O grito

“El grito”

Hermenegildo Sosa

Óleo sobre tela

130x90

           Chamoume a atención o óleo que ilustra estas liñas. O autor, Hemenegildo Sosa, un pintor nacido (1946) no estado de Tlaxcala, no corazón do México insurxente que nos narrara John Reed¹ antes de relatarnos os dez días que abalaron o mundo. Sosa é un paisaxista recoñecido, en principio afastado do expresionismo de Munch de quen tomou o icónico título.

A creba dos Álvarez

Xosé María Álvarez Cáccamo e Carlos Méixome Quinteiro
na Aula de Cultura Ponte de Rosas (Gondomar)

A violencia fascista levou á morte por fusilamento ao meu avó Dario Álvarez Limeses e ao seu sobriño Alexandre Bóveda, ao exilio ao curmán de meu pai Xerardo Álvarez Gallego, ao desterro ao meu pai e a outro curmán seu, Emilio Álvarez Gallego, á cadea ao meu tío Darío Álvarez Blázquez no 47.

Con este tráxico reconto familiar, tirado da súa Memoria de poeta (2006), enceta Xosé María Álvarez Cáccamo o seu libro A Voz quebrada. Da memoria histórica e o terror fascista (2014). Catorce textos, breves na súa maioría, escritos, ou ditos, entre 2003 e 2014, pero publicados sen orde temporal, que nos falan da “verdade na conciencia que ás veces confundo a miña memoria coa dos meus maiores”. Preguntábase Benjamin, nunha das súas teses sobre a historia: “Acaso nas voces ás que lle prestamos ouvido non resoa o eco doutras voces que deixaron de soar”. Velaí o carácter matricial da memoria que fica ancorada nos feitos singulares sempre en transformación, aberta, que nunca remata por fixarse, sempre influída por acontecementos posteriores, por experiencias que se superpoñen e van modificando o recordo ata que: “Creo que eu estaba alí, en Tui, o dia 30 de outubro de 1936, ás seis horas e corenta e cinco minutos da mañá, e que puiden escoitar os tiros que lle arrincaron a vida” (refírese ao seu avó Darío Álvarez Limeses). A memoria e a historia teñen unha mesma preocupación: o pasado; pero entre ambas existe unha xerarquía. A memoria é fonte, a historia relato. A historia nace da memoria e despois ten que se liberar dela. O que nos ofrece Pepe Cáccamo é memoria “fondeada en sombra fría de dor” que nos acompaña na “alba insomne” e se revolve contra o “negacionismo erixido polos responsables do xenocidio e da ditadura” para lembrarnos “aquel programa de exterminio exhaustivo” que se impuxo en 1936 “por maioría absoluta de terror” e soñar coa vinganza, coa lexítima vinganza que non pode ser realidade.

Árbore que acolle

O carballo do quinteiro / A. Castelao / 
Período 1922/1929 / 38x55,50 cm. /
 Sala permanente. Museo de Pontevedra

    Inzados de eucaliptos, piñeiros e acacias e demais especies invasoras, as xentes galegas temos asumido que a árbore máis nosa é o carballo, cando na realidade está estendida pola maior parte do planeta e, segundo os que entenden disto, hai máis de seiscentas castes.

  Tamén entre nós hai variedades de quercus, o común, o cerquiño, o albar, o caxigo, nos últimos tempos o americano... en fin, a sobreira dos nosos vales oceánico-mediterráneos, ¡un día ollei o sobreiral do Arnego dende un curuto de corvo!, é do mesmo xénero ao igual que a aciñeira, a cuxa sombra, dunha “que já não sabia a idade”, xurou, o Zeca, ter por compañeira a vontade de Grândola, terra da fraternidade, a verba ou verbo do que tanto gustaba o carballo dobre que era Francisco Carballo Carballo.

