martes, xaneiro 17, 2023

Facedores de imaxes. Fotografía e sociedade en Vigo. 1870-1915

 


Este é o paradoxal relato das vidas e da   obra dunha parella -Filippo Prosperi,    Candida  Otero - que publicou fotografías nas mellores revistas galegas e estatais, premiárona en concursos, concorreu a exposicións, fotografou personaxes -Curros Enríquez, Elduayen, Cánovas- e feitos de primeira    magnitude -   pegadas da guerra colonial cubana ou alicerces do Vigo     moderno- e cuxa herdanza, misteriosamente, consiste nun par de centos de fotografías.

F. Prosperi. Matadoiro e Ribeira do Berbés, ca. 1895

    O amigo Vítor Vaqueiro ten unha pulsión renacentista que o empurra á diversidade. Químico, e, en tempos, profesor da materia; doutor en Ciencias da Comunicación, fotografo e estudoso da imaxe, a súa tese de doutoramento foi sobre a obra fotográfica dos Pacheco; etnógrafo como na súa Guía da Galiza Máxica  (Galaxia, 1998), e outros que viñeron despois; narrador de distancias curtas como en O soño dirixido (Ir Indo, 1992), da que hai unha segunda edición ampliada (Galaxia, 2010), ou mesturando ensaio e narración  como Os espellos do tempo (Galaxia, 2008); tense achegado tamén ao ensaio sociolingüístico, con Nicolás Jamardo, en Da identidade à norma (Laiovento, 2017) e cunha  extensa obra poética da que fixo a última entrega 1968 (laiovento, 2018. 

Foto: Merce Caeiro



Cóubome o pracer de acompañalo na presentación en Gondomar destes dous últimos títulos e o próximo venres estaremos con el para saber de Fillippo Prosperi e de Candida Otero e do Vigo de entre século pois tampouco a historia é allea ao amigo renacentista.

Por se vos prace estaremos na Libraría “Libraida” de Gondomar(Rosalía de Castro,13) o venres 20 ás 20h.

venres, xaneiro 13, 2023

Á MINI SEGUE A PRESENTAR NOVAS VOCES POÉTICAS. MAURIZIO POLSINELLI PRESENTA O DEBER DO LUME


Amigos e amigas

    Nesta nova andaina poética a Mini argallou, en certa medida, a presentación pública de novas voces poética, novas no seno literario, foron as experimentadas obras plásticas de Ánxel Huete, por certo autor da ilustración da capa do libro de Maurizio, e Fernando Casás ás que nunha altura determinada quixeron expresarse a través da creación literaria e estiveron con nós.

Nesta ocasión será un músico e filólogo, romano de nacenza, que nos achegará, case de estrea, a súa voz poética a través presentación do seu primeiro libro O deber do lume (Embora,2022).

Deixámosvos a súa autopresentación para que o coñezades e vos animedes a vir escoitalo:

Vivín en Roma máis de corenta anos. Alí licencieime en      filoloxía románica e en piano. Traballei de organista e profesor de lingua e fun fundador, xunto a Claudio Orlandi, do grupo de rock    progresivo PANE. 

No 2008 coñecín, aínda en Italia, a Carmen Penim, coa cal fundamos  o dúo 2naFronteira. A musicalización de poemas galegos -dende Rosalía ata a máis novas voces   da poesía como Pepe Cáccamo, Baldo Ramos, Eva Veiga etc...- foi dende o inicio o principal enfoque de   traballo do dúo.  É precisamente no ámbito do traballo con Carmen no que entro por primeira vez en contacto coa poesía galega,  podendo sen dúbida dicir que o galego me entrou a través da música. 

Neste sentido, particular importancia tivo para min o encontro coa poesía de Xosé María Díaz Castro. O traballo de tradución” en música de Nimbos fixo que   me dera conta da naturalidade coa que o galego estaba a instalarse nas miñas ferramentas expresivas.

Ademais, o italiano e o galego comparten moito máis que léxico. E máis aló do italiano, é o romano (o dialecto da miña cidade) o que máis características lingüísticas comparte co galego (locucións verbais, contraccións e toda unha serie de elementos de “aforro” lingüístico, etc...). En definitiva, escribir en galego é para min algo que xorde dun xeito bastante natural. Atreveríame a dicir, íntimo, polos trazos lingüísticos que me levan directamente ás miñas primeiras experiencias coa linguaxe (crieime nun entorno romanofalante).     

Levo escribindo en galego dende hai uns anos e tiven a sorte de atoparme con persoas fantásticas que creron dende o principio nos meus traballos. Falo de Carmen, por suposto, de Pepe Cáccamo, de Diana Varela Puñal e de Xulio Valcárcel (os dous últimos son os editores domeu primeiro poemario O deber do lume, (Medulia,2022).

Galicia, en xeral, ofreceume a posibilidade de dar a coñecer a miña obra, grazas sobre todo aos moitos certames literarios que aquí se organizan. Quedei finalista no III Premio de Poesía Florencio Delgado Gurriarán no 2021, no IV Premio de Poesía Eduardo Pondal e,hai só un mes, gañei o V Premio de Poesía Torre de Caldaloba, organizado polo concello de Cospeito, co poemario Cartografía dos tránsitos que se publicará este ano.

