luns, xaneiro 18, 2021

Tostado. Polo Avieiro de dona Emilia (26)

 

Pasificación para facer o tostado

As señoritas de Molende, Teresa e Elvira, de alá de Cebre, eran amigas das señoritas de Gondás, tres solteironas e unha “solterita”, aínda que máis aristocráticas. Tamén o eran das señoritas de Loiro que, cando entraban na feira do dezaseis en Vilamorta, cada unha portaba un fardo no que levaban a roupa de lucir, entre o van e a cabeza da burrica ou da mula respectiva. Daquela xa tiñan casa na vila onde se cambiar; noutros tempos amañábanse como podían no piñeiral do eco de Santa Margarida, antes de entrar na vila.

É sabido que Vilamorta é o Carballiño; dixemos que a condesa se refire ao Ribeiro como El Borde e chámalle Cebre a Cea. Aínda non sendo posíbel identificar con exactitude física outros topónimos que hoxe citamos é evidente a semellanza eufónica entre Molende, Gondás e Loiro con Leiro, Godas e Moldes; todos na contorna da Vilamorta real.

As señoritas de Molende eran ben diferentes entre si. Teresa, a da mula, grande amazona morena de ollos negros e raza montesía; Elvira, cabalgadora de burrica, sentimental e poética, emborralladora de papeis, como diría o avogado García do seu fillo Segundo, por quen a moza perdía os ventos, ante a indiferenza do soberbio Narciso. A fortaleza de Teresa permitíalle asombrar cando punteaba unha ribeirana en desafío danzante co señorito de Limioso. Este tivo que deixar Las Vides para comprobar se entre o oídio, os merlos, os veciños e as avespas lle deixaran un acio para un remedio. Tamén as señoritas de Molende tiveron que abandonar a festividade laboral da vendima para cumprir coas súas obrigas ao igual que moitas outras persoas convidadas porque “el que mas y el que menos tiene su poquillo de Borde”.

Teresa e Elvira tiveron que marchar por ser as súas mans necesarias e imprescindíbeis para colgar a uva do seu famoso tostado, celebre no país. Desta tarefa, “graciosa y delicada”, cóntanos dona Emilia[1], “suelen encargarse las mujeres, y muchas veces las señoras, por no fiar a nadie tal cuidado”. Aqueles acios pendurados de gallas de acacia ou de mimosa secábanse aos poucos “reconcentrando en la capsulita de cada globo de uva la ensencia y fragancia del zumo, como en rico pomo de ágata”. O tostado non se vende, dinos a Bazán, gárdase na bodega do colleiteiro, ás veces sotérrase para desenterralo o día da voda dun fillo ou do bautizo dun neto; daquela aparece convertido nunha “pella de azúcar”.

Uvas no sequeiro

Como o fénix, o Ribeiro rexurdiu e hoxe podemos catar viños dunha e outra beira do Miño, do baixo Avia e do alto Ribeiro, coa personalidade dos colleiteiros que souberon coutar a ameaza da uniformización. Só precisa perdurar no labor e atopar mans precisas como as das señoritas de Molende para recuperar con plenitude o seu viño máis excelso. Niso andan.

O asunto ten o seu aquel. Trátase de obter un viño naturalmente doce (máis de 300 gr/l de azucre) a través do secado das uvas, nun pendello ben ventilado e baixo vixiante control sanitario, durante, como mínimo, tres meses. Este coidadoso labor comeza coa selección dos mellores cachos e moito tino na recolleita para que non se esmagallen. O sequeiro ha de estar cuberto e á sombra. A fermentación debe ser lenta e á  menor temperatura posíbel. A maduración, en pipos de carballo ou cerdeira, nunca inferior ao medio ano e, cando menos, outros tres meses na botella. A lentitude do proceso e a escasa rendibilidade, non chega a corenta litros por cen quilos de uva pasa, fan del un viño de ocasión, de cerimonia, de agasallo e prestixio, ideal para acompañar doces e falares nestas datas, aínda que sexan minguadas pola ameaza vírica.

As castes empregadas son as propias da DO Ribeiro, brancas ou tintas. Teño entendido que na actual recuperación se emprega moito a treixadura en contraste coa información do padre Eiján que nos indica que para a súa elaboración empregábase “la variedad de vid llamada Verdal (Verdello)”[2].

No século XIX e no primeiro terzo do XX este excelso viño reclamábase, como lle lembraba o administrador dos Quiroga, Ángel Pagán, a Álvaro das Casas, nas mesas da realeza isabelina[3] e, como vemos nas imaxes, naquelas nas que se podía de Europa e América. Ata a popularidade de dona Emilia se empregou como márketing por un comerciante escaso de escrúpulos e sobrado de habilidades perversas.