   Nin Paco, nin Francisco, para nós era “O Carballo”, só “ O Carballo”, que acollía a todos, como o carballo do quinteiro de Castelao. Con quen sempre podías contar: para presidir a Cultural ou Promocións Culturais, para un ciclo de conferencias de historia ou botar un mitin, para a conversa privada, para a reflexión ideolóxica ou para que nos representase como colectivo...

   Vén de deixar un oco na memoria das persoas e da nación. Finou en Salamanca o pasado 29 de novembro. Foi soterrado en Asadur, onde nacera en 1925. Mente analítica, sintética, conceptual, brillante, contundente, provocadora... Xesto acolledor, de sorriso permanente e espontánea gargallada. Así era o crente, cristián e paúl que quixo que o incinerasen, a súa última provocación.

   Regresei a algúns dos seus libros e por riba de todos ás súas conversas con Santiago Prol e Xan Carballa, publicadas a comezos do 2002.

   Entresaco:

“Hoxe o socialismo histórico e o comunismo fracasaron pero a inspiración non. Hai que crear unha alternativa a ese capitalismo salvaxe e pódese chamar socialismo. Non temos ningunha experiencia mundial, temos o fracaso histórico das formas que adoptou, tanto a comunista como a socialdemócrata, na que queda unha levísima esperanza. Pero non nas formas que adopta a terceira vía, a terceira esquerda, o liberalismo libertario... puro artificio lingüístico. Hai que crear unha alternativa seria de igualdade, de paz, que estaba nos pensamentos filosóficos con Marx e despois de Marx(...) Ás veces escribo que o nacionalismo galego debe reelaborar esas cuestións, porque a socialdemocracia non é satisfactoria. (p. 77)”

“Para min é determinante a decisión de Bóveda e Castelao para darlle a Galiza unha capacidade de autodeterminarse. Outros non aceptan a autodeterminación. Pensaban en mellorar Galiza, facela parte do suxeito España e mandar dentro dese suxeito político cunha parte alícuota. Para Castelao e Bóveda Galiza é suxeito per se, ten que andar por si. Esa era a diferenza, e esa segue sendo en certo sentido. Os que din “somos unha nación, temos que dende Nós poñernos ao día, estamos conectados xeográfica e historicamente cun mundo nos que nos interesa apoiar e estar apoiados”, e outros din: “somos parte dun conxunto no que nos movemos, el é o sol e nós os satélites”. ( p. 145)”

“Penso que unha nación pode exercer a súa soberanía nun estado que abrangue varias nacións e en formas supraestatais (...) O nacionalismo como praxe política pode convivir con formas diferentes da independentista. O nacionalismo non leva sempre á reivindicación dun estado propio (p. 156)”

“(...) o proceso de avance dos grupos subalternos ten que aproveitar todas as oportunidades de facerse con espazos fronte á hexemonía do poder. ( p. 159)”

   No acto de recoñecemento que organizou o concello de Maceda o pasado 27 de decembro Xavier Vence lembrou unha frase, moi do Carballo, directa, concluínte: “Sobra ortodoxia e falta ortopraxe”.

   Como cando o coñecín, hai trinta é cinco anos, a expresión política da nación cidadá sofre unha profunda crise, por erradas decisións políticas e pola fragmentación, ás veces cainita. Cómpre o tino e sabedoría de varios Carballos para recompoñer a expresión política da nación. Non temos moito tempo.

A República en Crecente

         

 

Crecente é un concello ben revirado, como o Miño, ao que se pega para acompañalo. Estarrícase dende Arbo ata Melón, deixándolle o monte para os da Cañiza, mentres mira con sosego para Melgaço e os concellos ourensáns da Arnoia, Cortegada, Padrenda e coido que algún máis. Non sei se lembran o debuxo de Castelao, no álbum Nós, o cativo requírelle ao avó: “E os da banda d'alá son máis estranxeiros que os de Madrí?”, engade o rianxeiro entre paréntese “Non se supo o que lle respondeu o vello”.