Levo dende o 2013 vivindo de forma estable en Galicia,no Morrazo, que visitaba nas vacacións de verán xa dende o 2008. Despois de corenta anos vivindo en Roma, podo dicir que non cambiaría nunca as fontiñas de Coiro -onde vivo- coas fontane de Bernini, nin o musgo das igrexiñas da Limia (que inspiran O deber do lume e de onde é orixinaria Carmen) por toda armore do Vaticano.

O libro O deber do Lume é unha homenaxe a Carmen e as súas raíces raianas. O poemario conta cun prólogo de Pepe Cáccamo, que de forma maxistral entrega ao lector unha interpretación exquisita  do mundo subxacente ao texto. Dito en poucas palabras, podease considerar unha biografía lírica, se non fose pola contaminación provocada polo eu poético. Entón, mellor sería considerar este poemario como un exercicio de translación lírica, feito dende o cariño e dende o amor por esta muller e por esta “nosa” terra.

  

    Será o sábado 21 de xaneiro e comezará ás 12.15h, cunha duración aproximada de 45 minutos. Para limitar posíbeis  interrupcións durante a lectura A Mini abrirá as súas portas ás 12h.

As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

    Se vos presta.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel con Maurizio Polsinelli podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.



 

O mitin do Coliseo Noela (6)

 

Teatro Noela


    Na compaña dos outros dous membros do triunvirato, Calvo regresou a Noia. Era o 1º de setembro. Na ponte de San Xusto de Toxosoutos agardaban polos ilustres visitantes 23 automóbiles, que os acompañaron, en rechamante caravana, ata a capital do distrito. Segundo a súa prensa, o recibimento foi “colosal” e o Coliseo Noela agardábaos coas súas mellores galas e cun gran retrato do rei envolvido na súa bandeira. Na mesa presidencial figuraban os triunviros, rodeados de alcaldes e ex alcaldes do distrito.

Alfonso XIII
UMN 4/8/1930

    Iniciou os parlamentos García Rudiño, o home forte de Calvo en Noia. Continuounos o cordobés Medina Togores (1887-1934), home forte do Conde de Guadalhorce, do que era parente, que exerce durante a “tournée galaica” como auténtico secretario xeral do partido. Togores era amigo persoal de Herrera Oria, foi subdirector de El Debate e activista da ANC de P. Nas constituíntes de 1931 presentouse por Acción Popular e foi un dos impulsores da conversión de Gil Robles en “jefe” de “todos los católicos españoles”. Na CEDA desempeñou importantes funcións internas. En 1933 encabezou unha coalición antimarxista en Córdoba e foi o candidato máis votado. Faleceu ao ano seguinte.

   O orador máis agardado era Calvo, sen dúbida. Aproveitou para inflamar o entusiasmo dos seus fieis, anunciando a “posibilidade” de concorrer ás eleccións polo distrito noiés, a pesar desas “hojas incluseras, con afirmaciones gratuítas, infundadas y capciosas respecto de la obra de la dictadura”. Como sabemos, as eleccións a Cortes non se convocaron ata case un ano despois e fórono baixo un réxime republicano. Calvo non se presentaría por Noia, senón polo Carballiño.

    Despois de quentar os ánimos, o poderoso ministro de Primo enredouse en refutar o contido da famosa folla que non deixara de circular dende a súa primeira visita. Acabou desbocándose, entrando ao trapo e demandando á “familia liberal” que dese a cara. O resultado foi un retruque por parte dun sector dos asistentes. As chanzas provocaron unha boa barafunda e mesmo que se escapase algún que outro lapote. Primo “junior” non falou, aducindo afonía, aínda que recibiu os entusiastas aplausos dos seguidores do seu pai.   

    Sobre un cento de persoas acudiron ao  banquete. No exterior do local animaba o acto unha banda de música; no interior, a orquestra do mestre Ortiz. Abriu os discursos o “fogoso orador” Joaquín Agra Cadarso, irmán de Blas, ao que nos referimos na anterior entrega, quen, despois de deitar gabanzas a eito sobre “aquel que nos alienta y da animos para proseguir”, en referencia ao finado Primo, fíxoo tamén sobre Calvo, Primo novo e mais Guadalhorce e comprometeu o seu apoio, e o de milleiros de homes do distrito, para que este fose “sempre” representado polo ilustre Calvo Sotelo.

    O que fora, con brevidade circunstancial, alcalde da vila, pero exercía como verdadeiro xefe político da extrema dereita local, García Rudiño, foi recibido con afervoados aplausos e ratificou as palabras de Agra e o desexo de que fose Calvo quen os representase nas Cortes. Rudiño salientou que o líder monárquico debería sentirse ben orgulloso ao ollar á súa beira os que antes estaban nas fileiras de enfronte; era unha chiscadela a si mesmo, que militara no liberalismo democrático nos primeiros andares do século.