El eco de Galicia, 6/1/1921

Sei que nestes días o historiador e amigo Xavier Castro andou a presentar un libro sobre o tostado[4]. Aínda non o puiden ler, pero adiántanme que o grande estudoso da vida cotiá, a alimentación e os viños galegos non dubida en poñer o noso tostado á altura do Tokay húngaro ou do Sauternes da zona de Bordeos. Só falta que produtores e consumidores o creamos e recuperemos este patrimonio cultural e enolóxico do Avieiro, do Ribeiro e de Galicia.

 

Almanaque Gallego 1910

Programa das festas de Santiago de Compostela 1885



[1] Pardo Bazán, E. (1896): “Vendimias” en La ilustración artística, nº 772, p.690, 12/10/1896, en Pardo Bazán, E. (2003): La vida contemporánea. Madrid: Ayuntamiento de Madrid, p.65

[2] Eiján, S. (1920): Ribadavia y sus alrededores. Madrid: Tip. San Bernardo. Ed. Facsímil (1981). Lugo: Alvarellos; n.1, p.596.

[3] Das Casas, Á (1935): “La casa de Banga”, EPG, 12/9/1935

[4] Castro, X: (2020): Tostado. Vino noble de Galicia. Moaña: Acuarela comunicación.

mércores, xaneiro 13, 2021

Vendimas. Polo Avieiro de dona Emilia (25)

 

O meu mulido

Unha década despois de dar ao prelo a triloxía do Avieiro, dona Emilia publicaba en La ilustración artística un fermoso artigo baixo o rótulo de “Vendimias”, no que procuraba, no fondo dos espellos, aquelas sensacións de cando as avespas se encarnizaban cos acios anunciando o comezo do balbordo en Las Vides, o seu “locus” literario, que non era outro que o seu espazo vital entre o final do verán e o outono de recolleitas, a casa de Banga.

Ben afastada estaba dona Emilia de ter un recordo dos seus días de vendima como unha vulgar espreitadora de suores alleas, como nos contaba o finado Paquiño de telégrafos, en tarde luminosa, abeirados na enferruxada varanda do miradoiro do Ribeiro.

Enceta a Bazán os seus recordos polas “súas” Mariñas, das que só a “título de refresco” se podería recomendar o seu viño, que é así “piquette o chacolí”; chirlán, dirían no Ribeiro; requilante, na parte da montaña do Carballiño. Infórmanos a condesa de que aquel zume avinagrado facíase con uvas chamadas “feras”, pero non tanto pola caste, nin polo clima ou a falta de sol para madurar, senón polo mal facer no coidado das viñas, na escolla da uva, no lagarada e no envasado. De corrixírense estas eivas, dinos a escritora, poderíanse obter uns viños similares ás castes inferiores do celebrado Rhin “que en España consumimos como superiores”.

Mais alí, entre mariñaos, “no hay vendimia propiamente dicha”, pois esta “con su incomparable animación, sus cantares, sus risas, su embriaguez, su regocijo eternamente pagano, pertenece a los dos Riberos, el Ribero de Avia y el Ribero de Miño”, a esa terra “semi italiana”, de socalcos que recollen a cepa, entre barrancas como aquela na que esvarou a Nieves de El cisne, e este dubidou entre deixarse caer abrazado a ela, en traxicómica fantasía romántica, ou seguir polo estreito carreiro da vulgaridade, como así fixo.

Vindimotas

Os traballos, dinos dona Emilia, eran moitos naqueles días atafegados. Había que distribuírlles o labor a vindimotas e carrexós, que viñan da montaña[1] a alugarse e organizar a recolleita para que o resultado fose harmónico e proveitoso. A vendima, dinos, aseméllase a unha gran batalla na que se esixe que o soldado desbalde toda a súa enerxía nun dispendio de músculos, pero ao que hai que ter ben provisto para que repare as forzas. Para que a xente estivese disposta e animada era preciso que atopasen no seu punto, e a punto, unha ancha cunca chea de viño para beber “a discreción”. Era tan así que, segundo Xaquín Lourenzo, os que tiñan pouca colleita e estaban xa sen viño ao chegar a vendima, facían unha escolla das uvas máis maduras para vendimalas e ter viño novo cando chegase o apuro do traballo[2]. Mentres a vendima duraba, ningún colleiteiro lle puña couto, segundo dona Emilia, “ni a la golosina de las mozas que pican el racimo, ni a la sed de los gañanes”.

Un bocoi coroado por un culeiro


Mentres as vindimotas manexaban a coitela rebandando cangallos e guindando os acios nos gueipos, a cativada apañaba nos bagos soltos e achegaba os cestos ata o culeiro ata acugulalo para que os carrexóns, ben axeitado o mulido, botasen ao lombo os cen quilos, e tira para arriba coas costas enchoupadas polo zume gorentoso, desexando a a unha pousa no camiño da bodega ou da tinalla encastada no carro de vacas que os carreteiros afalaban coa mestría dos da montaña. E así unha vez tras outra e un día tras outro. Dende hai anos acompáñame un mulido que sempre interpretei como símbolo de escravitude ou cando menos de traballo esgotador e de escasa rendibilidade.

