sábado, xuño 12, 2021

Días de presentación

 

Con Antón Mascato, Bieito Iglesias e Prudencio Viveiro


Foi unha semana, non diriamos que axitada, pero si activa. O mércores 9 estivemos en Compostela; o venres 11 en Vilameán, no corazón político de Nigrán. O primeiro dos días convidado pola asociación cultural “O Galo” que dende 1961 mantén o activismo cultural na capital. No segundo, o pasado venres convocados polo concello de Nigrán incitado polo seu alcalde, e antes que nada amigo, Juan González.

  No museo das peregrinacións, fronte a fonte das Praterías e a enfeitada porta meridional da catedral, arroupado polo historiador Prudencio Viveiro Mogo, en representación de Laiovento, a farturenta  memoria  e escintilante oratoria do amigo Bieito Iglesias e o rigor analítico do xeneroso compañeiro de innumerábeis proxectos culturais, Antón Mascato, fomos quen de ofrecer aos amigos e amigas que acudiron un sucinto resumo da persecución franquista no Val de Miñor. Noa Mascato apreixou o testemuño gráfico.

    Juan González, o incitador en orixe destas Catas na memoria dende os tempos ben afastados nos que os seus traballos sobre os “anos da guerra” en Nigrán desfecharon a memoria e impulsaron o recoñecemento das vítimas a comezar polos nove veciños do Miñor asasinados na “Volta dos nove”. Sobre  aquela matanza e o terror que desencadeou compuxo, no seu momento, unha suite musical o amigo Antón Seoane que verteu sobre as miñas Catas unha ollada dende a psiquiatría. Con anterioridade a amiga e compañeira durante décadas no departamento de Xeografía e Historia no IES Escolas Proval e amiga dende os tempos compostelás analizou o libro e o seu contexto temporal dende a perspectiva historiográfica.

Con Juan González, Rosa Pascual e Antón Seoane.

    Non é doado atopar expresión axeitada para o meu agradecemento a todas as persoas citadas e ás asistentes a estas dúas presentacións que terán continuidade nos próximos días. M. Amado deixou constancia. Beizón a todas elas.

Asinando libros no Auditorio de Nigrán


mércores, xuño 09, 2021

Convite para as xentes do Miñor



    Será todo un pracer compartir con todos e todas vós un tempo para presentarvos as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento) e  partillar o momento cos amigos de longo percorrido Juan González Pérez, historiador, alcalde de Nigrán e provocador destas Catas; o músico e psiquiatra co que comparto conversas sempre da cabalo entre tradición e modernidade, Antón Seoane e a amiga dende os ben afastados tempos compostelás e compañeira no departamento de Historia do IES Escolas Proval, Rosa Pascual Abal.

    Agardo que os moitos amigos e amigas que quedaron de portas afora en Baiona poidan nesta ocasión atopar acomodo pois semella que imos coutando o o andazo.

     Se vós presta alí estaremos a falar de memoria, historia, de Nigrán e do Val Miñor.


domingo, xuño 06, 2021

Para os amigos e amigas de Compostela e da Maía

 


    Moi agradecido á A.C. O Galo por incluír entre as súas actividades un debate arredor das investigacións sobre a violencia fascista após a sublevación militar franquista, coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor publicadas por Edicións Laiovento que estará representada polo historiador Prudencio Viveiro Mogo

    Moi ledo polo arroupe de dous amigos de longo percorrido. O ben querido compañeiro dende tempos de mocidade estudantil na Compostela do final do franquismo e da transición, e así ata hoxe, o escritor e orador Bieito Iglesias Araúxo e o editor, que foi en moitas ocasións o meu editor, amigo e compañeiro en múltiples actividades culturais, o historiador do Grove Antón Mascato.

    Será o mércores, 9 de xuño, ás 19.30 h. no Museo das Peregrinacións (Praza das Praterías. Santiago de Compostela).

    Prégovos atención ás normas indicadas polos organizadores:

Por mor da situación sanitaria do momento, as prazas son limitadas, polo que se prega que enviedes a solicitude de inscrición ao correo electrónico comunicacion@ogalo.gal  antes do luns 7 de xuño de 2021, sendo imprescindíbel que cada persoa que se anote indique nese apuntamento:  nome, dous apelidos, número do DNI e teléfono, por mor das normas Covid. A admisión será seguindo rigorosamente a orde dos correos recibidos.É obrigatoria a asistencia con máscara e mantendo as normas de seguridade contra a Covid-19.

    Se vos presta alí nos vemos.