Medina Togores

    Tomou de novo a palabra Medina Togores quen, nun intenso discurso ideolóxico, gabou tanto a política do xeneral en Marrocos como a de Guadalhorce en Fomento e a de Calvo en Facenda, deténdose en lembrar a valentía deste último e o seu decisivo labor na loita contra as esquerdas tanto no Ateneo de Madrid como en Valencia ou no Carballiño. Ao tempo, confirma a pretensión de Calvo de concorrer polo distrito nas futuras, e incertas, eleccións.

    Ergueuse por fin Calvo no medio dunha gran ovación. Saudou os amigos presentes cos que mantiña vínculo de afecto dende había anos e afirmou que a súa candidatura sería aceptada case con unanimidade, agás pola exigua minoría que fixo circular por “corrillos y tertulias unas hojas incluseras”. Chiscáballe así o ollo ao artigo 29, que proclamaba electo o candidato único, sen precisar de votacións. Aproveitou agora para fidelizar os seus e atacou, con saña, as distintas pólas do liberalismo, en especial ao Conde de Romanones, ao que lle recriminou o seu fracaso no norte de África contrastándoo coa actuación da ditadura que legalizara a situación dos prófugos, reducira o servizo militar, abordara o problema dos salarios e comezara un intenso plan de obras públicas. Iso é a verdadeira democracia, concluíu.

    Primo seguía afónico. Aínda así pronunciou unhas palabras, para expresar que levaría sempre no corazón o cariño que se lle amosaba. Rematou Guadalhorce, exaltando a personalidade de Calvo e confirmándoo como futuro candidato do distrito. Ben sabemos que nunca o foi.

Publicado en Nós-diario 24/12/2022

luns, decembro 12, 2022

REGRESA MARTA DACOSTA Á MINI PARA TRAERNOS AS PALABRAS DE PENÉLOPE.



Amigos e amigas

    O próximo sábado, 17 de decembro, cumprirase un ano, menos un día, que Marta Dacosta nos visitou. Daquela traía do forno as súas Notas sobre a extinción (Galaxia, 2021). A poeta de residencia e acción gondomareña e miñorá agasallounos coa súa  capacidade para recitar e espelicou noutros seus poemarios: As amantes de Hamlet (2003), Acuática alma (2011) Dun lago escuro (2014) e Na casa da avoa (2017).

    Semellaría un pouco precipitado recuncar coa nosa autora, aínda que sabemos que nunca deixará de sorprendernos, pero o noso coordinador, Xosé María Álvarez Cáccamo, escolleuna por outra razón. Marta Dacosta ven de publicar unha antoloxía poética de xénero Así fala Penélope (Chan da Pólvora, 2022) que en pouco tempo se converteu nun acontecemento literario e vai xa pola súa segunda edición. Así pois nesta ocasión Marta Dacosta non nos traerá a súa voz, senón a de Penélope, a dunha Penélope que fala e conclúe “Eu tamén navegar”, como no poema de Xohana Torres. E con ela veñen corenta voces de mulleres galegas que constrúen un  relato comunitario e contemporáneo, nunha selección que reivindica ás autoras, a poesía e a creación literaria. Marta Dacosta prestaralles a súa voz.

    Será o sábado 17 de decembro e comezará ás 12.15h, cunha duración aproximada de 45 minutos. Para limitar posíbeis  interrupcións durante a lectura A Mini abrirá as súas portas ás 12h.

    As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

    Se vos presta.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel con Marta Dacosta podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.

 

domingo, decembro 11, 2022

Querida Liberdade!

 


Así lle puxo o Xurxo Martínez ao seu estudo sobre Antolín Faraldo e a escolleita de textos do “primeiro e o mellor”, segundo deixou escrito Manuel Murguía. Faraldo segue a ser un gran descoñecido ao igual que a revolución de 1846.

O libro de amigo Xurxo Martínez, presentarase o próximo xoves 15 de novembro, ás 20h na librería Libraida de Gondomar (Rosalía de Castro, 13) que será presentado polo tamén amigo Gonzalo Navaza.

Alí estaremos

NOTICIA DUN MESTRE: ELADIO FERREIRO OTERO*

 

Resumo:

Eladio Ferreiro Otero, o mestre de Borreiros (Gondomar), exerceu nesta parroquia miñorá ata a súa xubilación en 1946. Mais a súa figura está unida a unha das «escolas americanas» de máis longa proxección na historia da educación de Galicia, da que foi director dende a andaina inicial, maio de 1909, ata o seu cese en setembro de 1923. Estamos a falar das escolas que puxo en marcha a «Unión Hispano Americana pro Valle Miñor (UHAVM)», institución fundada en 1905. Ferreiro foi o encargado de facer realidade a iniciativa impulsada dende as beiras do Plata pola emigración miñorá. O labor educativo da mesma quedou unido á personalidade do pedagogo ourensán que exerceu ampla influencia política e social no Val de Miñor.

Palabras: Unión Hispano Américana pro Valle Miñor; Eladio Ferreiro Otero; Val de Miñor; Gondomar; escolas americanas.

Absract:

    Eladio Ferreiro Otero was the teacher of Borreiros (Gondomar) until his retirement in 1946. But his figure is linked to the «American school» that reached the greatest repercussion in the history of education in Galicia; we are talking about the school started up by the «Union Hispano Americana pro Valle Miñor (UHAVM)», an institution founded in 1905. He run it from its initial stage, May 1909, until his dismissal in September 1923. Ferreiro was in charge of carrying out the initiative promoted from the banks of the River Plate by Miñor’s emigration. Its educational work was linked to the personality of this pedagogue, born in Ourense, who exerted broad political and social influence in the Val de Miñor.