Na bodega, os pisóns facían o seu labor entre rexoubas. Dona Emilia resístese a describir a escena en detalle pois coñecía “damas” que por tela presenciado non volveron probar o viño sen deterse en considerar que a fermentación é un dos milagres da natureza que permite eliminar o sucio e o impuro.

Chegada a noite, na vez de entregarse ao sono congréganse, vindimotas e carrexóns, na porta da bodega ou no patio da casona e repenica a pandeireta, resoan as cunchas e bátense as “postizas” mentres se puntean ribeirás e segundo insinúan os mal pensados “al retorno de la labor, todavía se rinden mas sacrificios a Eros que a Baco”.

Aínda que non acostuman incluírse nas listaxes de fondas e banquetes os “crus” galegos, di dona Emilia, son “amabilísimos” e pódense consumir na vez “de los famosos y caros Sauternes y Chably (sic)”. Non sabe se é por paixón polo que gaba o viño ribeirán, pero do que non ten dúbida é de que a comarca de onde sae poderá ter similares, pero nunca superiores en beleza.

Pisona

Relata tamén a condesa como o “arriero comprador”, en termos máis aquelados o “corredor” ou o “marchante”, probaba o calidade do viño, e desmentía calquera sospeitosa palidez, estendéndoo sobre a branca manga da camisa. Dende o fondo do meu espello lembro o ritual anual de acompañar a meu pai a encher o seu pipotiño de viño, en Moldes, na bodega dun vello compañeiro de “servicio”. Tras os saúdos pertinentes e as preguntas adecuadas sobre saúde e familia, entrábase na escura sancta sanctorum. O señor Miguel, sen apuro algún, pillaba unha cunca de louza branca, de pedra dicíaselle, abría a billa, enchíaa por menos da metade, facía bailar o viño como unha buxaina, acercáballo a meu pai e preguntáballe, que, dá a cara ou non dá a cara?

Bodega ribeirá

Publicado en Badalnovas 9/1/2021



[1] No Ribeiro, “da montaña” son as xentes de lugares próximos nos que non hai cepas.

[2] Lorenzo, X. [1962] (1979): “Etnografía: cultura material” en Otero Pedrayo (dirixida por): Historia de Galiza. Tomo 2. Madrid, Akal.

luns, xaneiro 04, 2021

Matute, a outra praga do Ribeiro. Polo Avieiro de dona Emilia (24)

 

Manifestación en Ribadavia en xaneiro de 1980

Como un xa vai virando décadas é quen de lembrar un líquido efervescente, de aspecto turbio, que servían en moitas tascas do Franco compostelán durante a década dos setenta do século pasado; tiña exquisitas propiedades vomitivas e era quen de erguer dores de cabeza tan intensas como algunha das aulas ás que tiñamos que asistir. Eran os anos setenta do outro século. Dicían que era Ribeiro. Seica, comentábase, naquela rúa santiaguesa vendíanse máis litros daquela beberaxe ca do viño que se podía  producir nos vales do Miño e do Avia. A dicir verdade, había excepcións, nalgunhas servían viño.

Tamén, por razón de acumulación de quinquenios, tivemos oportunidade, contra o remate daquela década, de facer de clac do Aristóbolo Quinteiro, o Tobo das Regadas, nalgúns mitins da prolongada campaña contra o matute, argallada polas Comisións Labregas. Ao Tobo tiven a fortuna de volvelo ver en dixital, como se ve agora a xente, no magnifico curto documental As regadas. Life in a disappearing village (2018) de Aidan Hamell. Por certo que o Tobo, como o meu amigo Perfe, do Crecente baixomiñoto, e a mesma dona Emilia, son case abstemios, pero nada repugnantes. Dona Emilia deixou escrito un fermoso artigo no que dá conta dunha visita a  Bordeos, por mor dunha especie de congreso literario, no que como convite “por espacio de cuarenta y ocho horas recorreríamos los chais, sin otro intervalo sino el indispensable para almorzar, comer y dormir”. No percorrido a Bazán tivo que enfrontarse á cata do produto de 51 bodegas. Argallou de todo, dende botarlle xeo ante a expresión horrorizada dos comensais ata guindar o viño ao chan con oportuno disimulo. Non deixaba de lamentarse dona Emilia de que non estivese no seu lugar alguén que o tivese en “mayor estimación de la que yo le otorgo, porque prefiero el agua”[1]. A estes gustos “augados” de dona Emilia tense achegado o profesor Barreiro Fernández e máis Patricia Carballal[2].

