lle engade un I, pero que non tivo II. A edición de Galaxia é a completa.
[5] Franco Grande, X.L. (2013): Outra política para outros tempo. Galaxia:Vigo.

luns, marzo 02, 2020

L. Nóvoa e L. Tobío

Leopoldo Nóvoa no atelier do Mercado Central de Motevisero, cara 1959.
Tomado de Leopoldo Nóvoa (1919-2019). Museo - Deputación de Pontevedra

Aínda non rematara a magnífica exposición, cativa aínda que intensa,  “Galaicos. Un pobo entre dous mundos”, que percorría 2.000 anos entre a prehistoria e a antigüidade  tardía a través de obxectos arqueolóxicos achados no ámbito das Rías Baixas, xa que non todos eran da división administrativa pontevedresa, e xa se inaugurou outra gran exposición no Museo de Pontevedra. Semella que sopran ventos de mudanza “malgré lui”, aínda mantendo ridículas peaxes: unha exposición como “Galaicos” inaugúrase primeiro en  Madrid para despois chegar a provincias, mesmo a aquela na que ten a súa orixe.

No alcumado “sexto edificio” pegouse un chimpo dende os tempos máis recuados ata a arte contemporánea coa exposición conmemorativa, argallada por Rosario Sarmiento,  do centenario do nacemento de Leopoldo Nóvoa. O galego-uruguaio, nacido en Salcedo, foi o último en falecer dos grandes creadores plásticos que o exilio arrexuntou nas beiras do Prata fecundando a cultura galega contemporánea: Colmeiro, Seoane, Laxeiro, Díaz Pardo e Nóvoa.

O pai de Leopoldo era cónsul do Uruguai en Vilagarcía. Tiña “o paísiño” como lugar de nacenza. Os sublevados expulsaron o  pai e o futuro artista, en idade militar, deserta. A familia, a través de Portugal, consegue chegar a Montevideo.

Na capital do país “chiquito”, o mozo Nóvoa coñece a Joaquín Torres García que o acabará  afastando da arquitectura e da literatura para encarreiralo cara á  pintura e a expresión plástica, exercendo unha gran influencia, xunto á  de Seoane, nestes anos iniciais do seu traballo artístico.  O seu propio camiño atoparao, xa instalado en París, nos primeiros sesenta. Ata que as cinzas o marcaron para sempre, primeiro tras o incendio destrutor do “atelier” parisino e despois co inconsciente repañar de borralla na súa lareira de Armenteira.

Nos anos de formación, bandeando  polas beiras do Prata, primeiros anos en Uruguai, residencia en Bos Aires, regreso a Montevideo e antes de coller camiño de Europa, fixo migas con  outro expatriado polo fascismo, coma el de vida nómade pola forza do traballo, da violencia e un chisco tamén por vontade. Naquel Montevideo acariñador de emigrantes e exiliados tratou a Lois Tobío, de profesión orixinaria similar á paterna, probablemente a través da familia do mesmo Torres García, coa que Tobío e a súa dona mantiveron relación de amizade durante anos.

martes, febreiro 11, 2020

Atila no Grove en Santiago de Compostela

Por se este xoves andades por Compostela por alí estarei na compaña do amigo e profesor Lourenzo Fernández Prieto, para presentar unha vez máis o magnifico libro de Antón Mascato Atila no Grove. Crónica política e Memoria da masacre (1923-1948) (Edicións Positivas).

O acto organizado pola Agrupación Cultural “ O Galo” e presentado por Suso Domínguez será este xoves 13 de febreiro ás 20 h no espazo “Vide, Vide” de Compostela.

Un relato  do período máis convulso da vila do Grove, que transcende, con moito, a memoria local para converterse nunha crónica comprensíbel e valida para tantas vilas, lugares ou cidades do noso país.