Words: Palabras: Unión Hispano Américana pro Valle Miñor; Eladio Ferreiro Otero; Val de Miñor; Gondomar; American schools.

BREVES NOTAS BIOGRÁFICAS.-

    Naceu o noso protagonista na cidade de Ourense en 1885. Segundo o relato do seu fillo Eustaquio,[1] realizou estudos de Farmacia na universidade compostelá, mais non deberon ser do seu agrado pois mudounos polos de Maxisterio dos que titulou na Normal de Valladolid.[2] Nos momentos iniciais da súa carreira exerceu como interino en Montederramo,[3] en 1904, e, ao ano seguinte, en San Cibrao de Viñas;[4] ambos concellos da bisbarra ourensá.

    Casou con María del Carmen Tizón Aguiar (1884-1961), de abastada familia fidalga, procedente do pazo dos Tizón ou de Eiras, nesta parroquia do San Amaro. O matrimonio tivo nove fillos: Eladio, Carmen, Dolores, José, Roberto, Isabel, Ángeles, Aurora e Eustaquio. A voda celebrouse na igrexa ourensá de Santa Eufemia do Norte en novembro de 1904. Na altura, o «ilustrado profesor de instrucción primaria» estaba tamén empregado no goberno civil.[5]

Descoñecemos se era da familia Tizón, pero da «Casa Grande de Eiras» saíu o anónimo protagonista do relato do escritor cubano Comas Paret[6] no que nos deixa trazos suficientes para identificar o lugar: escudo na frontal da casa; unha imaxe de san Roque, segundo el, que parece ser era de san Antonio; un cruceiro que desapareceu nos anos setenta do pasado século e a centenaria carballa que aínda se conserva.

 Pazo de Eiras ou Casa dos Tizón, no San Amaro. Ao fondo pode apreciarse a centenaria carballa

A carballa de Eiras

Víctor José Tizón fora concelleiro na cidade das Burgas e, só nos papeis, sogro de Eladio, pois faleceu na casa de Razamonde, Cenlle, en 1898.[7] A familia Tizón Aguiar residía habitualmente en Ourense, así nolo indica a necrolóxica da sogra de Ferreiro, María del Carmen Aguiar Iglesias (1857-1935).[8] A condución do cadáver realizouse dende o domicilio familiar na «Plaza de San Lázaro» ata «Puente Nuevo» e dende alí ao cemiterio de Eiras. Na nota figuran os nomes dos fillos: Avelino; Alberto, oficial de facenda en Ourense, e José, un abastado «capitalista» que amasara fortuna na Arxentina e, en 1928, na compaña da súa esposa e fillos, visitou a Eladio e Carmen na Ramallosa, camiño da casa familiar de Eiras.[9] Do cuarto dos irmáns Tizón Aguiar, Roberto, achéganos información o investigador David Simón Lorda,[10] segundo o cal, o cuñado de Ferreiro, sendo aínda estudante de medicina, desempeñou un importante papel na loita contra a gripe de 1918; exerceu como odontólogo no Carballiño e Madrid e tras o remate da guerra de España exiliouse en Francia.

Tanto Carmen como Eladio faleceron no Pazo de Eiras. Ela, o 20 de marzo de 1961;[11] el o 18 de maio de 1965.[12] Ambos están soterrados no panteón familiar situado en fronte do pazo, na bocarribeira do Miño, como diría Otero Pedrayo, ben pretiño do castro de San Cibrao de Las. Alí descansan os restos dun dos protagonista da vida política e educativa do Miñor da primeira metade do século XX. Tiña 80 anos cando faleceu e unha manchea de amizades no Val que inducían ao gaceteiro a intuír «una nutrida asistencia»[13] ao funeral na igrexa de San Bieito de Gondomar. Dos nove fillos de Carmen e Eladio, tres non puideron estar no enterro da nai (Eladio, José e Eustaquio) e os dous últimos tampouco no do pai. Estaban na outra beira.

 Panteón da familia Tizón Aguiar
no cemiterio de Eiras (San Amaro)

A CARREIRA PROFESIONAL.-

    Ademais dos traballos como interino que sinalamos, Eladio Ferreiro concorreu, en 1907,[14] ás oposicións celebradas en Santiago e exerceu na escola completa de Salceda de Caselas.[15] En 1909 realizou as probas para escolas dotadas.[16]

Segundo nos confirmou o seu fillo Eustaquio e se recolle nunha nota de prensa,[17] publicada con motivo da homenaxe que lle tributou a sociedade miñorá, semella que lle andou a furar o caletre a aventura americana. Seica xa tiña preparada a pasaxe, pero cancelouna ante a oferta de traballo no Val de Miñor.

 Ante as dificultades de comunicación entre a cidade da oliveira e o Miñor demandou que o traballo fose acompañado de vivenda. Así foi como, en 1909, se estableceu no Val para exercer a docencia durante 44 anos. Ao longo de 14 anos, dende maio de 1909 ata outubro de 1923, na Escola Hispanoamericana, e dende febreiro de 1924[18] ata a súa xubilación, como mestre na escola de Borreiros.

