Manobra envolvente sobre á Coruña (5)

 

    Mentres Calvo Sotelo iniciaba a súa particular “tournée” polo centro da provincia coruñesa; Primo e Guadalhorce fixérono polo norte da de Lugo. O obxectivo, amosar a fortaleza da conxunción dereitista antes de chegar á Coruña e consolidala nas visitas a Ourense e Lugo. Calvo iniciou a xira o 26 de agosto de 1930; pasou por Santiago, sen deterse, camiño de Noia e percorreu durante dous días o distrito. Tíñalle lei á circunscrición pola que se presentara a deputado, aínda que con fracaso, en 1918.

    Aínda que o ex ministro non quixo recibimento publico, coa desculpa de ser unha  visita privada, entrevistouse cun gran número de comisionados e de mariñeiros “que tanto o admiran”, segundo El Ideal.... O avogado, Blas Agra Cadarso (1891-1956), secretario xudicial e xerente do curtidoiro da Chaínza (Obre), acolleuno na súa casa noiesa. Ao día seguinte, festa do Carme, achegouse ata a Pobra do Caramiñal, acompañado do seu hóspede, de Arturo García Rudiño (1877-1966) e de Ramón Mariño Neu, médico e alcalde de Noia durante a ditadura. Se Agra era o xefe dereitista no distrito; en Noia, dende o casino e  a secretaría do concello, exercía tal función García Rudiño.

A vella curtidoría da Chaínza en Obre (Noia)

    Na Pobra visitaron o duque consorte de Sevilla, Francisco de Paula de Borbón y de la Torre, que alí veraneaba e mesmo recoñeceran como fillo adoptivo. Este militarote chegou a tenente xeneral, conspirou na “sanjurjada” e foi vogal do Tribunal Especial para a Represión da Masonería e do Comunismo; remataría afastado do exército por corrupción, aínda que, segundo nos informa Paul Preston, o castigo debeuse ás súas manifestas actividades “juanistas”. Visitaron despois a “Ribeiriña”, finca  do abastado armador e conserveiro Andrés Díaz de Rábago y Aguiar, que será pouco despois un dos activos da CEDA. Tras a xentil visita trasladáronse a Boiro para saudar o médico cirurxián e conflitivo persoeiro Benigno López.

Ramón Mariño Neu
 alcalde con Primo 1924-1929

    Ao día seguinte visitou o Son, onde o recibiu “un xentío”. A mediodía acudiu a Ribeira acompañado polos automóbiles dos membros do comité provincial da UMN cos que se reuniu pola tarde. Tras recibir, na casa do concello, diversas comisións, almorzou no domicilio de Andrés del Río, que xa fora o seu acompañante durante a triunfal estadía nas terras do Barbanza, na mesma altura agostada, pero de 1924 (El Ideal... 28/8/1924). Daquela como un César, o flamante “cerebro” da ditadura,  camiñara sobre rúas alfombradas de pétalos e plantas recendentes, seguido polos ilustres apelidos citados.

    Pola contra, nesta ocasión, segundo El Compostelano (28/8/1930), circulou por Noia e distrito unha folla que lle afeaba o incumprimento na rebaixa dos impostos de consumos e contribucións, recrimináballe a censura a funcionarios co seu “Estatuto Municipal” e reprendíao polos seus discursos anticaciquís de falabarato, tan falsos como a promesa do ferrocarril a Santiago. En fin, que ningún beneficio trouxeran para o distrito os seis anos de ditadura. O percorrido barbanzán de Calvo rematou na casa boirense de Gómez Gororda, que convidou a “pastas, champaña e cigarros”. Antes visitara, en Palmeira, o arcipreste José Hermo García. O crego acadara sona tanto por encabezar un “acto de desagravio” para rexeitar o establecemento dunha comunidade protestante en  Cabo de Cruz como por que alguén lle “limpara”, da propia casa reitoral ,unha fortuna.

    A Ribadeo chegaran Primo e Guadalhorce e ata alí se acercou Calvo para, de paso,  visitar a súa avoa Manuela Lafuente Rogina, que na altura residía na vila na que nacera. O avó materno de Calvo, Joaquín Sotelo Valledor, era natural de Viveiro, dende onde se achegou unha nutrida comisión encabezada polo ex deputado José Soto Reguera (1881-1953), adscrito á UP, que o “decretou” presidente do Ateneo de Madrid.

    A xornada ribadense rematou cunha selecta cea, na que, ademais de triunviros e acompañantes, participaron o propio Soto Reguera e o avogado lucense José Gayoso Castro (1883-1946), que dirixira El Progreso e gozaría de longa carreira política no franquismo. Asistiron tamén o delegado do Banco Pastor e representante dos editores de El Ideal... José María Taboada Lago, que se convertería nun activista profesional do propagandismo católico e máximo dirixente da “Quinta Columna” en Madrid; os tenentes coroneis Antonio Villamil e José Martínez Pardo; o avogado e xuíz municipal, sobriño dos Moreno, os indianos, Pedro Martínez Moreno; o párroco de Ribadeo, durante 54 anos, Enrique López Galuá, inspirador, tras o golpe do 18 de xullo, de depuracións varias e autor dunha delirante recolleita de visións proféticas sobre a futura grandeza de España; o farmacéutico Francisco Díaz Braña; o indiano, madeireiro, e alcalde de Ribadeo na ditadura, José Acevedo Martínez; así como o presidente do Ateneo ribadense, Félix Fernández.

    Camiño de Ribadeo, para atoparse cos outros lideres “umenistas”, Calvo Sotelo detivose en Ortigueira, na casa de Dámaso Calvo Moreiras. Regresaría, ao pouco, xa na compaña dos dirixentes dereitistas para iniciar, en propiedade, a campaña de mitins.