Agardámosvos

luns, febreiro 03, 2020

En Rianxo



Onte acudimos, xunto con innúmeras representacións de vontades de nación, a Rianxo; ao chamado do Partido Galeguista para conmemorar o 134 aniversario do nacemento de Daniel Castelao. O amigo, camarada e irmán, de vello, Suso Piñeiro, tiroume esta foto que é ben do meu agrado.

Obrigado Suso

luns, xaneiro 27, 2020

A perversión da traxedia.*



Con Patricia Arias e Antón  Mascato no Faiado da Memoria
Cando coñecín o borrador do libro de Antón Mascato, hai uns dous anos, nunha primeira versión, e ollei o título coidei que se trataba  dunha referencia, por outra banda nada desatinada, ao segundo dos tres albumes da guerra de Castelao. Ao Atila en Galicia, publicado polo comité nacional da CNT en Valencia en 1937. Como sabedes, os outros tituláronse Galicia mártir, editado no mesmo ano e cidade polo Ministerio de Prensa e Propaganda do goberno da República; o derradeiro da serie foi Milicianos, que viu a luz en 1938 en Nova York mercé a Fronte Popular Antifascista Galega.

Despois souben que a referencia do Toni Mascato viña por un artigo e mais por un proxecto de libro nunca realizado. O artigo publicouse en 1986 no semanario A Nosa Terra; unha imaxe da capa do  libro que, supoño, non se chegou a escribir tédela nas primeira páxinas do libro non dado ao prelo naquela altura, pero convertido en realidade corenta anos despois por Antón Mascato. Evidentemente o libro actual é moi diferente ao que podería pensar  e realizar Manuel Lueiro, máis escritor que investigador, dono dunha “experiencia vivida” como diría Benjamin, en contraste co lento, canso e efectivo traballo de boi pousón de Antón Mascato, durante case tres décadas, que o converte en “experiencia transmitida”, como tamén diría Benjamin, para sinalar aquela que constrúe historia e polo tanto estado, e xa que logo serve para dificultar as pretensións de elaborar “experiencias transmitidas” ,homoxéneas e dominantes a partir das memorias interesados do consenso da “transación” en 1978. Así pois  o libro de Mascato está engarzado nesa tradición memorialista, é continuidade do esbozo de Lueiro que tanto impresionara, cando mozo,  ao noso autor de hoxe.

Como dixen, o titulo escollido non me remitiu a Lueiro, para min descoñecido, tanto o artigo como o libro “non nato”. Por suposto entendino como unha chiscadela ao álbum de Castelao pero, na miña memoria persoal véuseme ao maxín outro Atila, neste caso dito Attila. Explícome e entendédeo tamén como agradecemento ao local que nos acolle a este Faiado que coida da memoria a través da imaxe.

Durante moitos anos impartín aulas dunha materia denominada “Historia do Mundo Contemporáneo”. Ao remate do tema de entreguerras, fascismo e segunda guerra mundial, proxectáballe ao alumnado o coñecido, e longo, filme de Bertolucci, Novecento, síntese da historia europea da primeira metade do século XX dende unha vila rural da Emilia-Romaña. Ás veces comentaba cos colegas se consideraban axeitada a súa proxección tanto polas horas empregadas como polos contidos. A maioría estimábano excesivo e panfletario. Pasoume moitas veces polo maxín retirala. Mais cando  atopaba algún ex alumno ou ex alumna, do único, é un dicir, espero que de algo máis, do que se lembraba era da película. Mantívena na programación e mesmo tiven que lidar con algún motín cando pretendín eliminala, baixo o argumento de que tiñan os mesmos dereitos que os do curso anterior. Presenciar o filme de Bertolucci convérterase nun dereito!

Con todo o moer dos miolos non me abandonaba,  sobre todo nalgunhas escenas longas de máis e con desmesurada teatralidade, que procuraba recortar entre algunha que outra protesta. Aínda hoxe sigo considerándoa como un aquelado equilibrio entre análise histórica e relato memorialista e sempre recomendo a súa visualización. Pretendo  recordarlles, cunha breve descrición, dous momentos para quen non  os lembre.

