.jpg)
Este fatídico mes converteuse en protagonista literario dalgunhas das mellores páxinas de creación referidas aos primeiros momentos da sublevación fascista. Lembramos agora, Agosto do 36 de Fernández Ferreiro, Os mortos daquel verán do sempre lembrado Carlos Casares ou Agosto de memoria e morte de Xaquín Fernández Leiceaga, por citar un dos máis recentes.
Hai ben anos
escribiramos esta notiña sobre as xentes de Teis que apareceran mortos na finca
Candeira ou do Candeira e que algún tempo antes se reproducirá nas páxinas da Peneira ponteareá e que agora
recuperamos coa intención de acudir o póximo sábado ao humilde recordatorio que
lle farán os activos amigos e amigas da Comisión pola Recuperación da Memoria
do Baixo Miño, O Condado e a Louriña. Alí estaremos.
Como nos relatos dos
autores citados, tamén no Teis obreiro e mariñeiro foron aqueles días de loito
e carraxe. Unha das xornadas infames aconteceu nas últimas horas do 13 de
agosto ou nas primeiras do día seguinte. No rexistro civil de Tomiño, ás 12h.
do 14 de agosto, quedaron inscritos os cadáveres de cinco homes descoñecidos.
Os cinco corpos sen vida apareceron no Monte Candeira ou finca do Candeira. Os
cinco a causa de “disparos de arma de fuego”. Os cinco foron soterrados no
cemiterio da parroquia tomiñesa de Amorín.
No folio 289 do
rexistro citado anótase un cadáver ao que non se lle atopou documentación que o
identifique, representa unha idade aproximada de 30 anos, viste
pantalón de dril a raias, chaqueta de la azul mariño, zapatos de cor abelá,
calcetíns castaños, camisa azul claro e camiseta interior de punto branco. Aos
poucos días, o 19 de agosto, unha moza, case unha nena, de vinte anos,
Joaquina, identifica o defunto como o seu irmán, Joaquín Avelino Álvarez
López, natural da Guarda e veciño de Santa Tegra de Guixar, Teis.
No folio seguinte
inscríbese outro cadáver ao que se lle topou unha cartilla militar naval a nome
de José Costas Rodríguez. A descrición di: “Representa ser dunha idade de 27 a
29 anos; viste pantalón e chaqueta cor clara, camisa branca con raias a cadros
na “pechera”; zapatos cor abelá clara e calcetíns verde escuro; non ten sinais
particulares; cara afeitada”. A súa identificación resulta de “que le fue
ocupada una cartilla militar Naval incompleta, expedida en Vigo el 20 de
diciembre de 1927, a nombre de José Costas Rodríguez, con residencia en Santa
Tecla”
O folio 291 recolle outro cadáver de “un
hombre desconocido” que, con posterioridade, sería identificado por Ramona
Rodríguez sen 2º como o seu fillo de 27 anos, Cesáreo Costa Rodríguez. Hai algo
raro na descrición do cadáver; literalmente di: “representa una edad de
40 años”; mais como dixemos a súa nai identifícao como de “unos 27 años”. A
descrición continúa: “cara afeitada de hará ocho días; viste pantalón de lana
gris y chaqueta dril, bastante usada, camisa de percal blanca con pechera con
dibujo estampado, sin camiseta interior; calza alpargatas color castaño y sin
calcetines”. Segundo nos informa a amiga Amalia Collazo da Comisión pola recuperación
da Memoria Histórica de Vigo, Cesáreo era coñecido co alcume de “O Chileno”.
Nada sabemos sobre a coincidencia dos apelidos de José e Cesáreo.
O seguinte nesta
tétrica listaxe é outro cadáver, tamén dun descoñecido, que representa unha
idade aproximada de 28 anos, a acta aclara “que se ocuparon varias y diversas
fotografías sin que ninguna de ellas sea reconocida como del interfecto; una
minuta de una solicitud dirigida a la Compañía de Ferrocarril del Oeste,
encabezada con el nombre de (ilexible) Barciela y un pañuelo de bolsillo con
las iniciais S.B.”. A min paréceme que pon Secundino, aínda que a eficaz Amalia
Collazo infórmanos de que, segundo os seus datos, o seu nome era Segismundo.