Publicado en Nós-diario 27/11/2022

O axitado verán do cincuenta e sete

 

    Aínda Dylan non balbucira o de “The Times They Are a-Changin'”,  a canción e o álbum homónimo non se publicarían ata sete anos máis tarde, pero no “franquismo”  comezábanse a  farfallar consignas e aparentar xestos de mudanza. Fóranse  alá case vinte anos dende o triunfo definitivo “de la espada y la cruz” sobre as “hordas marxistas”, sobre “los extranjeros y extranjerizantes” que quixeran destruír España, e máis de dez dende que aquela “alianza insólita e temporal entre o capitalismo liberal e o comunismo” (Hobsbawm, dixit) derrotara o fascismo nos campos europeos estrados de cadáveres. Cumpría adaptarse.

    Aqueles mozotes de 1936, de clase media ou acomodada e formación académica,  que “junto a mis compañeros” fixeran “guardia sobre los luceros”, eran xa homes maduros que iniciaban a súa escalada cara ás máis altas “magistraturas del Estado”. Ademais das similitudes na orixe social e formativa, compartían estereotipos xeracionais, todas as xeracións os teñen. Decididos e fortes, enérxicos e falangueiros, paternalmente comprensivos coas masas e axitada presenza de executivos con moitas ordes que impartir ao servizo de España. Cabelos peiteados cara atrás, enchoupados en “fijador”, e procurando certas ondulacións; elegancia no vestir, dentro da austeridade falanxista e tipoloxía militarista; barbas rasuradas ou con coidados bigotiños;  poses “holivudienses” propias de quen se decatara de que a bendición washingtoniana ía acompañada de certas dependencias, non só estéticas, ademais do cheiro elegante a “Chesterfield”. Eran os cachorros do franquismo apancados nas fileiras reservadas do teatro, dispostos a prolongar a función mentres a “cuestión biolóxica” non fose motivo de preocupación.

    Un destes cachorros, en pleno ascenso, era Rafael Fernández Martínez (1916-1979). En abril de 1956 nomeárono gobernador civil de Pontevedra, o cargo levaba aparellado un enorme poder, pois ao tempo convertíase en xefe provincial do “Movimiento”, é dicir, no “mandamais” do partido único do réxime, que na realidade denominábase, dende o decreto de unificación do 20 de abril de 1937, ideado por Serrano Suñer, “Falange Española Tradicionalista y de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista” ou “FET y de las JONS”; pero a Franco gustáballe máis o de “Movimiento” que se axeitaba  á súa ídea cesarista do poder e disimulaba orixes incómodas no ambiente posterior a 1945.

    O novo gobernador nacera en Pontevedra, onde o pai, Domingo, era profesor na Normal. Nesta cidade estudou o bacharelato. Un traslado familiar levouno a Oviedo que foi onde se achegou ás JONS que argallaran entre Ramiro Ledesma Ramos (1905-1936),  “brusco, taciturno y poco sociable” (Payne, 1965:10), e Onésimo Redondo (1905-1936), “joven, vigoroso, guapo y apasionado, (...) clerical y conservador, (...) agitador nacionalista (...) por cuenta de los remolacheros de Valladolid” (Payne, 1965: 13). Descoñecemos datos da intervención do mozo fascista na resistencia de Oviedo dirixida polo “raposeiro” Aranda, pero en todo caso alí fixo a súa carreira de dereito e accedeu á fiscalía da audiencia.

    Pegou o chimpo a Pontevedra, consciente de que na Nova España tamén os tempos estaban a mudar. Exerceu o cargo dende abril de 1956 ata o marzo de 1961. Dende esta data ata 1968 gobernou Tarragona. Regresou á Audiencia ovetense como xefe da fiscalía. Nos seus anos como gobernador, tanto no extremo noroeste como no nordeste, desenvolveu unha intensa actividade que, seica, lle xeraron serios problemas de saúde que o levaron con 62 anos.

    Aquel seu case inicial ano gobernativo de 1957 foi un “sen parar”. Non deixou recanto da provincia sen visitar, nin ficou actividade corporativa na que non estivese presente; extensas listas de recepcións, os actos públicos, inauguracións, procesións, conferencias, festas locais..., tiñan asegurada a súa augusta presenza. A esa intensa actividade non deixaban de referirse os xornais, en especial de El pueblo gallego, que para algo pertencía á cadea de prensa do partido.

Unha desas xiras maratonianas anunciounas o xefe provincial para conmemorar o “alzamiento” do 18 de xullo. Baixo a advocación da Divina Pastora, iniciaría unha xira por 62 concellos da provincia tanto para que moitos sentisen o que nunca tiveran oportunidade de experimentar, a presenza da “primeira autoridad y jerarquía provincial”,  como para inaugurar obras por valor de 50 millóns de pesetas. O 29 de xullo foi a quenda do Baixo Miño. Non todos os concellos da comarca tiñan que inaugurar, pero si A Guarda e O Rosal e, en especial, Tomiño. Oia e Tui ficaban sen bendición á que asistir.

    Unha das súas angueiras foi a promoción turística. Aí o temos, un ano despois, en 1958, agardando na ponte internacional a chegada das autoridades portuguesas convidadas, probabelmente de Viana ou de Braga, cidades que visitou con frecuencia para difundir  aquel “turismo sacramental” que ficaba apampado ante  as ringleiras de chanzos ascendentes cara ao Bom Jesus, ou mareados entre  as reviravoltas da subida a Santa Luzía. Tamén para amosar tanto que España non estaba illada como babeaban os inimigos, como para que as escasas clases medias puidesen  facer turismo e, de paso, constatar que, para pobreza, a do país veciño. Outros turistas, os excursionistas en autobús parroquial, regresaban ledos cun quilo de café Sical, “o mellor de Portugal”, por cabeza, algún que outro quilo de toallas ou algunha cubertería de alpaca. En contrapartida promovíase, para uns, os balnearios da Toxa e Mondariz e os hoteis de Vigo; para outros, as ladeiras do Castro vigués ou os piñeirais de Marín, onde os excursionistas altomiñotos estendían mantel e roncaban sestas.