O prestixio que acadara durante este periplo permitiulle colaborar, como inspector técnico, coa escola tomiñesa «La Aurora del Porvenir», que comezara a súa andaina coincidindo co seu cese como director das escolas miñorás.

 Eladio Ferreiro nos tempos 
das “Escolas” da UHAVM. 
Vida Gallega


Durante a Ditadura de Primo, Ferreiro desenvolverá unha ampla actividade social e política como presidente da «Unión Patriótica (UP)», e, transitoriamente, como secretario do concello de Gondomar e tenente de alcalde do mesmo.

Polas mañás atendía a escola de Borreiros; polas tardes, na súa casa, na procura de ingresos extras que lle permitisen manter tan extensa prole, impartía aulas preparatorias para os cativos que se ían examinar por libre en Vigo, primeiro nos xesuítas ou na Escola de Artes e Oficios e, despois, no Santa Irene. Esta actividade mantívoa durante décadas.

A proclamación da II República non afastou a don Eladio da actividade social, agora presidindo o Partido Radical de Lerroux, dende o que influíu no devir político miñorán, en especial do concello de Gondomar, onde Nieto Virostra, do mesmo partido, exerceu a alcaldía nos primeiros tempos republicanos.

Tras o golpe do 18 de xullo de 1936 mantívose á marxe da acción política ou de calquera intervención social; aínda que seguiu fomentando as relacións de amizade.

UNHA APROXIMACIÓN IDEOLÓXICA.-

O desprestixio do réxime da Restauración, as promesas «rexeneracionistas» e o carácter, en principio, transitorio do «goberno militar» instaurado en setembro de 1923 achegáronlle diversos e amplos apoios á ditadura primorriverista. É moi probábel que don Eladio coincidise coa expresión do ditador de que: «El pais no se impresiona ya con películas de esencias liberales y democráticas; quiere orden, trabajo y economía»[19]. Ata as esquerdas foron, en inicio, pouco belixerantes, ou incapaces de facerlle fronte.

Un deses apoios relevantes foi o do agrarismo, parte do cal non se sentiu satisfeito co decreto de redención de 1926, pero unha das habilidades de Primo foi sempre a de lle botar auga ao viño, como diría o historiador Shlomo Ben Ami,[20] cousa que tamén fixo achegándose á gran burguesía catalá (Cambó) para rematar disolvendo a mancomunidade de Cataluña, ou, mudar a súa postura «abandonista» en Marrocos, e isto foi crucial para conseguir o apoio do exército, por un discurso de intervención e resolución.

Mais, nomeadamente, contou co apoio de sectores das clases medias, cultas e conservadoras, ademais de, por suposto, co da gran burguesía que o inspirou. Estes sectores, xunto coa igrexa e o exército, viron naquel xeneral de boa planta, vestires elegantes e aires aristocráticos o pai severo que podería tirar a España do trauma melancólico no que se afundira tras o «Desastre de 1898». Moitos achegáronse ao ditador a partir das propostas de Joaquín Costa e intuían, coma o aragonés, que a «rexeneración» tiña que fundamentarse en dous piares: a educación e a resolución da cuestión agraria. Costa participara activamente na Institución Libre de Enseñanza (ILE) e estaba unido a Giner de los Ríos por unha profunda amizade; criticaba o viciado sistema da Restauración e converteuse nun defensor das reivindicacións campesiñas e ata, aínda que só temporalmente, se achegou ao republicanismo de Salmerón. Ao tempo, e sen caste algunha de contradición, coidaba que a solución dos problemas de España precisaban da revitalización dos vellos costumes e organizacións tradicionais. Aínda que non houbese un espírito antidemocrático no «rexeneracionismo» que o puidese confundir cos fascismos dos anos vinte, del está absolutamente ausente un pensamento da esquerda social, e basculou sempre entre o centro e a dereita. A carencia dunha forte conciencia social permitiulles ás ditaduras españolas do s. XX, tanto a de Primo como a de Franco, presentarse como herdeiras dun programa rexenerador, e que nel fundamentasen as súas bases programáticas. Os dous militares serían os «cirurxiáns de ferro» que reclamaba Costa, aínda que este nunca pensase en ditadores, senón en homes fortes e decididos que exercesen a autoridade co apoio e os votos populares.

Neste ambiente temos que situar a formación ideolóxica de Eladio Ferreiro, bambeándose entre as propostas renovadoras da ILE, o costismo rexenerador, o paternalismo argallante de Primo ou o republicanismo conservador aglutinado arredor de outro rebuldeiro encantador de serpes como Lerroux e o seu mandadeiro pontevedrés, o avogado ponteareán, residente en Barcelona, Emiliano Iglesias. Deses mesmos fundamentos ideolóxicos participaba Manuel Losada Carrera (1865-1934), o abastado emigrante gondomarés, valedor do mestre durante os catorce anos nos que Ferreiro dirixiu as «Escuelas».