Sen a perspectiva temporal non é doado percibir a eficacia das mobilizacións sociais. Estou convencido de que o cambio radical e o prestixio actual do Ribeiro non sería posíbel sen aquelas prédicas do Tobo e sen aquela manifestación dos primeiros meses dos ano oitenta, e, por suposto, sen a acción dos colleiteiros que con agarimo recuperaron as vellas castes e axeitaron o seu cultivo e elaboración ás novas técnicas.

Pelexos de viño

Mais a cousa viña de longo. Na madrugada do sete de xaneiro de 1913 chegaron á  estación de Ribadavia dous vagóns cargados de pelellos de viño, procedentes de Burgos, en concreto de Roa de Duero. Alí presentáronse o alcalde e o delegado de sanidade, así como o presidente da sociedade agraria de Ribadavia, Emilio Gómez Arias[3], e dous vogais da mesma. Informáronse de que o viño tiña como destino a casa de Antonio Fernández “O pataqués”, na Esperela (Leiro), e que dende alí sería transportado a Prado (Lalín) a un almacén propiedade de Ignacio Fernández González. O alcalde de Ribadavia comunicoulle ao de Leiro que vixiase que non se enviase como Ribeiro e demandou do inspector de sanidade certificación da súa pureza.

Ponte da Esperela en Leiro

Por estrada, transportados en carros, saíron camiño da Esperela os pelellos. Á altura de Beade, xuntáronse un “numerosísimo” grupo de homes mulleres e nenos de Esposende, Vieite e Beade e picaron os pelellos derramando o seu contido. O almacenista Ignacio Fernández González, veciño de Vilaverde (Leiro), acudiu á garda civil de Ribadavia para denunciar que lle querían estragar unha gran cantidade de pelellos que transportaba en carros. Cando chegou a garda civil atopouse con que os veciños xa furaran os pelellos de oito carros e botáranse sobre os cinco que acababan chegar coa intención de facer o mesmo, como así fixeron, ignorando as advertencias da benemérita. Esta tivo que se retirar “al ser ya de noche, sin haber verificado detención alguna”, por consideralo imprudente “dada la enorme concurrencia y la excitación de ánimo que reinaba”.

Dous días despois, a veciñanza dos arredores (Esposende, Vieite, Leiro, Gomaríz, San Clodio,...) presentáronse en Beade con bandeiras e músicas para felicitar os que, como as autoridades non tomaban medidas para evitar o fraude, o impediron polos seus propios medios. Foron 130 os pelellos rachados que acadaban un valor de 8.500 pts[4].

Santa María de Beade


 
   A cousa non parou aí. Tres días despois os veciños de Feás (Boborás), ante a chegada dunha partida de viños casteláns que despois se venderían como Ribeiro, “en compactos grupos”, duns catrocentos homes, “dando gritos subversivos” en contra dun “traficante que se dedica a este negocio”, e “arrojando bombas de dinamita”, entraron nos locais onde se gardaban viños “extraños a esta comarca”, derramándoo e inutilizando cubas, bocois e outros aparellos para facer as mesturas. Os “amotinados” dirixíronse despois á Almuzara onde fixeron o mesmo e tomaron dirección ao Carballiño coa idea de destruír os almacéns de viño para que servise de escarmento.

Segundo os gaceteiros, as xentes do Carballiño están “alarmadas” ante a proximidade dos “revoltosos” que seguen a empregar a dinamita e en especial porque os “amotinados lancen ciertos gritos subversivos, que no guardan ninguna relación con la campaña de los vinos falsificados”.

Nos núcleos de poder saltaron as alarmas. Todos eran a reclamar o envío de gardas para conter as xentes ribeirás. A garda civil concentrouse no Carballiño, onde se enviaron números do resto da provincia, agás dos postos do Ribeiro, de Pontevedra e Vigo. O gobernador civil, José Corral Larre, que se atopaba en Madrid, reuniuse con urxencia co ministro de gobernación[5] que o mandou decontado para Ourense coa orde de aplicar a lei con rigor. Na madrugada do día 12 Adolfo Merelles[6], deputado do distrito de Ribadavia, desprazouse a Ourense para reunirse cun delegado gobernativo, dar conta de como estaban as cousas no Ribeiro e prever as consecuencias da manifestación prevista para ese día na que, coidábase, poderían participar unhas 8.000 persoas. O deputado liberal considerábaa improcedente e imprudente por non contar co permiso pertinente e censurou os sucesos de Beade por ilegais, desmentindo que el os inducira. Merelles considera un grave problema o dos viños adulterados polo que asegura que presentará a cuestión nas Cortes, aínda que un repaso por riba ao diario de sesións non nos permitiu localizar ningunha intervención súa ante o pleno.