Imaxe 1.- O gobernador civil, Rafael Fernández Martínez xunto ao alcalde tudense, Luis Álvarez, na ponte internacional sobre o río Miño, nunha visita oficial do primeiro a Tui o día 29 de xullo de 1958. DEPO 00100397736

    Cando andou por Tarragona, insistiu no turismo e argallou o fenómeno masificado de  Salou e deixou pegada co complexo petroquímico e o monumento de Tortosa á batalla do Ebro, en correspondencia coa modernidade dos  “25 anos de paz”, deseñados por outro cachorro empoleirado nas retortas cimas do poder, Manuel Fraga (1922- 2012).

    Mais regresemos ao activo verán do cincuenta e sete. Un 10 de xullo, acudiu en compaña de destacados camaradas da xefatura provincial e sentou na presidencia do salón de plenos tudense, tendo  á dereita o alcalde cesante, José Jurado Romero, e á outra man ao substituto,  Gonzalo Álvarez Besada. Ata ese día, dende 1951, o médico Jurado (?-1971) exercera a alcaldía, dándolle o relevo a Rosendo Bugarín Martínez (1909-1989), outro dos nomes soados, xunto ao seu irmán Pablo, na “limpeza da retagarda”. O médico Jurado casara na Guarda e alí residía cando estourou o trebón e formou parte da inicial xestora insurrecta de Paco Moreno. Sobre a participación do alcalde cesante, por vontade propia, segundo os xornais, nas carneiradas daqueles días hai múltiples referencias, pero ningunha tan explícita como a que deixou escrita Josefina Segret (1982:185): “hizo puntería el médico, Jurado, allí presente en aquella bacanal, apretó el gatillo y le aplicó el tiro de gracia”. Refírese á tortura e morte de Manuel Noia, na Angoeira, en Oia.

    Na porta da casa do concello que con brevidade republicana presidira o sacrificado nos cons da Angoeira, o flamante gobernador, adobiado coa branca chaquetiña  do “Movimiento”, que non de camareiro, procede aos saúdos de rigor. Estreita a man do patrón maior da confraría, Manuel de la Peña Pacheco, mentres que, agardando a súa quenda, o párroco, Francisco Sáa Aldir, comeza a erguer a “tella”. Á esquerda do gobernador, garbosos, de camisa falanxista e garabata, o risoño Hermelindo Portela Gómez (1918-2003), alcalde, e Rafael Salcidos Sobrino (1912-1997), que o precedera como primeiro edil, xefe local da Falanxe, dirixente/funcionario de asuntos de obreiros e labradores. 

Imaxe 2.- O  gobernador civil Rafael Fernández Martínez, na porta do Concello da Guarda, saudando ao patrón maior da confraría, Manuel de la Peña Pacheco, Ao lado deste, de sombreiro, o párroco Francisco Sáa Aldir.  Á esquerda do gobernador vemos a Ermelindo Portela Gómez, alcalde naquel xullo de 1957, e ao seu predecesor no cargo, Rafael Salcidos, xefe local da Falange. DEPO00100397347 

    No salón de plenos, santificado coa presenza do coadxutor, enérxico o ademán, o home da chaquetiña branca, diríxese aos asistentes, á súa dereita o alcalde Portela, á esquerda, coidamos, o delegado da “Hermandad de Labradores”, e á beira deste, coa camisa azul e lentes sinistras, a delegada provincial do SEM, Carmen Mir Sans.

Imaxe 3.- Visita do gobernador civil  Rafael Fernández Martínez na casa do concello da Guarda; aparece á súa dereita o alcalde, Ermelindo Portela Melón, e entre as autoridades, Carmen Mir, delegada provincial de Maxisterio. DEPO00100397342

    A presenza desta última debía ter a súa razón de ser na inauguración da reforma do grupo escolar da Portela, dúas aulas (nenos e nenas), e sendas vivendas-escola. O portalón con arrecendo a “cortijo” xa non existe. No edifico, hogano, está instalada a asociación “Avelaíña”, de discapacitados. O xefe provincial, en dialogo co alcalde que foi durante once anos (1949-1960), acaparan o foco. O cura de Salcidos, Francisco Villa Martínez, contempla a escena desde unha salvífica distancia, e o que vira a cabeza, cun aquel de desconfianza, á beira dunha señora cuberta cun pano de lunares, é Aristides Moreira Portela, encargado das obras. Fronte ás autoridades, co pelo recollido como en moño, a mestra Aurora de la Torre Parada, segundo nos informa o prof. Malheiro, castigada, en 1936, co traslado dende unha escola da bisbarra do Carballiño para esta da Portela; o terceiro interlocutor, intuído na imaxe,  é o mestre Francisco Valderrama Fernández, ao que podemos ollar con nitidez  na foto 5; quen se fixa na cámara é o construtor José Ricardo Riego.