Cego guía cego

          

A parábola dos cegos (De parabel der blinden)

 Pieter Brueghel “O Vello”, 1568.

Óleo sobre táboa 86x154 Múseo de Capodimonte, Nápoles

             Poderíamos ilustrar esta colaboración con calquera dos catro debuxos de Castelao, lapis sobre papel, que se conservan no Museo de Pontevedra.  Denominou a serie  “Cegos: os meus compañeiros”, a persoa lectora ben sabe dos problemas visuais do rianxeiro. Está formada por “A familia do cego”, “Cegos á porta da ermida”, “O cego”  e “Como na parábola de Pieter Brueghel”.

Grecia é Europa*

           

O rapto de Europa. Bronce de Xoan Oliveira

Foron dúas premonicións.  A primeira, o venres. Unha amiga moi especial convidoume a xantar con motivo do seu aniversario; ao entrar no restaurante baionés soaba o syrtáki, a danza de Zorba, creada, en 1964, por Mikis Teodorakis. Un dos seus moitos éxitos. Anos máis tarde, na metade dos oitenta, puiden escoitalo, en directo, asombrado, no pavillón vigués de Castrelos, dirixindo un espectacular e numeroso grupo de músicos, voces e coros suecos interpretando o Canto General de Pablo Neruda. Ficaron para sempre na memoria as poderosas voces de Maria Farandouri e de Petros Pandis e o numeroso coro, de entre o cal, erguidas por mans  nórdicas,  emerxeu, como faro salvador, a bandeira galega iluminada cunha estrela vermella no  momento máis intenso do concerto, xa cara ao final. A moitos quedounos gravada a imaxe daquel xigantón de guedellas ensarilladas, vestido de pantalón e camisa preta, partisano contra  o réxime de Metaxas, os fascistas e os nazis; deputado da esquerda; na clandestinidade contra a “ditadura dos coroneis”, detido, torturado,  desterrado, exiliado. Tras a caída dos “coroneis”, ministro nunha singular alianza contra o PASOK, entre o  centro dereita e os comunistas do KKE. Nos últimos anos encabezou múltiples manifestacións contra o goberno heleno, as  políticas de austeridade e  a troika; de moitas delas tivo que ser retirado polo perigo que supuñan para a súa avanzada idade os  gases lacrimóxenos que guindaba a policía sobre as cabeceiras das manifestacións.

Mea culpa, mea culpa... mea grandísima culpa

Ángeles Agrela: Ablación da metade esquerda

 da lingua ao retrato dun mozo

 de Vicenzo Catena, 2011. Óleo sobre táboa, Ø 92 cm

           

    Cóntase que, en 1804, cando o Papa se achegaba a Napoleón para poñerlle a coroa de emperador este tiroulla e púxoa el mesmo. Entón o Papa replicoulle: “Ben sei que a vosa intención é destruír a cristiandade, pero a Igrexa leva case dous mil anos intentándoo e aínda non o conseguiu”.

            Cento dez anos despois poderiamos lembrar a anécdota mudando de escenario e convertendo os personaxes individuais en colectivos. Así que cando dos sectores sociais máis barallocas escoitas a cacharulos  múltiples, cacholáns persistentes, caguiñas diversos, camanduleiros, galdrumeiros, chocalleiros, garatuxeiros, prosmas, lerchos e laretas de plurais castas e condicións que anuncian desastres para a nosa lingua  e  sinalan como culpables de tales as persoas que a empregan como lingua para “ser e estar no mundo”; por querela tanto que a chegan a afogar, por insultar a quen non a fala, por non dotarse dunha metodoloxía da persuasión, por usala como signo de reivindicación e lexitimación excluínte e  porque todo o que se fai en galego soa a falso, imposto, condicionado, ritualizado e artificial tanto pola presión dos intelectuais que tutelan a esencia da galeguidade como  dos partidos que empregan a lingua coma arma arreboladiza...