Vía crucis de Beade

    O precipitado regreso do gobernador, o despregue de garda civil e a presión sobre os alcaldes do partido de Carballiño e Ribadavia foron calmando os ánimos dos colleiteiros e coutando a avaricia dos almacenistas, pero nin moito menos rematou cos matuteiros. O ministro liberal Alba anunciou a persecución do fraude e castigo para as persoas de relevo, verdadeiros promotores do conflito, segundo el, pero que nunca se accedería á pretensión de crear un dereito aduaneiro para os viños de Castela[7].

 



[1] “Por las bodegas” en Los lunes de El Imparcial, Madrid. 2 de setembro de 1895

[2] Barreiro Fernández, X.R. e Carballal Miñán, P. (2004): “El vino en la obra de Emilia Pardo Bazán” en La tribuna, Cadernos de estudos da casa museo Emilia Pardo Bazán, nº2.

[3] Emilio Gómez Arias, adegueiro, secretario municipal e avogado. Presidiu os agrarios de Ribadavia, enfrontados cos de Basilio Álvarez, entre 1912 e 1914, cando se celebraron a IV e V asemblea agraria na capital do Ribeiro. Xefe dos liberais e recadador de votos para Adolfo Merelles Martel.

[4] O negocio debía ser pingüe se calculamos en 40 litros por pelello; os 130 serían uns 5.200 l., se o valor era o indicado, unhas 8.500 pts, serían sobre 1,6 pts/l. Na altura o viño do Ribeiro pagábase entre 50 e 60 pts por moio de 8 olas mais dous litros; isto é, 130 l.; polo que sairía a 2,6 pts./l.

[5] Santiago Alba Bonifaz (1872-1949). Un dos máis destacados dirixentes liberais e, na altura, ministro no segundo goberno do conde de Romanones

[6] Adolfo Merelles Martel (1883-1962), deputado polo distrito de Ribadavia entre 1910 1914 polos liberais. Concorreu durante anos ás elección sendo derrotado polos candidatos bugallalistas. Fillo de Adolfo Merelles Caula, deputado por Ourense ou por Ribadavia entre 1869 e 1910 e neto do deputado polo Carballiño, Domingo Antonio Merelles, que ademais de ser alcalde de Santiago, senador e gobernador civil de Ourense, fora vogal da Xunta Superior Provisional de Goberno de Galicia presidida por Pío Rodríguez Terrazo en 1846. O fundador da saga, aínda que natural de Avión, estableceu a súa residencia no pazo da Porteliña, en Beariz.

[7] As informacións están tiradas de exemplares de entre 10 e 14 de xaneiro de 1913 de Diario de Pontevedra, Correo de Galicia, Diario de Galicia, Noticiero de Vigo e La voz de la verdad.

xoves, decembro 31, 2020

Tres cabaleiros españois e unha consideración previa. A persecución franquista no Baixo Miño.

 


Acto falanxista en Tui

  A Lito Oliveira e     Mario Rodríguez,   portadores de memoria.


Consideración previa

    As miñotas foron as últimas terras galegas en ser sometidas. En Tui entraron o 26 de xullo. No mediodía do 28 na Guarda. A  resistencia foi produto da fortaleza da Fronte Popular  e, na miña opinión, da capacidade e fraternidade dos dirixentes. No labor de tecer complicidades compre resaltar ao núcleo inicial galeguista (A. Ríos, D. Calzado e Paquiño de Figueiró) que souberon dialogar cos agraristas tomiñeses, cos obreiristas guardeses, adscritos á CNT, e coa mocidade cultivada de Tui. Ao enfiado dende o novelo á urdidoira axudaron o cenetista Gumersindo, republicanos como Diz Jurado e Álvarez Limeses, socialistas como H. Losada e salientaron dous semanarios: o tudense La tribuna, dirixido por Guillermo Vicente, e o guardés El nuevo heraldo de J. Noia.

Tres cabaleiros

    Conta Alonso Ríos que cando lle ordenaron, en conversa telefónica, ao capitán de carabineiros, logo fusilado, Marcelino Rodríguez Blanco que sublevase a guarnición e se apoderase da cidade, este solicitou ao comunicante que se identificase. Respondéronlle: “Le habla un caballero español”. 

    Estes cabaleiros dirixiron e practicaron a caza de coellos e raposos. A tres destes últimos (Ríos, Noia e Vicente) chegáronlle a poñer prezo: 50.000 pts, vivos ou mortos. Dous lograron sobrevivir, o ex-alcalde de Tui, faleceu na tobeira. Enrabechados polos raposos fuxidos os cabaleiros descargaron lume e furia sobre as xentes miñotas.

    Un deles foi José Peñarredonda Fernández (1893-1961). Graduado en Toledo en 1911, afíxose ao tacto viscoso do sangue en Marrocos. Na Lexión estranxeira ascendeu a capitán. Ferido de gravidade no rostro, ficoulle unha evidente cicatriz; poderíaselle aplicar o dito unamuniano, en resposta a M. Astray sobre que un mutilado carente de grandeza espiritual “es de esperar que encuentre un terrible alivio viendo como se multiplican los mutilados a su alrededor””.