Imaxe  4.- O  gobernador civil Rafael Fernández Martínez falando co alcalde da Guarda, Ermelindo Portela, durante a inauguración da reforma do grupo escolar da Portela, en xullo de 1957. Na imaxe aparece tamén o cura de Salcidos, Francisco Villa e o encargado das obras, Arístides Moreira, tras a señora co pano de lunares. Na imaxe aparece tamén, peiteada cun moño, a mestra Aurora de la Torre, que chegara a esta escola tras ser sancionada no 36 co traslado desde o Carballiño.  DEPO00100397345 

Imaxe 5.- O  gobernador civil fala co mestre do grupo escolar da Portela, Francisco Valderrama Fernández. Á esquerda da foto, mirando á cámara, o construtor José Ricardo Riego. Á dereita, de gafas, Carmen Mir, delegada provincial de Maxisterio, e de costas, con moño, a mestra Aurora de la Torre. DEPO00100397341 

    Nalgún momento chegoulle a hora da bendición ao Centro de Alimentación Infantil ou “Gota de Leche” do Auxilio Social. O modelo asistencial (alimentos e roupa para aqueles tan necesitados que eran quen de  arrombar o sentimento de vergoña) creárase en 1937, a iniciativa de Mercedes Sanz Bachiller, viúva de Onésimo Redondo, inspirándose na “Winterhilfe”, a axuda de inverno nazi. Á altura do mandatario, as autoridades; en fronte, o pobo feminino armado de bulsos semiplásticos decorados en dameiro, ben populares na altura, que, de momento, protexían do sol agardando poderse encher dos alimentos precisos no fogar. O edificio foi derruído para ampliar o Centro Sanitario de Hixiene Rural, que dirixiu o alcalde Hermelindo Portela, médico de profesión. Na actualidade é o Centro Cultural.

Imaxe  6.- O  gobernador civil Rafael Fernández Martínez  diante do ao Centro de Alimentación Infantil ou “Gota de Leche” do Auxilio Social, na Guarda, logo derruído para ampliar o centro sanitario e que hoxe é centro cultural. Varias das mulleres cóbrense con bolsos “damero”, moi populares na época. DEPO00100397348 

    Portela, o xefe provincial Rafael Fernández, así como o alcalde do veciño Rosal, Manuel Suárez Marquier, non só se coñecían e trataban, como era evidente -eran camaradas “que traían prendidas cinco rosas”-, senón que había pouco que viviran xuntos unha emotiva xornada, desas que nunca se esquecen, pois levaríana pendurada do peito, á beira do corazón, en forma de medalla. Os falanxistas, a imitación dos militares, devecían polas medallas. Polo significado e o contexto, debeu ser unha das máis emotivas das que recibiu o gobernador, e tamén debeu ser así para os dous alcaldes miñotos. Quen lle espetou a condecoración na camisa azul, na vilagarciá praza da Ravella, ante corenta mil camaradas, foi o ministro-secretario xeral do “Movimiento” José Solís Ruíz (1913-1990). O ministro, noviño do trinque,  era outro cachorro, ao que chegaron a alcumar “la sonrisa del régimen”, e precedera a Rafael Fernández na xefatura de Pontevedra. Tivo prolongada vida política; volveu recuncar como secretario do “Movimiento” no último goberno de Franco; cedeulle o posto a Adolfo Suárez, outro sorriso do réxime, para, despois da resolución “cuestión biolóxica”, portar a carteira de Traballo cando acaeceran os “sucesos de Victoria”, o 3 de marzo de 1976; a policía desaloxou, con fogo real, unha asemblea de traballadores celebrada nunha igrexa. Matou a cinco.

    Regresando á Ravella, o motivo da concentración de tanta fascistada era a conmemoración do acto fundacional da Falange galega, un 17 de marzo de 1935. Vinte e dous anos despois, o teatro onde discursara José Antonio xa non existía, pero o partido controlaba unha parte substancial do poder e devecía por demostralo. Ao garuleiro Solís recibírono na Cañiza e fixo un percorrido provincial como se dun Mister Marshall se tratase. Antes do discurso e da imposición da medalla da “Vieja Guardia”, Rafael Fernández disertou sobre as mudanzas precisas. Lembrou que era un dos que escoitara dos beizos de José Antonio as primeiras consignas, pero que non se podían quedar en 1933 ou 1936, pois, aínda que as ideas permanezan, a forma de expresalas ten que mudar para non caer na rutina, “en palabras de olor cadavérico”, xa que non se podía vivir de costas da realidade e debíase acoller na Falange a todos os que veñan de boa fe, como fixeran os seguidores de Cristo cos que non estaban circuncidados. Había que mudar. Ese mesmo día, os xornais recollían con entusiastas gabanzas as declaracións do Caudillo ao New York Times, en certo xeito inusitadas por disertar sobre a apreciación da peseta e outros asuntos económicos; temas pouco frecuentes nos discursos e entrevistas do Generalisimo.

    Antes de visitar A Guarda e O Rosal, o riseiro home da chaqueta branca detívose, intuímos, en Oia. Non debeu ter moito que inaugurar. Daquela a Oia nada lle tocara no reparto de millóns, pero alí, como correspondía, estaba para acompañalo na recepción popular o alcalde Luís Domínguez Fernández, que era de Mougás, e, á súa dereita, José Andura, que era da Portela de Burgueira, mentres que o terceiro pola dereita era Manuel Álvarez Rodríguez, e, en lugar preferente, os dous delegados provinciais, a de educación da que xa falamos, e mais, coidamos, o da “Hermandad de Labradores”, todos acochados por arremangados homes de camisa azul. Noutra ocasión daquel mesmo ano visitara Oia, daquela con elegante traxe e fina boquilla, ao mellor houbo inauguración, dicímolo porque por detrás da autoridade aparece don Claudio, o cura de Oia, Rodal Fandiño de apelidos, como, ao mellor, fixera un ano antes, onde se ve saudando un xerifalte provincial baixo a ollada atenta, con traxe de verán e garabata branca, de Manolo, o encargado das obras; o protocolo é observado con atención por José García Ferradás, mentres que, á súa beira, o vello e abastado patrucio Daniel Bouso Arias, ben cuberto de elegante chapeu, anda na procura do chisqueiro; o irmán do avogado e prelado domestico do Papa, Gabriel Bouso Arias, herdou unha parte das terras do mosteiro de Santa María, que este último adquirira,  chamada “El Bosque”. Don Claudio era xa cura de Oia cando no convento se instalou un campo de concentración e seica tivo actuacións humanitarias con algún dos presos alí almacenados; sobre uns catro mil entre febreiro e agosto de 1939.