 

 

 

 

sábado, xuño 05, 2021

Un pracer na Guarda

  

    Foi todo un pracer inaugurar as actividades do IX aniversario do C. S. Fuscalho das animosas rapazas e rapaces guardeses coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento), e moito máis facelo na compañía de dous amigos vellos e ben queridos, o poeta galego-neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación co que levo coincidido, dende hai, anos en traballos compartidos e moi en especial ao longo do 2008-2009,  cando fomos quen de argallar un congreso que marcou época nos estudos sobre emigración e educación por mor do centenario das escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor, as súas actas recolléronse nun magnifico libro  editado do Instituto de Estudos Miñoráns, infortunadamente pouco difundido, de 2011: Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hisopano-Americana Valle Miñor (1909-2009), Gondomar:IEM.

    Como foi un pracer saudar aos vellos amigos miñotos ou enxertados hai década no Baixo Miño cos que temos compartido angueiras de mocidade e as seguimos compartindo cando imos para a madurez, ou algo máis alá. O mesmo pracer de compartir unhas cervexas ao remate falando de novos proxectos con X.M. Malheiro e sabendo da cultura galega en Nova York a través de Loli, que fixo a foto, e de Koki. Tarde de proveito. Graciñas

mércores, xuño 02, 2021

No Porriño

 


    O outro día tocoume asinar as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor, na feira do libro argallada polos libreiros galegos no Porriño, ao pé da casa do concello ideada por Antonio Palacios. Alí tiven o pracer de asinar un exemplar para o vello amigo, dende o tempo das aulas compostelás, Raúl Francés, e outro para o seu pai, tamén Raúl Francés, quen tanta axuda me prestou nas miñas pescudas sobre a persecución franquista no Baixo Miño.

    A familia Francés Carpintero, enxertados no Porriño dende a súa orixinaria Forfoleda salmantina, concentraron, xunto a tamén porriñesa Fernández Miniño e a tudense Jaso, o furor perseguidor dos sublevados.  Aos irmáns Francés Carpintero, Antonio  e Eleazar, paseáronos en Tebra, na amañecida do 22 de setembro de 1936. Un terceiro fillo de José e Orícera, José Francés Carpintero, pai e avó dos amigos Raúl Francés, fusilárono en Tui ás 11 da mañá do 27 de agosto. Que a súa memoria sexa longa.

martes, xuño 01, 2021

Aos amigos e amigas da Guarda e do Baixo Miño

 



    É todo un pracer inaugurar as actividades da celebración do IX aniversario do Centro Social Fuscalho da Guarda coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento), e moito máis facelo na compañía de dous amigos ben queridos, o poeta galego- neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación con que levo coincidido dende hai anos en traballos compartidos.

    Por se vos presta, alí nos veremos o próximo xoves, tres de xuño, ás 20h. no Centro Cultural da Guarda. Beizón e parabéns para os afoutos amigos e amigas do CS Fuscalho.

sábado, maio 29, 2021

Vindicación de gaiteiro. Polo Avieiro de dona Emilia (44)

 

O gaiteiro de Carballiño e máis o Ventosela

    En 1880 Curros publicaba unha serie de composicións poéticas baixo o rótulo de Aires da miña terra. Nunha delas, fálanos do “arrogante gueiteiro”, que gozo daba miralo!, na festa do San Trocado; aquí nas bocarribeiras do Avieiro: “Calzón curto, alta monteira,/verde faixa, albo chaleque,/i o pano na faltriquiera;/sempre na gaita parleira/levaba dourado fleque” mentres “botábanlle as nenas frores/ledas copras os cantores/foguetes o fogueteiro”, sendo “cousa de ademirar,/aquel sembrante bulrón, aquel aire picarón/i aquel modo de mirar.../. Era o gaiteiro, non unha creación imaxinaria, senón a poetización de Manuel Castro González, nado, en 1832, no lugar de Penalta, na parroquia de  Mourillós no concello de Celanova[1]. Segundo Antonio Piñeiro, Manuel chegou a ser mestre do afamado Faustino Santalices[2].

    A inspiración temática currosiana ben podería vir do repoludo e rosaliano gaiteiro “de pano sedán vestido,/como un príncipe cumprido,/cariñoso e falangueiro” que “sempre pola vila entraba/con aquel de señorío;/sempre con poxante brío” para as nenas enganar, que Rosalía recreou nos Cantares Gallegos (1863).

    Dona Emilia seguiu a pulsión gaiteira para crear o seu personaxe do “Gallo” que namoriscaba a contundente Sabel para desespero do marqués de Ulloa, na novela que lle  deu sona. Descríbeo así: “vestido de pana azul, en actitud de cansancio, dejando desinflarse la gaita, cuyo punteiro caía sobre los rojos flecos del roncón, se limpiaba la frente sudorosa con un pañuelo de seda, y los reflejos (...) permitían distinguir su cara guapota, de correctas facciones, realzada por arrogantes patillas castañas”.