José Peñarredonda


    Retirado pola reforma de Azaña, regresou a Tui. En abril de 1936 foi detido xunto a “outros fascistas” por, segundo A. Piña[1], intentar roubar a punta de pistola as actas das eleccións. Segundo Darío Á. Blázquez[2], tamén o detiveron nos días  en que a cidade permaneceu baixo a legalidade republicana. Da cadea saíu para a alcaldía. Na breve estancia ao fronte da mesma, ata o 26 de outubro de 1936, suprimiu a festividade dos mártires de Sobredo e construíu a mitoloxía tudense de Calvo Sotelo. Actuou como un miserábel  ao acusar a Vicente, último alcalde republicano, de roubar 400 pts ou ao cubrir os postos como médicos municipais de Diz Jurado e Álvarez Limeses, cando ambos estaban presos e sen xulgar. Despois serían fusilados.

    A patria chamábao a máis altos deberes. Nun discurso radiado dirixiuse aos que non se decataban que aquilo non era un  vulgar golpe de estado senón unha loita a vida ou morte “entre las fuerzas nacionales y el marxismo”[3]. Da súa xestora municipal formaban parte Pablo Bugraín Domínguez, Juan Martín Alonso, Manuel García Lastra, Raimundo Tapia Seoane e Manuel Cordovés Millet. Este último, alcalde no bienio negro, será quen o substitúa. Polo cargo pasaran Tapia Seoane, Rosendo Bugarín, José Jurado Romero e o irmán de Peñarredonda, Ramón. Dominarán durante décadas a vida tudense.

    Incorporouse a 33 compañía da IX Bandeira da Lexión, da que sería comandante. En xullo de 1937 ordenou desfilar polo centro de Teruel, ante a máis enérxica protesta do bispo, aos seus lexionarios enarborando na punta das baionetas  piernas, brazos, orejas, testículos y otros órganos de un ciento de rojos que hicieran prisioneros y fusilaran con una ametralladora[4].

    Dinos J. Reverte que P. Kemp, un mozo fascista inglés[5], sinalou, en varias ocasións, a crueldade do seu admirado Peñarredonda cos brigadistas internacionais. Nunha delas os seus compañeiros, cumprindo ordes, liquidaban un a un aos prisioneiros, fundían a baioneta nos caídos e disparaban contra os feridos. Noutra, o propio  Kemp quixo interceder por un brigadista; pediu permiso para facelo ante o propio Peñarredonda. O tenente coronel, que estaba a almorzar,  respondeulle: “llévalo y mátalo”. Atordado e vacilante ante a resposta, o mozo só puido escoitar: “lárgate y te advierto de no cumplir la orden”. Esta visión do ex alcalde tudense tamén a comparte Hugh Thomas que confirma a súa teima asasina coas brigadas internacionais[6].

    A batalla de Teruel prolongaríase ata febreiro de 1938; na segunda metade do ano produciuse a do Ebro. Peñarredonda mandaba a 1ª brigada da división de Yagüe. Non sabemos con precisión o que pasou. Segundo Thomas, autorizárono a retroceder; segundo Reverte fixérono prisioneiro, precisamente os odiados brigadistas. Que pasou con el? Thomas, afirma que pouco despois estaba a dirixir tropas no Ebro, onde volveu ser humillado ata o punto de retirarse e non se soubo máis del na guerra.

    Os amigos tudenses argúen que se tratou dunha falsa denuncia da que saíu absolto[7]. O certo é que o “valente e leal lexionario” rematou expedientado e expulsado do exercito, segundo se recolle no BOE[8] “sin perjuicio de las responsabilidades que puedan derivarse del procedimiento judicial a que se halla sujeto”. Desenganado retirouse á finca familiar de Bouzabalada.

    No discurso radiofónico ao que fixemos referencia, Peñarredonda dille aos que demandan un rápido escarmento, que, para que sexa eficaz, compre facelo coa serenidade incompatíbel coa precipitación. Nese labor sereno da “limpeza” están a traballar, segundo Peñarredonda, día e noite, cinco xuíces, pois salvada a cidade (...) hai tempo para todo o demais.  

    Un deses xuíces, outro cabaleiro aínda que sen o rechamante paso pola academia, era Maximino Méndez Varela (1887-1957),  prototipo de militar africanista de reenganche. En 1909 entrou no exercito;  serviu en Melilla (1909-1916) onde coñeceu a untuosidade do sangue derramado. Vai facendo a súa carreira ata chegar a alférez. Xura fidelidade á República; danlle unha medalla e retiro ben pago en base ao decreto de abril de 1931[9].