Manuel Losada Carrera

  A relación de Ferreiro e Losada fundábase, máis alá da coincidencia en disputas momentáneas, nunha identificación ideolóxica que dende posicións conservadoras, de orde, procuraban un renacer da nación española. Aínda que Losada estivese ben afastado das preocupacións ilustradas e das técnicas da escola anovadora que ocupaban os matinares de Eladio Ferreiro, razóns ideolóxicas e persoais convertéronos en aliados na disputa co outro persoeiro da UHAVM, o nigranés Manuel Lemos.



DESPOIS DAS ESCOLAS DA UHAVM.-

A destitución de Ferreiro como director das escolas da UHAVM, cun mes de soldo, segundo nos informa Manuel Losada,[21] deixouno nunha situación económica complicada. No seu momento solicitara a excedencia do sistema público e agora tiña que agardar o reingreso que non se produciría ata o 20 de febreiro de 1924.[22]


Eladio Ferreiro, no centro á dereita, cos rapaces de Borreiros. Arquivo IEM.

Na política local tamén se deixou notar a nova situación, aínda que só fose como unha remuda entre as elites que, a diferenza das catalás, nunca se sentiron ameazadas por caste algunha de inminente revolución e observaron os trocos como un novo quítate ti que me poño eu, ou o que é o mesmo, outra quenda do «turnismo» ao que estaban afeitos. O trinta de setembro ás 9 da noite o comandante do posto da garda civil de Gondomar, Juan Miguel Nieto, reuniu os concelleiros saíntes, co seu alcalde Domingo Manzanares Pinzás, e os entrantes. Destituíu a uns e nomeou os outros. Os novos escolleron alcalde a Domingo Estarque Misa.[23]

O labor rexenerador prometido polo ditador non foi máis alá dun golpe de efecto para aparentar que as cousas mudaran unha miga. Anunciouno o novo alcalde na sesión plenaria do 21 de outubro, menos dun mes despois da súa toma de posesión. Así se recolle no libro de actas coa linguaxe burocrática e monótona deste tipo de documentos.

    En la consistorial de la villa de Gondomar a veintiuno de Octubre de mil novecientos veintitrés,      siendo las diez horas y bajo la presidencia del Sr. Alcalde(…)se reunió el Ayuntamiento en sesión ordinaria con asistencia de los señores concejales al margen mencionados y la de mi el infrascripto Secretario accidental, requerido al efecto por la Alcaldía, en virtud de hallarse detenido el propietario D. Urbano Alonso Gonda y de haber tenido que ausentarse el designado por aquella para substituirle accidentalmente D. Manuel Gonda Márquez, oficial de este Ayuntamiento.

A ausencia do concello do chamado a substituír ao secretario, o primeiro oficial, Manuel Gonda Márquez, non só estaba xustificada, senón que se prolongaría durante ben máis dunha década, ao igual que a do seu sobriño, o secretario Urbano Alonso Gonda,[24] que estaba detido, abriríaselle expediente e sería destituído. O oficial 1º tamén sería expedientado e destituído, ao igual que outros dous empregados da secretaría, que serían sancionados baixo acusacións de corrupción e malversación. Este foi todo o anticaciquismo do novo réxime ditatorial. Ambos, secretario e recadador, regresarán aos seus postos, despois de múltiples ires e vires, reclamacións diversas e avogados para aquí e para alá, dous anos despois de proclamada a República.

Actuaría como secretario temporal Pablo Nieto Virostra, futuro alcalde republicano da vila, pero ante a renuncia deste, «[...]a pesar de rogarle reiteradamente que continuase en el cargo», e a proposta do alcalde, o pleno acordou nomear, con carácter provisional, a Eladio Ferreiro Otero como secretario: «atendiendo a las excepcionales condiciones de honradez, capacidad y trabajo [...] demostradas durante el largo tiempo que, con general aplauso, estuvo al frente de la dirección de la Escuela Americana de este Valle [...] con el sueldo consignado en el presupuesto de seis mil pesetas.»[25] O acordo tomouse por unanimidade e, no seguinte pleno municipal, Ferreiro estampaba a súa primeira sinatura como secretario.[26] A coincidencia entre o cese e a remuda ditatorial permitiulle a Ferreiro garantir uns ingresos durante os poucos meses que tería que agardar para reincorporarse ao ensino público.[27]

Algunha das actas redactadas por Ferreiro recollen visitas extraordinarias como, a do delegado gobernativo para o partido xudicial de Vigo, o tenente coronel de artillería Carlos Gil de Arevalo.[28] Home de verbo pomposo e alambicado, despois de saudar a corporación, «[...] dedicó en bellísimos periodos galante saludo a la mujer miñorana modelo de belleza y de virtud, en elegantes frases [...]», continuou apelando ao «[...]sacrificio de todos, (para) hacer de esta España, tan maltratada por gobernantes sin conciencia una patria grande» e esforzándose todos, el tamén, a «contribuir al triunfo de la moralidad, del orden, de la justicia y de la cultura.»[29]

Pero a praza de secretario tiña que cubrirse. O pleno anuncia a vacante e abre un período de 15 días para a presentación de solicitudes, sinalando que entre os pretendentes escollerase entre os que: «domiciliados en este término municipal, gocen de buena conducta y de probidad y arraigo a juicio de la Corporación, previo conocimiento y aprobación del Ilmo, Sr. Delegado gubernativo». Semellaba que a cousa fose aquelada para Ferreiro. Pero non foi así. Coidamos que foi a vocación polo maxisterio e quizais a seguridade, aínda que humilde en retribución, da praza de mestre a que, por riba doutras consideracións, o decidiu a deixar un cargo sometido á inquietude do debate público e o continuo rebumbio do consistorio, mais tamén que o novo «estatuto municipal», decretado polo Directorio militar, na practica, pecháballe o acceso ao posto de secretario.