Imaxe 7.- Visita do gobernador civil e xefe provincial do “Movimiento”, Rafael Fernández Martínez, ao concello de Oia. Tras el, o cura da localidade, Claudio Rodal Fandiño. DEPO00100396836

Imaxe 8.- O cura don Claudio saúda a un dirixente provincial baixo a ollada de Manolo, o encargado de obras, que leva traxe de verán e garabata branca, e de José García Ferradás, de escuro. Á súa beira con sombreiro, o abastado Daniel Bouso Arias. DEPO00100396835 

Imaxe 9.- En xullo de 1957, o gobernador civil, Rafael Fernández Martínez, visitou a casa do concello de Oia. Con el na imaxe o alcalde Luís Domínguez Fernández  e a súa dereita, José Andura e Manuel Álvarez Rodríguez. Do outro lado, na esquina, a delegada provincial de Maxisterio, Carmen Mir .DEPO00100397486

    Quen debeu ficar máis contento, agasallado cunha restra de inauguracións, foi o alcalde e xefe local do Rosal, Suárez Marquier (1913-1988). El tamén estivera na praza vilagarciá e fora recoñecido, ao igual que Hermelindo Portela e o xefe de Tomiño, Pío Troncoso, cunha condecoración, aínda que máis humilde, pero á fin e ao cabo, e tras subir ao estrado ante 40.000 camaradas, inseriulla, no peito azul, o secretario xeral do movemento-partido. Os tres recibiron a Cruz de Cisneros de ángulo verde e dúas barras.

    Marquier estaba nun momento ascendente, á xefatura local do Rosal engadíalle a xefatura do partido, valla a redundancia, no partido de Tui. Polo tanto, formaba parte da xunta de mando provincial, o centro do poder. Así que preparou o recibimento mobilizando as xentes rosaleiras para que o xefe provincial sentise de preto o alento popular entretecido co abafo suorento e poeirento daquel caloroso agosto. Aí os teñen, case como xenerais romanos ascendendo á gloria pola Vía Apia entre o “populus” de brazos ergueitos e obrigadas fes patrióticas. O que camiña á súa beira, grande, forte, masculino, arremangada camisa azul, despoxado da chaqueta pouco viril, é o xefe local, Suárez Marquier, orgulloso do evidente referendo popular que lle permitiría manterse na alcaldía nada máis e nada menos que 26 anos (1951-1975), case ata a resolución da “cuestión biolóxica”.  No recibimento todo foran parabéns; os da elegante mestra rodeada de níveas e anxelicais alumnas máis sorprendidas e medrosas que interesadas en axitar bandeiriñas, o cura arremangando saias impropias de día tan solleiro, o garda civil espreitando, sempre a medida distancia, tras lentes escuros; os políticos funcionarios de camisa azul e Ray-ban elegantes, botafumeiros eternos do poder. E alá, ao fondo, a ollada espreitadora, abesulladora, escudriñadora e divertida das xentes por un día de folganza e novidade na rutina do traballo.

Imaxe 10.- A veciñanza saúda, brazo en alto, nun momento da visita oficial realizada polo gobernador civil Rafael Fernández Martínez, á parroquia de Tabagón, no concello do Rosal o día 30 de xullo de 1957. Durante a visita inaugurouse un cruceiro e a escola parroquial. DEPO00100397544 

Imaxe 11.- Outro momento da visita do gobernador, co xefe local Suárez Maquier, de camisa azul sen chaqueta. DEPO00100397547 

    Aquel home servizal que, baixo a canícula, tantos desvelos pasaba polo benestar das xentes da súa provincia, co enérxico furabolos ben teso, adoutrina o infantil exército de abandeirados, rodeado de funcionarios protexidos con lentes solares, mentres os paisanos erguen a pucha, non por respectuoso saúdo, senón por airear a testa suorenta; mentres os máis ousados procuran refuxio ao avesedo da casa de enfronte aínda que iso lles impedise escoitar o patriótico discurso inaugural da escola do Calvario.

Imaxe 12.- Discurso de Fernandez Martínez con motivo da inauguración da escola do Calvario o 30 de xullo de 1957. DEPO00100397556 

    Suárez Marquier nacera en Oia, en Loureza. De pais asturianos que se asentaran no Baixo Miño, para dedicarse á contratación de obra pública. O inicial contratista rematou por converterse nunha empresa que acabou por denominarse “Hermanos Suárez”, con actividades non só relacionadas coa construción. Naquela calorosa xornada houbo máis obras que bendicir, que para iso a familia do alcalde era contratista de obra pública. Alí onde a estrada xeral Tui-A Guarda, se apartaba, e aparta, cara a Eiras, en San Xoán de Tabagón, inaugurouse unha pequena alameda con cruceiro e parada do autobús. Baixo a pancarta de benvida ao xefe provincial, erguen todos o brazo en respecto aos himnos, aínda que as mulleres o tomasen máis á chacota que os fatuos varóns.

Imaxe 13.- Veciñanza brazo en alto durante a inauguración da alameda de San Xoán de Tabagón, na estrada xeral Tui-A Guarda no desvío cara a Eiras. DEPO00100397565 

    Tras o remate dos actos chegou o momento de confraternizar coas masas. Unha parte das lexións de “morrilleiros” dedicados a picar a pedra, os croios do río, dos campos ou da beiramar, para o firme das estradas, que contrataba a empresa familiar do alcalde, habían de estar presentes, e entre elas moitas “morrilleiras”, en gran número portuguesas,  as que a xentil autoridade non deixaría de facerlle algunha chanza.