Amalia Collazo tamén nos informa da
afiliación cenetista do último dos cadáveres inscritos, o de Evaristo Melón
Martínez. Asentado como “descoñecido”, na acta recóllese “que se le
ocuparon una cartera de bolsillo con los documentos siguientes: un oficio de la
Alcaldía de Teis en el que se nombra a Evaristo Melón Martínez, vigilante de
arbitrios, fecha 27 enero 1936, otra, del mismo Ayunt., fecha 6 marzo de 1936,
en que se nombra al propio individuo Cabo Visitador de arbitrios interino”. O
cadáver foi identificado o 14 de setembro de 1936 pola súa nai Angelita Martínez
Veiga quen fai constar que tiña 33 anos, estaba casado con Dolores Pérez
Cobelas e tiña dous fillos: Angelitas e Dolores. A diferenza dos anteriores que
eran de Teis- Santa Tegra, Evaristo era de Espiñeiro.
As novas que chegaron
de Amorín-Tomiño estenderon a dor e o pranto polos fogares obreiros de Teis.
Infortunadamente non era a primeira vez. Na parroquia de Sobrada do concello
miñoto, levantouse, o 10 de agosto, o cadáver doutro “descoñecido”. Oito días
despois Inés de Castro Losa, natural de Bouzas, viúva e veciña de Teis,
preséntase no xulgado tomiñés e identifica o cadáver como o do seu fillo Andrés
González de Castro, de 33 anos de idade, solteiro, oficinista e natural
da Guarda, fillo de Andrés González, natural de Ourense. O cadáver aparecera no
Salgueiro, a causa da morte: “disparo de arma de fuego” e foi soterrado no
cemiterio de Sobrada.
A primeira crónica do espanto, o amigo
Pepe Cáccamo deixarame empregar aquí o título do seu poemario incorporado ao
seu O caderno da ira, iniciado o 18 de xullo do 36
foi inicialmente publicado co título de La Galice sous la botte de
Franco (1938), baixo o pé editorial de Jean Flory; o mesmo ano, e
tamén en París, hai unha edición en castelán intitulada Lo que han
hecho en Galicia. En Buenos Aires editouse co título de Galicia
Mártir e o subtitulo de “Episodios del terror blanco en las
provincias gallegas” asinado por un tal Hernán Quijano. Finalmente editouse en
galego baixo o rotulo de O que fixeron en Galicia, 1936 (A Nosa
Terra, 1998); xa en 2005 Ed. Alvarellos reeditouno a xeito de facsímile da
primeira edición.
Trátase dunha obra de urxencia de autoría
descoñecida, fálase de Luís Seoane nas referencias á provincia da Coruña, de
Manuel Benavides para Pontevedra, de informacións sacadas do quincenario Nova
Galicia dirixido por Rafael Dieste.... Aínda así os datos
achegados, a descrición xeral dos feitos e a interpretación dos mesmos, fóra
dalgúns erros puntuais, son dun rigor e detalle que contrasta coa opinión dos
que lle reprocharon ao relato unha certa esaxeración.
Neste libro de urxencia dedícanselle uns
parágrafos ao asasinato de Andrés G. de Castro, de quen se di que era persoa
moi coñecida en Vigo “canciller del consulado de México”. Seica despois do
golpe tivo que ir a Portugal por asuntos privados, como non tiña nada que temer
solicitou o pasaporte e concedéronllo. Resoltos os asuntos detívoo a
policía portuguesa e entregárono na fronteira dentro dun grupo duns vinte
fuxitivos. Di o relato que enrabiados por uns reveses militares os fascistas
mataron todos cando chegaron á ponte de Tui. González de Castro, nin era
fuxitivo nin adversario do réxime, “Su único crimen residía en el hecho de
haber llegado “en un mal momento”, como acostumbran a decir los falangistas cunando
quieren escusar uno de sus crímenes”. (p.83)
Unhas horas antes do
levantamento do cadáver de Andrés G. de Castro tivo lugar o levantamento
doutro, inicialmente identificado por oficio do Alcalde-delegado da orde
pública de Tui. Era o de Manuel Nogueiras Cruces. A acta do rexistro civil de
Tomiño non dá máis datos persoais. Aclara que a causa da morte foi “disparos de
arma de fuego” e apareceu na parroquia de Sobrada; no seu cemiterio recibiu
terra. Ao coincidir data e parroquia destes dous últimos asasinados pensamos si
sería, tamén, veciño de Teis, mais a ausencia do seu nome nas longas
listaxes elaboradas polas persoas que traballan en sacar á luz a infamia
cometida en Vigo e o feito de que a identificación procedese do delegado da
orde pública tudense lévanos a pensar que podería ser veciño da cidade
miñota.
Con posterioridade e grazas ao amigo
Moncho Fernández Leal puidemos saber que Manuel Nogueira Cruces era veciño do
Rosal, onde era concelleiro pola Fronte Popular.
Luns, 6 de novembro de
2017