    O 20 de xullo de 1936 preséntase ante o comandante de Vigo, Felipe Sánchez, quen lle encomenda actuar como xuíz instrutor de causas en Tui. Despois, a pesar da idade, vai para os 50 anos, terá que incorporarse  ás frontes de combate,  onde será habilitado como capitán. Finalmente ficará a disposición do inspector de campos de concentración, quen, en xaneiro de 1939, destinarao como xefe do campo do convento de S. María, en Oia. Os presos alcumarano “capitán castaña”, non só polos lapotes que se repartían senón tamén por alimentalos a base de auga fervida na que choutaba algunha castaña.

    Interésanos aquí o seu labor como instrutor da causa 529/936 “contra los dirigentes y auxiliares del movimiento contra las fuerzas del ejército nacional en la ciudad de Tuy y contornos y los promotores de la huelga general llevada a cabo en la misma entre el 18 de julio y el 27 del mismo mes”[10]. Seica os  “directores” acordaran o “alzamiento revolucionario”, o 17 de xullo, nunha xuntanza na casa de Enrique Jaso Paz, logo executado como a súa filla e un fillo paseado. Só podemos deternos nesta causa contra trinta veciños de Tui para sinalala como unha especie de “causa xeral contra a República en Tui” argallada para condenar e responsabilizar do “caos republicano” aos representantes das clases medias (médicos, comerciantes e funcionarios) que actuaron na política democrática da cidade episcopal. A causa dirímese entre o informe solicitado polo instrutor ao xefe da policía aduaneira de Tui, Manuel Romero Singler,  e os testemuños de dúas mulleres, ambas viúvas. Unha veciña de Jaso. A outra, Clotilde Rodríguez Silva, unha moza de 22 anos, con varios fillos, viúva de José Fernández Costas, un sindicalista cenetista asasinado no Aloia. Neses días Clotilde sabería do asasinato de dous dos seus cuñados e máis do sogro. Non lle debeu custar moito ao futuro “capitán castaña” arrincarlle a declaración acusadora. Como a moza non sabía escribir, asinaron os interrogadores: o instrutor, o capitán Benigno Aznar, o tenente Eduardo Forcén e o sarxento Teodosio Baquero Monforte. Á instrución tamén achegará os seus informes o capitán-alcalde Peñarredonda que propón unha longa listaxe de testemuñas, rematada “por supuesto” con “Rosendo Bugarín Domínguez, jefe de la Falange” (alcalde de Tui entre 1944 e 1952).

Rosendo Bugarín


    Algúns dos imputados ficarán mortos nos cavorcos do Aloia, outros, con máis medios e apoios conseguiran fuxir ou agocharse. Os máis confiados rematarán ante o pelotón de fusilamento (Diz Jurado, Álvarez Limeses, Serafín Fernández e o seu fillo Julio, Manuel Domínguez León e José Felipe Muñoz). No rexistro civil de Tui temos recollido, entre fusilados, mortos “en combate con el ejercito” ou por “disparos de arma de fuego”, ata abril de 1939, o nome de 128 persoas.

    O terceiro cabaleiro tamén ulira o sangue en Marrocos. Salvador Buhigas Novo[11] (1902-1938) incorporouse, co inicio da república, ao corpo de carabineiros. O seu capitán, Marcelino Rodríguez Blanco, ordenoulle arresto domiciliario por sospeitar das súa implicación na conspiración. Tras a caída de Tui puxérono á fronte dunha “heteroxénea columna”, en palabras de Noia, formada por uns pouco carabineiros e unha mestura de falanxistas, gardas cívicos e dereitistas. Encargáronlle abrir a estrada ata A Guarda e “limpar a  retagarda”. Segundo ían avanzando destituía gobernos municipais e nomeaba outros. En Tomiño a Francisco Pino Carrera; no Rosal a José Sánchez García.

Os militares desfilando polas rúas de Tui


    Antes de entrar na vila guardesa á heteroxénea tropa, xa se lle sumaran os falanxistas locais Fernandito Jiménez e José Jurado Romero (alcalde de Tui entre 1951-1957). Pararon ante a redacción de El Nuevo Heraldo e esnaquizaron as rotativas. Achegarse ao concello onde os agardaba Brasilino Álvarez para facer entrega do poder municipal. Despois fusilárono. O novo goberno local estaría presidido por  Paco Moreno Álvarez, “garda cívico” e xefe  local da CEDA. Debeulle ser de proveito a Buhigas a experiencia miñota na organización de perseguidores e practicas de limpeza; a mediados de setembro estaba a instruír a lexión falanxista lucense antes de incorporarse ao fronte de Asturias; despois encargouse de formar a columna falanxista ourensá que enviarán á fronte de Guadalaxara, onde falecerá en 1938.