    Como remate daquel día solleiro e axitado ben viña un pouco de sombra e sosego espiritual, e, dado que en Tui non había bendición que botar, que mellor que recibila da súa Ilustrísima. Como ramo da xira estival, fixo unha visita ao pazo bispal para saudar as elites locais e presentarlle ao bispo os altos funcionarios provinciais que o acompañaban (foto 15). José López Ortíz (1898-1992) xa levaba anos na sede tudense, foi bispo dende 1944 ata 1969. A aquel arabista e historiador do dereito seica lle salvara a vida Wenceslao Roces, un militante comunista que desempeñou altos cargos no ministerio de Instrución Pública. Despois de Tui exerceu como arcebispo castrense.

Imaxe 14.- Un momento da visita feita polo  gobernador civil Rafael Fernández Martínez ao Pazo episcopal de Tui onde foi recibido polo obispo, Frei José López Ortiz. DEPO00100397609 

    Mais aquel activo xefe provincial non tiña acougo, nin para gozar un anaquiño coa fachada gótica da catedral. Pegando un reviragancho entre toureiro e futboleiro, bríndalle un sorriso ao excelentísimo e reverendísimo bispo e marcha, porque tiña que marchar.

 

Imaxe 15.- Fernández Martínez despídese do bispo de Tui, Frei José López Ortiz, ante a fachada da Catedral tudense. DEPO00100397602 

Co meu agradecemento a 

José Antonio Urís Guisantes, 

Xosé Manuel Malheiro Gutiérrez e

Matilde Salinas (a carteira de Oia)

 

Prensa consultada:El Pueblo Gallego, La Noche.

Bibliografía citada:

Payne (1965): Historia del fascismo español.  París: Ruedo Ibérico

Segret, J: (1982):¡Abajo las dictaduras!. Vigo: Edición da autora

TRAS O RASTRO DUN MESTRE: ELADIO FERREIRO OTERO

    O de mestre é oficio de serodio recoñecemento. Primeiro porque o obxecto do maxisterio carece do desenvolvemento vital preciso, segundo porque a colleita é tardía. Só o  tempo nos alerta e nos permite intuír a sombra esvaecida daquel mestre ou daquela profesora nas nosas decisións, actitudes ou valores. O matinar acudíame cando me falaban de don Eladio persoas que xa reviraran a vida, polo que estaban lonxe de entusiasmos excesivos.

    Procuraremos seguirlle o rastro ao mestre de Borreiros (Gondomar), que exerceu nesta parroquia ata a súa xubilación en 1946. Ficou unido a esta escola, mais tamén a unha das de fundación de máis farturento percorrido, a promovida pola emigración miñorá dende as beiras do Plata a través da Unión Hispano Americana pro Valle Miñor (UHAP-VM), da que foi director dende o momento auroral, maio de 1909, ata o seu cese fulminante, setembro de 1923.

    Breves notas biográficas.-

    Nado, en 1885, en Ourense. O relato familiar fálanos de estudos de Farmacia que mudou polos de Maxisterio, dos que se titulou na Normal de Valladolid. Exerceu como interino en Montederramo e en San Cibrao de Viñas. Na altura do seu matrimonio con Mª del Carmen Tizón Aguiar, de abastada familia fidalga, procedente do pazo dos Tizón, ou de Eiras, nesta parroquia do San Amaro, o “ilustrado profesor de instrucción primaria” estaba empregado no goberno civil. Concorreu, en 1907, ás oposicións e exerceu en Salceda de Caselas. En 1909, o ano no que se incorporou á escola miñorá, realizou as probas para escolas dotadas.

Pazo dos Tizón ou Casa de Eiras, no San Amaro

    O matrimonio tivo nove fillos. Ambos faleceron no pazo. Ela, en 1961; el, en 1965. Deixaba don Eladio unha manchea de amizades no Val que facían intuír “una nutrida asistencia” ao funeral en San Bieito de Gondomar.

    A carreira profesional.-

    Despois dos anos iniciais que sinalamos, seica lle andou a furar o caletre a aventura americana; mesmo tiña a pasaxe adquirida. Coutouno unha oferta de traballo: dirixir a escola da UHAP-VM. Estableceuse no Val, e aquí exerceu 37 dos 44 anos de profesión. Catorce na escola «Pro Valle Miñor»; o resto na de Borreiros, á que se incorporou en febreiro de 1924.

    Cesado na «Pro Valle», durante a ditadura de Primo, desenvolveu unha intensa actividade política e mesmo, transitoriamente, a función de secretario municipal de Gondomar, e os cargos de concelleiro e tenente de alcalde. Polas mañás, atendía  a escola; polas tardes, na casa, na procura de ingresos extra para manter a extensa prole, preparaba a cativada para se examinaren Vigo, nos xesuítas, en Artes e Oficios ou, máis tarde, no Santa Irene.

    A República non afastou a don Eladio da intervención sociopolítica, agora vinculado ao Partido Radical de Lerroux, dende o que influíu no devir miñorán, en especial de Gondomar, onde Nieto Virostra, do mesmo partido, exerceu a alcaldía.

    Os sublevados en 1936 non molestaron a Ferreiro; ben ao contrario, demandaron o seu apoio, pero soubo rexeitar os cargos que lle ofreceron con boas palabras e lóxicas desculpas e mantívose afastado da intervención política.

    Unha aproximación ideolóxica.-

    O desprestixio da Restauración, o carácter transitorio, en principio, da ditadura e a súa fraseoloxía“rexeneracionista”, achegáronlle apoios diversos, non só os da gran burguesía, senón tamén doutros sectores, como os vellos agraristas ou franxas das clases medias cultas, entre os que poderíamos incluír a don Eladio,e mesmo, temporalmente, de galeguistas e obreiristas. Todos ollaban no xeneral o pai severo pero comprensivo que podería tirar a España do trauma melancólico de 1898.