En efecto, o 13 de febreiro de 1924, preséntase de novo o militar e elocuente delegado gobernativo para comunicarlle á corporación que:

[…] por pertenecer a una Junta de Asociados ilegalmente constituida los Srs. Concejales que forman la actual Corporación quedaban desde aquel instante suspendidos en sus cargos, no obstante lo complacido que estaba de su actuación y excelente labor administrativa exhortándoles a que continuasen siendo como ciudadanos tan buenos patriotas como lo habían sido en el desempeño de sus funciones.

A escena de había uns meses volvíase repetir. Presentes os destituídos e os substitutos; uns abandonan as cadeiras que ocupan os novos edís. A vez anterior fíxose o relevo en presenza do comandante do posto da garda civil, agora diante do militar en funcións gobernativas. O único que permaneceu na corporación foi o alcalde, Domingo Estarque Misa, mais agora como primeiro tenente de alcalde. O novo alcalde será Felipe Gestal González. Outra remuda entre as elites. Ferreiro decatouse da súa incapacidade para recoller as floridas verbas do militar e fai constar que: «[...] sería difícil consignar en acta sin desvirtuarlo tanto en el fondo como en la forma[…]».[30]

Ferreiro presenta a súa renuncia como secretario interino ante a comisión permanente reunida o 17 de abril de 1924 «por haber sido nombrado Maestro nacional de Borreiros» e esta:

Teniendo en cuenta que por no haber sido posible, a pesar del deseo unánime de todas las Corporaciones, confirmarlo en propiedad en el cargo que con absoluta confianza de todos y general satisfacción viene desempeñando, por haber tenido que instruir expediente al anterior secretario primero, y por prohibirlo el Estatuto Municipal más tarde, se le irrogarían graves perjuicios en su porvenir de continuar con la actual inestabilidad abandonando la garantía que le ofrece su carrera, en la que tantos éxitos ha obtenido el Sr. Ferreiro, acuerda, bien contrariada por cierto, aceptarle la renuncia, haciendo constar el reconocimiento por los excelentes servicios realizados hasta hoy y reservándole todos los derechos que hubieren o en lo sucesivo se concediesen a los que en la fecha de publicación del Estatuto municipal ocupaban con carácter interino el cargo de Secretario[31].

Podemos pois albiscar que aquela pretensión manifesta, expresada nas condicións sinaladas para cubrir a praza de secretario e que semellaban tan aqueladas para que Ferreiro ocupara o posto, ficaron imposibilitadas polo «Estatuto municipal» aprobado, por decreto, o 8 de marzo de 1924 e que constituíu a consagración política do director xeral da Administración, José Calvo Sotelo.

Abandonada a secretaría do concello e incorporado á escola de Borreiros, Ferreiro continuou sendo un referente tanto da primoriverista Unión Patriótica, mesmo presidindo o partido, cómo do «somatén» local, que encabezou como cabo, ademais de exercer como concelleiro e tenente de alcalde.

O Directorio militar estendeu o modelo catalán do «somatén» a toda España tanto como forza auxiliar para manter a orde pública como para «acicate de los espíritus» e estimulo da colaboración cidadá. A pesar de que Primo de Rivera, nun discurso ante Mussolini, pretendeu equiparalo coas «camiscie nere», na realidade non foi máis que un corpo armado de orde, creado dende, por e para o poder, e tendo, segundo o mesmo ditador, «por lema paz, justicia y orden, que son los tres postulados de la verdadera democracia».[32]

Alistarse no «somatén» ou/e afiliarse a UP fíxose imprescindíbel, non só para ascender dentro do réxime, senón tamén para asegurar particulares intereses ou manter posicións sociais de privilexio. Ferreiro era unha personalidade de relevo no Val de Miñor dende había anos; o prestixio e preponderancia social que acadara nos anos de dirección da escola americana quería mantelo, para o que precisaba a confianza do upetismo local.

Na verdade había unha substancial diferenza entre o «somatén» rural e o urbano. O primeiro servía para a promoción política e social dos seus membros e, en menor medida, para a represión de determinados delitos «comúns» e engalanar os actos do réxime. Pola contra, o «somatén» urbano empregábase na persecución dos delitos sociais, na persecución de sindicalistas, como quebrafolgas, na disolución de manifestacións e en ataques contra piquetes de folguistas.