    No era santo de devoción pardobazaniana aquel “rústico artista” a pesar das dotes que lle apoñía:

El gaitero prodigando todos sus recursos artísticos, acompañaba con el punteiro desmangado de la gaita y haciendo oficios de clarinete. Cuando tenía que sonar entera la orquesta, mangaba otra vez el punteiro en el fol; así podía acompañar la elevación de la hostia con una solemne marcha real, y el postcomunio con una muñeira de las más recientes y brincadoras, que, ya terminada la misa, repetía en el vestíbulo, donde tandas de mozas y mozos se desquitaban, bailando a su sabor, de la compostura guardada por espacio de una hora en la iglesia.

Igrexa parroquial de Sagra

    Hai unha substancial diferenza entre a ollada rosaliana, feminina, ou a currosiana, masculina, do gaiteiro, tanto do que namoriscaba a todas as nenas que lle deran o seu pensamento como de que era arrogante como non houbo outro no mundo. Pola contra o gaiteiro pardobazaniano é un pousafoles aproveitado, basto, presuntuoso e inculto que se aproveita do desleixo da aristocracia rural para empoleirarse no seu lugar cando este xa é un monte de esterco arruinado, para o que, raposeiro, se deixa manipular pola “astucia salvaje, mas propia de un piel roja” de Primitivo. Ben sabe o lector, o mordomo dos pazos. A diferenza está na ollada despectiva e clasista que loce sempre a aristocrática escritora fronte á comprensiva e solidaria da padronesa ou do Curros que lle axustou as caravillas á condesa no Divino Sainete (1888)  despois de sentirse interpelado de mal xeito en El cisne de Vilamorta (1885).

Xan Míguez, "O Ventosela"

    Se houbo gaiteiro de sona no Avieiro, este foi sen dúbida Juan Míguez (1847-1912), o de Ventosela. Aínda así un pode deixarse levar pola imaxinación e matinar en que, se non foi  “O Ventosela” o inspirador do “Gallo” emiliano, ben puido selo o Rogelio Rodríguez (1845-1910),  “O Carballiño”, de non menos sona, quen, segundo conta Camilo de Cela[3], “gallea en tierra de Masidaos”[4]. Ambos, Ventosela e Carballiño, foron compañeiros de soados triunfos musicais. Digo, que ben puidese ser calquera dos dous, aínda que por proximidade acaería máis que fose o do Carballiño, pois o “Gallo” da Bazán era de “Naya” e un, considerando o costume de dona Emilia de mudar os nomes pero non os lugares, quere escoitalo temperando o instrumento “en el atrio tapizado de hierba” da igrexa de Sagra, mentres a procesión se preparaba e “la cruz y los estandartes oscilaban sobre el remolino de gentes amontonadas ya en la estrecha nave” e despois “de dar dos vueltas por el atrio y detenerse breves instantes frente al crucero, el santo volvió a entrar en la iglesia”. Un intúe, tras o topónimo literario de Naya, o de Sagra e non o de Banga, aínda que tamén podería ser, pero é que don Eugenio, o cura de Naya, ten a reitoral, algo afastada, aínda que non moito, dos pazos, sexan estes os de Banga, os de Cabanelas, ou ambos mesturados.

    En calquera caso trátase de vindicar a memoria do que, sen ter tanto márketing como o de Ventosela, nin tan influentes propagandistas ou detractores, e mesmo aínda que o de Ribadavia o considerase o seu segundo, é un dos grandes gaiteiros do último terzo do século XIX, cando os concursos argallados nas principais cidades e vilas do país axudaron a que a sona dos gaiteiros transcendesen os lindes parroquiais ou comarcais. Roxelio, “O Carballiño”, formando un insuperable triunvirato, tocou xunto ao propio Míguez e o betanceiro Manuel Rilo (1829-1907), “o gaiteiro das Mariñas”, nun certame na Coruña en 1896[5]. Outro dos soados foi Antonio Castiñeira “O Fresco de Baio”. Aos catro dedícalle Camilo de Cela un laudatorio artigo:

    A Antonio Castiñeiras, el Fresco según unos, el Bayo según otros, debemos la conservación, en toda su pureza, de la Alborada; a Juan Míguez, el de Ventosela, debemos la adaptación de la gaita a otras composiciones nacionales; a Rilo debemos la ejecución irreprochable de la Muiñeira sin variaciones extrañas; a Rogelio el de Carballino, debemos el clasicismo gaitero.

Antonio Castiñeira, "O Freso de Baión"

     El Fresco personifica el entusiasmo, Ventosela la ejecución, Rilo el amor al arte y Carballino el estudio de los buenos modelos.

     El de Bayo es un maestro de cuerpo entero, desconocido para muchos por su modestia nativa; Ventosela un triunfador en la mayoría de los certámenes; Rilo un competidor temible por su aversión a floreos musicales, y Carballino un discípulo de altos vuelos.

     El primero tiene querencia a las montañas de Corcubión; el segundo recorre Galicia y ambas Castillas; el tercero se hace de rogar y el cuarto gallea en tierra de Masidaos.