O Fardel da Guerra, gravado nº 19. Conde Corbal
Primeira escena: Attila, descoñezo se Bertolucci se inspirou no Atila en Galicia de Castelao, para bautizar a  personificación do fascismo, da brutalidade, do servilismo ante o capital, da dexeneración… No seu flamante uniforme negro, forza un cativo e mátao golpeándolle a cabeza contra a parede do cuarto. Aproveitará para culpar do crime a Olmo, o campesiño comunista.

Segunda: Os fascistas préndenlle lume á  casa do pobo. No incendio morren tres vellos que gardaban o local polas noites. Os campesiños acompañan os cadáveres calcinados, portados sobre carros de bois, en tétrica procesión polo centro da vila, camiño do cemiterio.

Réplica  á primeira escena: Julia Manzanal, unha testemuña, relata en Els nens perduts del franquisme : “Cuando fueron a detener a Justa Mir, su hijo lloraba y ella le llamó: Lenin, ven hijo mio. Los policias le dijeron: ¿Que ha dicho usted, el niño se llama Lenin? Cogieron al niño de las piernas y le estrellaron la cabeza contra la pared.”

Retruque á segunda: Seis de outubro de 1936. Vincios, Gondomar. De noite, agrupados de tres en tres, aparecen guindados seis cadáveres na beira da estrada. Tres deles irmáns. Nun carro de bois trasladáronos, a diferenza da escena de Bertolucci sen caixa e amoreados nun só carro, ata o cemiterio. Así o relata Telmo Comesaña, fillo dun dos asasinados e presidente da Asociación Viguesa pola Memoria:
(...) As cinco da tarde, no carro de bois de Manuel Alonso Prado foron trasladados, por orden da Garda Civil, ao cemiterio de Mañufe, Gondomar, aproximadamente oito km. distante, pasando polo centro da vila de Gondomar - como se dunha procesión de terror se tratase - onde os enterraron descalzos. Os zapatos foron a recompensa negociada polo mestre de Mañufe e presidente da comisión do cemiterio, D. Rogelio de la Granja, como recompensa por abrir seis fosas individuais na vez dunha fosa común como era  o habitual .

Ás veces paréceme que Bertolucci non era tan panfletario cando menos no que respecta ao relato testemuñal dos feitos.

Esa mesma sensación de horror que sentía cada ano que proxectaba o filme de Bertolucci cando ollaba o rostro demoníaco do fascista interpretado por Donald Sutherland, ou o rostro apesarado de Gérard Depardeieu conducindo os carros de bois cargados cos corpos queimados polas rúas da vila toscana, sentina cando imaxinei a man do mozo Ricardo Figueiro Besada coa faciana esnaquizada por unha bala que lle entrou polo pescozo e lle desfixo a queixada, batendo no cristal dunha pequena xanela na que ollou prendido un candil e o terror daquela nena de 8 anos que iniciou unha serie de solidariedades compartidas que lle salvaron a vida, ou o terror das pancadas que bouraban naquel home grande, case un xigante que cargaba ao lombo unha vaca, ata que xa na amañecida, e á vista da xente, lle pegaron un tiro ao señor Francisco “O Carniseiro” en viva lección de terror, como a que deron en Priegue, aquel día de 1937, cando colleron a Lolito, un fuxido, e  fusilárono diante dunha fonte con lavadoiro, ás 11 da mañá e anuncio previo. Ou como o terror se prolongou como método de control político e social durante anos, mesmo ata o último suspiro da ditadura e chéganos para lembralo aquel día de 1948 no que un falanxista de Lavadores, casado no Grove, do que Antón dá nome e apelidos, pégalle un tiro na cabeza a Paco García Moldes, despois de que un cómplice baixase o machete da luz para que non se iluminase a ignominia.