“y demás camarilla de asesinos”

    Darío Á. Blázquez no primeiro dos capítulos da súa serie “Fuxidos” anuncia que dirá o nome dos perseguidos, pero non o do seus perseguidores ou executores “porque non quero que os fillos ou netos poidan ser aldraxados”. Dicíao en 1977, cando era un dos primeiros en recuperar a memoria dos perseguidos. Corenta anos despois aínda fican temores a ofender a quen non se pode sentir ofendido, porque nada fixo.

    O limitado espazo non permite nin facer reconto dos perseguidores citados polas testemuñas e que indicamos na bibliografía mínima, pero non podemos menos que referir algúns nomes reiterados.

J. Noia conta que no hotel do Tegra houbo un xantar no que participaron, entre outros, o capitán da GC Joaquín Teresa Pomares, o tenente Buhigas e o alcalde Paco Moreno. Nel negociouse o número de mortos precisos para “limpar” a vila. Os militares puxeron sobre a mesa un número elevado, falase de trinta; o alcalde seica o logrou rebaixar a cinco. A acta de defunción destes cinco sinala como causa da morte “encuentro con la fuerza pública”. Esa “fuerza”, dinnos Noia e Urís, estaba formada por Severo Sobrino Vicente, Anselmo Fernández Estévez, “Fernandito” Jiménez Varela, Severino Fernández, Óscar Rodríguez González  e algúns máis. A listaxe, segundo Urís Guisantes[12], fora elaborada  “pola Falanxe Local que presidía Manuel Franco Cadilla”. O grupo inicial da Falanxe guardesa xuntouse derredor do cura Cándido Rodríguez Vicente[13] e actuaría dirixida dende Tui por José Mª Salgado Méndez Núñez e Miguel Saez Mon, verdadeiros xefes do “Escuadrón del amanecer”. A estes dous últimos entregoulles o comandante militar de Tui, capitán Eduardo Rodríguez González, a Manolo Noia, para sacarlle onde se agochaban o seu irmán Juan, Alonso Ríos e Guillermo Vicente. As torturas e vexacións e o seu asasinato aterrorizaron as xentes miñotas como da calafríos ler o relato de Josefina García Segret do que lle fixeron “Francisco Pino, Álvarez Aldir, de Santiago, Tomé, Bugarines y demas camarilla de asesinos” ao seu home, o mestre de Forcadela, a Paquiño de Figueiró, ao ferreiro de Caldelas, a Zuñiga e a Besada.


Bibliografía mínima:

Alonso Ríos, A. [1979] (1996): O siñor Afranio. Vigo: A Nosa Terra.

Álvarez Blázquez, D. (1977): “Historias de fuxidos” en  La Voz de Galicia. Serie de dez artigos (abril-xullo).

Cerecedo, F. (1977): “Cuando la sangre llegó al Miño” en Historia 16, 19/2/1977.

García Segret, J. (1982): Abajo las dictaduras. Vigo: Da autora

Noya, J. [1976] (1996): Fuxidos. Vigo: Xerais.



[1] http://laguerracivilentuy.blogspot.com/2009/ Diario de Pontevedra, 24/4/1936.

[2]  Á. Blázquez, D.: La Voz de Galicia, 10/7/1977.

[3] Rodríguez Gallardo, A. (2008): “A represión franquista no concello de Tui” en  VV.AA.: O Miño, unha corrente de memoria. Ponteareas: Alén Miño.

[4] Segundo unha información que Rogelio Martínez lle fai chegar a José Bergamín. Ver https://rebelion.org/requetes-y-atrocidades-del-franquismo/ e Martorell https://rebelion.org/edgar-gonzalez-requetes-y-represion/.

[5] M. Reverte, J. (2005): La batalla del Ebro. Planeta: BCN; referencias tomadas  do libro de Kemp (1975): Legionario en España. Ver tamén  Southworth, H. (1986): El mito de la cruzada de Franco. Plaza &Janes:BCN.

[6] Thomas, H. (1976): Historia de la guerra civil española. Círculo de Lectores: BCN (p.901, t.2).

[7] Trías de Bes e Martínez Gamallo (2007): Los alcaldes de Tui del siglo XX. Pontevedra: DePo.

[8] BOE, 15/9/1938, nº 77, p.1250

[9] AGMS-Archivo General Militar de Segovia.

[10] AIMNOR- Arquivo Intermedio Militar do Noroeste, Ferrol

[11] Sobre Buhigas ver Abad Gallego (2008): Cen personaxes en torno a unha guerra. Vigo;IEV.

[12] https://republicanosminhotos.blogspot.com/p/recuperando-memoria.html

[13] Fora o promotor de Acción Católica. Ver as memorias infantís inzadas de estereotipos nacional-católicos de Álvarez Seoane (2007) Guerra civil en el “Baixo Miño”. Vigo: Cardeñoso.