    Que saibamos, con anterioridade á ditadura, don Eladio, non participara na vida política. Debeuse formar na lectura de Joaquín Costa, quen participara activamente na Institución Libre de Enseñanza (ILE) e estaba moi unido a Giner de los Ríos. Neste ambiente temos que situar a Eladio Ferreiro, bambeándose entre as propostas renovadoras da ILE, o rexeneracionismo de Costa, o paternalismo de Primo,e o republicanismo conservador de Lerroux. En Ferreiro produciuse ademais unha conxunción estelar, en setembro de 1923, mes e ano do golpe de estado e do seu cese como director.

    As Escolas da UHAVM.-

 

    Ferreiro foi o artífice da escola que abriu as portas o 4 de maio de 1909 nun edificio alugado situado na estrada Ramallosa-Gondomar. Ao iniciarse o curso de 1910 a matricula tivo que se suspender nos 250 matriculados.Non había sitio. Cumpría un novo edificio. Tamén desas xestións se encargou Ferreiro, fachendoso dos “altruístas fines de protección a la infancia, de caridad, de progreso y de patriotismo” da UHAP-VM e dos apoios acadados por Ángel Urzaiz e das achegas de Nigrán e Gondomar  e das agardadas de Baiona. As reticencias baionesas tiñan a súa orixe na pretensión de que o novo edificio se localizase en Sabarís.

    O director imprimiulle á escola unha liña xeneralista e, en especial, de carácter comercial. Tratábase, en concordancia coa directiva americana, de formar a rapazada para chegar a América coas destrezas básicas que lle permitisen integrarse axiña sen sufrir os desamparos dos pioneiros. De imprimirlle esta dirección arrepentiuse toda a vida segundo o relato oral familiar que a nós nos chegou.

    A posta en marcha da escola de nenas en 1919 iniciará unha espiral de enfrontamentos que rematarán co cese de Ferreiro en 1923. Por unha banda, Ferreiro coidaba que había outras prioridades, e pola outra que a directora, Julia Sola, con fortes apoios dentro da Comisión Directiva (CD) alén-mar, se excedera na matricula. Era unha disputa pola dirección das escolas. Ferreiro contaba co apoio do Consello no Val (CV). O enfrontamento, en inicio persoal, tomou dimensión grupal e confrontáronse intereses e desavinzas ideolóxicas. O de América, encabezado por Lemos; e o de aquí encabezado polo abastado gondomarés, valedor do mestre, Manuel Losada Carrera. A dimisión deste último como delegado da CD precipita a  confrontación. A chegada ao Val, en 1920, de Lemos, non minguou as tensións. En febreiro de 1921, a CD pratense envía unha nota ao CV miñorán queixándose do autoritarismo de Ferreiro e do mal efecto que causa enviando as súas fillas á escola pública de Mañufe. Cesárono, cun mes de soldo.

As Escolas en construción

    Visto con ollos de hoxe, pode sorprender a aparente contradición entre o Ferreiro renovador pedagóxico e o Ferreiro politicamente conservador, mesmo proto-fascista da Unión Patriótica, ao que lle chiscan o ollo os mozos falanxistas. Mais temos que situar a  súa acción e pensamento no Miñor do arrinque do pasado século, nunha sociedade, a galega, que pretendía modernizarse pero tiña enormes limitacións e a escola precisaba de medios que, ausente o Estado, só os emigrantes podían achegar. Neste contexto temos que entender as anovadoras ideas pedagóxicas de Ferreiro influídas decisivamente pola ILE e o pedagogo Ignacio Ares de Parga, inspirador do modelo educativo da UHAP-VM. Esa aparente contradición pode tamén entenderse con chaves da súa propia “ego historia”, de familia fidalga en declive, que ten que adaptarse a novos destinos profesionais,  agoniada polas alteracións da orde social nun momento de fortes convulsións como o período interbélico.

    Despois das Escolas da UHAP-VM.-

    Tras o cese ficou nunha situación económica complicada e coa sensación dun trato vexatorio. A iso referirase en varias ocasións; tamén Losada.Terá que agardar ata febreiro de 1924 para reincorporarse ao seu posto escolar.

    A conxunción estelar de setembro de 1923 (golpe de estado e cese) afastaron a don Eladio das aulas. O trinta de setembro ás 9 da noite o comandante do posto da garda civil de Gondomar reuniu os 12 concelleiros saíntes, co seu alcalde á fronte, e os 13 entrantes. Destituíu a uns e nomeou os outros. O labor rexenerador ficaba reducido a un golpe de efecto: a detención do secretario e a destitución do oficial primeiro; o funcionario que tería que suplilos, Nieto Virostra, non quixo asumir o posto. O pleno, por unanimidade, acordou nomear, con carácter provisional, a Ferreiro “atendiendo a las excepcionales condiciones de honradez, capacidad y trabajo (...) demostradas durante el largo tiempo que, con general aplauso, estuvo al frente de la dirección de las Escuelas Americanas de este Valle”.

    A praza tiña que cubrirse dun xeito definitivo. O pleno anunciou a vacante. Parecía matinada a medida para Ferreiro. Pero non foi así. Coidamos que a vocación polo maxisterio, a pesar da humilde retribución, estivo por riba de todo, pero tamén, pensamos, o afastarse do rebumbio municipal, e sen dúbida, o novo “estatuto municipal” de Calvo Sotelo, que lle imposibilitaba acceder ao posto.

    Reincorporado a Borreiros, continuou sendo un referente do upetismo, exerceu como cabo do “somatén”, concelleiro e tenente de alcalde, dende onde atendeu, en especial, os asuntos escolares, ademais de ser orador imprescindíbel nos actos sociais. A desaparición das actas dende setembro de 1925 ata o mesmo mes de 1927, impídenos coñecer detalles.Nesta altura Ferreiro xa non formaba parte da corporación.