     El Fresco se contenta con el aplauso rural; Ventosela aspira a la gloria... eterna; Rilo apetece la aprobación de los doctos y Carballiño tiende a la popularidad.[6]

    Foron dos primeiros profesionais famosos, moito antes que os Dezas de Lalín ou os Cachafeiro de Soutelo, por limitarnos aos lindes do Avieiro, e introduciron variacións, non do gusto de todos, como ritmos de moda ou para bailar “agarrado” e mesmo o abandono da indumentaria tradicional ou comezar a tocar en locais pechados como teatros, etc.

O gaiteiro Rilo
nas festas Betanzos en 1905

    O Ventosela e o Carballiño colaboraban en ocasións. Mesmo substituíndose, como cando Roxelio supliu a Xan na festa agostina da casa do Marqués de Riestra, na Caeira de Poio, dende a que se dicía dominou a provincia durante décadas, pois o Ventosela non puido acudir “por circunstancias imprevistas” e fíxoo o de Carballiño “que en realidad sabe también arrancar a la gaita notas delicadas y tiernas”[7]. Uns meses antes, en 1896, no ano da consagración popular de Míguez, o Roxelio, xunto a un fillo de Míguez que tocaba o tamboril, acompañouno a Madrid. Viaxaron como auténticas estrelas,  os xornais anunciaron a súa marcha, cando subían ao tren, os seus ires e vires, a chegada á capital do reino e difundiron en detalle a “Fiesta Gallega” argallada polo “Centro Gallego”, no teatro da Zarzuela. Foi por finais de xuño. As gabanzas eran continuas e a actuación do “Ventosela” e o seu segundo “O Carballiño”, á beira do Orfeón galego dirixido polo mestre Pascual Veiga, que ficaba nun segundo plano, ante a presenza estelar de Juan Míguez, ocupaban páxinas da prensa madrileña e galega. Especial cobertura prestoulle La correspondencia de España. O mesmo día da actuación, Camilo de Cela gababa os gaiteiros en xeral e a Ventosela en particular.

    Mais a cousa non foi a gusto de todos e os reproches chegaron nas mesmas páxinas de La  correspondencia e, posibelmente, da mesma pluma de Camilo de Cela. Di o redactor que aínda que nas butacas estaba o mellor “de la colonia gallega en la corte” e nas localidades altas os entusiastas fillos de Galicia “que trabaja dando vida a multitud de industrias”, e aínda que a festa resultou ben, puido resultar mellor de combinarse as cousas, pois o que alí se ía procurar era “la nota regional” e esa foi “la que se sirvió en más pequeña dosis”; o orfeón do centro galego cantou ben, pero cantou “composiciones poco castizas, que en su mayor parte no estaban escritas en idioma gallego, privando de este modo a los oyentes de saborear las melodías de la dulce fala de Rosalía”.

Cartel do último concerto de Juan Míguez,
O Ventosela


    O gaceteiro continua relatando unha nova decepción. Todos agardaban que os gaiteiros lucisen o traxe “gallardamente descrito por Curros”, pero presentáronse vestidos “de señorito”; emporiso, punteando a gaita, demostraron que o habito no fai o monxe e portáronse como mestres. A cousa soubo a pouco e como moita xente non puidera adquirir entrada acordaron celebrar un novo concerto cun programa distinto no que tomarían parte “el gaitero de Ventosela y el de Carballino, y el orfeón gallego que dirige el maestro Veiga” e no que “la mayor parte de los números serán de música popular gallega”. O exito de Ventosela e o máis discreto do de Carballiño serviu mesmo para rexouba no Eco compostelán[8] que relata que moitos personaxes políticos andan “medio locos” co de Ventosela “a quien traen y llevan con el fol hinchado de un lado para otro”. Ventosela percorrería Europa coa súa gaita e daría o chimpo á outra banda do mar bandeándose nas súas atrevidas adaptacións de ritmos parisienses e caribeños do momento. O discreto Roxelio foi ficando esquecido. Ben faría o Carballiño en lembralo.

 

 

 



[3] Pseudónimo do xornalista e economista Modesto Fernández González (Ourense 1838-Madrid 1897) que dedicou moitas colaboracións xornalísticas a gabar a música popular galega.

[4] Camilo de Cela (1897): “Los gaiteros en Galicia” en Galicia Moderna, nº 16, 15/12/1897.

[5] El diario de Galicia, 18/8/1896. Sobre o Rilo ver Torres Regueiro, X. (1990): “Un lexendario gaiteiro das Mariñas: O Vello Rilo” en Anuario Brigantino, nº 13, 1990, pax. 257-278

[6] Camilo de Cela (1897) op. cit.

[7] Diario de Pontevedra 20/9/1897

[8] El eco de Santiago, 10/7/1896