Hoxe vimos  presentar o libro de Antón Mascato, o seu Atila no Grove, o magnifico libro que o Antón, ou Toni que lle dicimos de vello, foi tecendo e destecendo ao longo de décadas e deixándoo repousar durante algúns anos para trousalo, con sosego,  e darlle as voltas precisas para ofrecernos a nós, ás xeracións vindeiras, un anaco da memoria meca, da traxedia meca, transformándoa en relato histórico. Nun bo relato, nun magnifico relato, no que sen confundir historia con literatura, xa Hobsbawm nos advertiu contra este perigo, o Antón conseguiu afastarse desa escrita torturada polo dato coa que ás veces moitos historiadores ou historiadoras parecen perseguir o sufrimento de lectoras e lectores.

Moitas grazas Antón polo teu traballo. Parabéns polo teu libro. E se tes forzas e ganas continúa pola senda que xa abriches profundando no período da ditadura de Primo e no da restauración para ofrecerlles ás xentes do Grove, unha historia para transmitir dende a beira dos que sufriron a historia.

*Este é o texto a partir dos que dixen unha palabras na presentación do Atila no Grove do amigo Antón Mascato en Vilagarcía da Arousa, o 19 de decembro de 2019; na sala de Pura e Antonio, no Faiado da Memoria.



xoves, xaneiro 16, 2020

En Murguía. Revista Galega de Historia



Acabo de recibir os exemplares do número 39 de Murguía, Revista Galega de Historia, ese pequeno milagre que cada seis meses é quen de realizar o equipo que colabora con Uxío-Breogán Diéguez Cequiel

Como sempre con achegas de moito e variado interese, como podedes comprobar neste resumo de presentación dos contidos

… o testamento de Rodrigo de Moscoso, membro dunha das máis destacadas liñaxes da Galiza do século XV, da man do historiador Miguel García-Fernández, investigador do Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades. Prudencio Viveiro Mogo, do Instituto Galego de Historia, achéganos ao lanzamento de Nós. Boletín Mensual da Cultura Galega, diante do seu centenario, realizando unha transcrición do seu primeiro editorial, así como de dous editoriais moi significativos (o de 1925 e o de 1931). Abre a sección Investigación o profesor da Universidade de Vigo Oscar Diaz Fouces, quen desenvolve un artigo arredor do significado catalanista Josep Maria Batista i Roca, fundador da organización xuvenil Palestra e promotor dos encontros Galeuza no tempo republicano. A seguir o investigador predoutoral da Universidade de Santiago de Compostela Roque Sanfiz Arias mergúllase  na historia do fútbol no concello de Fene até 1936, no marco da expansión por toda Europa deste deporte. O profesor e investigador Emilio Xosé Ínsua realiza un pormenorizado estudo da figura do almirante viveirense do s.XIX Nicolás Fernández Chicarro Leguinechea. Por último, pechan esta sección o docente e investigador Carlos Méixome, quen reflexiona arredor da nación galega a partir da produción historiográfica de Ramón Villares; mentres o bibliotecario e xefe de Servizo da Biblioteca da Universidade da Coruña Pedro Incio realiza unha síntese arredor da difusión referida á investigación científica, pon de en destaque métodos e plataformas/repositorios ao seu servizo.
Na sección A Entrevista destacamos a figura de Consuelo Rodríguez López, Chelo, guerrilleira antifranquista, da man da catedrática da Universidade de Santiago de Compostela Aurora Marco, quen pasou horas de conversas coa loitadora antifranquista de Soulecín que vén de falecer. En Lembranzas sumámonos ás homenaxes a Antonio Fraguas, con motivo do Día das Letras Galegas, da man de Manuel Pazos Gómez do Instituto Galego de Historia.

Neste número como vedes incorporan unhas miñas divagacións sobre o libro de Ramón Villares Identidade e afectos patrios (Galaxia, 2017). Déixovos o enlace que no seu día pendurei no Pé do Galiñeiro.