    Sabemos que tenteou as posibilidades de retornar a unha escola de fundación. O prestixio acadado nas «Pro-Valle» permitiulle colaborar, como inspector técnico, coa tomiñesa «La Aurora del Porvenir» e, por algunhas cartas dirixidas a Alejandro Lustres Carrera, testamenteiro do filántropo corcubionés José Carreras Fábregas, promotor dunha escola de artes e oficios, sabemos que mantiña a ilusión de acceder á dirección  desta escola, pois o ensino “es una vocación” dille, e cre “que había de satisfacerles” pola súa “larga experiencia” que “son las que aún sin serme indispensable, me tienen aquí trabajando desde las 8 de la mañana a las once de la noche, y siempre a gusto”.

    En outubro de 1926, o diario bonaerense La Prensa convocou un premio para pescudas sobre as achegas dos «indianos» á renovación pedagóxica. Fallouse, ao ano seguinte, por un xurado formado por catedráticos da U. de Oviedo. O traballo presentado baixo o lema “Dad lo mejor para la educación de la juventud” resultou o gañador. Era o de don Eladio. O premio substancioso:1.500 pesetas. Na prensa non deixan de sinalar o seu éxito e reclamar a merecida homenaxe de “todos los hijos del Valle”. Eladio acadaba a cima da súa popularidade. Argallouse a entrega do premio para o 1º de maio de 1927 na sala Miramar de Sabarís; dalgún xeito, acochábase un galano polo conflitivo cese. Púxolle o ramo o homenaxeado, amosou gratitude, brindou polo Val e ofertou os cartos do premio para poñer en marcha un periódico miñorán.

    A República recibiuse no Val, segundo a prensa, con “enorme alegría”, pero non supuxo a retirada de Ferreiro do espazo público, nin unha remuda absoluta dos cargos nas administracións e, dende logo, nada que tivese que ver coa brutalidade da sublevación de xullo de 1936.

    O “lerruxismo” tivo unha determinante presenza na provincia. Tamén no Miñor, onde os «radicais» ostentaban a alcaldía de Gondomar e estaban presentes nos outros concellos. Don Eladio preside o partido en Gondomar e participa do mesmo, pero sen a intensidade do período da ditadura, exercendo a súa «autoritas» sobre os vellos upetistas conservadores que se ían adaptando aos novos tempos.

Eladio Ferreiro, no centro á dereita, na escola de Borreiros cos seus alumnos. Arquivo IEM.

    Sete anos despois da súa xubilación, en 1953, argalláronlle outra homenaxe. Reuníronse case dous centos de persoas. Á fronte da comisión organizadora, en representación dos antigos alumnos, o avogado e conselleiro de Tranvías, José Ramón Fontán. Presidírono os tres alcaldes, pero tamén estaban presentes vellos republicanos represaliados, como Sebastián Pena ou Máximino Misa.

    Vives, mentres alguén te recorda.

Publicado en Cousas, outono 2022

Ienca

 

    Un, é que vai tendo moitos anos. Con perdón. Ben sei que non é cousa de gabarse do que non está de moda. Refírome aos moitos anos; non a cumprilos. O caso é que froito do moito troulear veume á chencha unha cántiga de mocidade, de non lembro quen; aínda que ben pensado deberon ser moitos os seus interpretes pois foi canción de éxito reiterado e danza constante.

    O texto non era, como xa intuíu o lector, unha labarada de virtudes literarias. Mais ou menos dicía:  “Esquerda, esquerda; dereita, dereita; adiante, atrás; un, dous, tres”. O retrouso repetíase ata a saciedade ou ata que, afogado de tanto chimpo, rematabas estomballado nunha daquelas cadeiras macizas propias de tempos escuros.

    O monótono texto e os reiterados movementos aos que incitaba, viñéronme ao maxín nestes días nos que se armou unha pequena barafunda nas chamadas “redes sociais” ou “aparellos autistas” (que un visita de cando en vez para non sentirse illado de todo), por mor da visita da portavoz nacionalista a un taller de costura de certo renome.

    Pareceume que o retrouso casaba ben con ese cismar do galeguismo de ir para alá ou para acó, con tal de enredar no camiño. Tampouco pretendo ser orixinal, pois a chanza téñoa escoitado en moitas ocasións. Explícome. Refírome á porfía dalgúns de “a miña esquerda non manda ninguén”. Así que cando alguén lle entraba, ou entra, a vea radical non tardaba moito en ocorrérselle a outro unha argallada aínda maior con tal de manterse “à gauche” e ocupar un espazo na xeopolítica interna, de absoluta inutilidade social, que permita arrexuntar un grupiño de presión ata que este esmorece e, coas calores e choivas outonais, abrolle un novo. A teima cismona deu reviravoltas abondo e non é do caso sinalalas; que sempre queda feo.

    A outra cismona obsesión, viña, e ven, da outra banda. A choromicada permanente da inexistencia dunha dereita galega, no senso de autónoma, galeguista ou nacionalista, que non no senso étnico, pois ninguén lle pretende roubar as súas orixes a quen nos leva gobernando décadas de formalidade autonómica e séculos sen este requilorio administrativo. Algúns intentárono. Que eu lembre, e incumprindo o de non sinalar, quixo facelo don Eulogio coas mans encalecidas dos socios da COREN vella; despois, dende un curuto con pretensións ilustradas, pretendeuno o felón barulleiro de Barreiro ao que todo lle serve con tal de ser el o que predica; e, por descontado,  intentouno o meu paisano Pepe Cuíña que non caeu na conta da perversa e eterna maldade dos que aparentan ser “señoritos de cidade” ou teñen fachenda de selo; nin tampouco, infelizmente, do curta que é a vida. Deixei para o último os que senten a ausencia da dereita, pero non son quen de facela e, non sei se por mofa, esíxenlle, aos que se reclaman de esquerda, que o fagan.

    Lembren o retrouso, rítmico e axitado, e deixen facer oh!

Publicado n´A Nova Peneira, novembro 2022