En xullo de 1924 constituíse a UP de Gondomar. A tal fin regresou á vila condal o florido militar ao que xa fixemos referencia, que pronunciou unha «conferencia» sobre a necesidade dun partido de «hombres honrados sin distinción de clases» que velase pola boa administración e combatese o caciquismo. Gil de Arévalo gabou o directorio militar, resaltou a benevolencia coa que foron tratados os culpábeis da anterior situación, sinalou que unha vez máis «la cruz y la espada» salvarán a España e afirmou que despois da constitución do partido dos homes honrados, os militares retiraríanse e devolveríanlles aos cidadáns todas as súas liberdades.

O delegado gobernativo dedicoulle ao maxisterio «frases de admiración» por consideralo a panca precisa para o rexurdir de España. Por este motivo, afirmou, o goberno militar afanouse en mellorar as instalacións e dotacións e a condición do «anónimo y sublime artífice de ciudadanos y de hombres y modesto funcionario de la institución más trascendental de la vida de cualquier pueblo» que é o mestre.

Integran o comité directivo do partido, presidido por Fernando Pérez, «ajeno en absoluto a todo partidismo político», en representación dos mestres nacionais, Eladio Ferreiro e Enrique Rodríguez Márquez, director da graduada de Gondomar. Como vicepresidente figura o médico Latino Salgueiro; a directiva completábana o párroco de Gondomar, Carlos Fernández; o de Peitieiros, Bienvenido Pousada; mentres que en representación do pobo figuraba o tamén médico Andrés Gestal; do sindicato agrario, Celso Castuera, e do comercio, José Quintas.[33] Doce anos máis tarde o médico Latino Salgueiro será nomeado alcalde da vila polos militares, outra vez sublevados, aínda que agora sen «benevolencia cos anteriores». Na persecución franquista desempeñarían papel de relevo o médico, o cura Carlos Fernández e máis o comerciante José Quintas.

En xuño de 1925 Ferreiro incorpórase á comisión municipal de goberno, presidida por Domingo Domínguez Rodríguez, como terceiro tenente de alcalde.[34] A súa presenza debeu ser útil tanto para que, nesa mesma sesión, se acordase o pago dos alugueiros das casas-escolas dos mestres, como para que se atendesen as demandas de material realizadas polos mestres. En sesións posteriores aprobouse executar de inmediato o informe do inspector de sanidade sobre limpeza, branqueo e reparación das escolas, así como a adquisición de novos materiais escolares e a posta en marcha da xunta de primeiro ensino. Os asuntos educativos serán unha constante, tanto nas reunións da comisión permanentes, como nas das sesións plenarias nas que participa Ferreiro.[35]

A presenza do mestre no goberno debeu influír tamén para que se decidise organizar unha festa escolar, con convite aos mestres do municipio, e se concedesen premios a alumnos e alumnas. A festa escolar rematou nun grandilocuente acto que se fixo coincidir co 12 de outubro «Día da raza» de 1925.[36] O gobernador civil, alcaldes do Miñor e de Vigo,[37] párrocos, mestres, elites funcionariais, médicos e abastados propietarios xuntáronse a xantar, non sen antes escoitar as lecturas da cativada, as presentacións dos respectivos mestres e os discursos do, sempre presente, abade de Gondomar, do mestre de Borreiros e tenente de alcalde, Eladio Ferreiro; ademais dos do celebre «Joselín»,[38] alcalde Baiona, e do gobernador, Rodríguez Villamil.[39]

Infelizmente, a desaparición do libro no que se recollen as actas de entre setembro de 1925 e o mesmo mes de 1927 impídenos achegar máis detalles sobre o labor de Ferreiro no cargo municipal. Cando podemos consultar de novo as actas, Ferreiro xa non forma parte da corporación.

Reincorporado á escola de Borreiros, Ferreiro tenteou incertas posibilidades de retornar a unha escola de fundación, das que tiña unha valoración moi positiva. Xa sinalamos o seu labor de inspector técnico das escolas tomiñesas. Sabémolo por unha carta[40] remitida a Alejandro Lustres Carrera, sobriño, avogado e testamenteiro do filántropo corcubionés José Carreras Fábregas, promotor, na súa vila natal, dunha escola de artes e oficios, rematada en 1926, oito anos despois da morte do mecenas, pero que non iniciou as súas actividades ata 1931.[41] Na misiva, dirixida ao avogado Lustres, non sen certa fachenda, Ferreiro coméntalle que nun concurso convocado, non había moito, polo xornal La prensa de B. Aires para recoñecer a mellor institución promovida por emigrantes, o primeiro premio recaera nas Escolas da UHAVM «que son obra mía en su parte pedagógica». Tan importante consideraba o sistema das fundacións privadas que bastantes anos antes, referíndose ao problema educativo español, escribira: «Este importante problema debe resolverse con el auxilio de los poderosos; es un egoísmo, un crimen, dejar este asunto de vital interés a la acción exclusiva del estado». E engadía: «La regeneración de España solo podrá conseguirse multiplicando estas escuelas para que difundan el saber y la verdad de las clases desheredadas».[42] Noutras moitas ocasións enxalzou o labor das fundacións porque «[…] la obra de estas instituciones es más beneficiosa a la patria que todos los estériles discursos y pomposos decretos que, en materia de instrucción, han hecho nuestros más insignes políticos»[43].

Nalgún momento debéuselle pasar pola maxín aceptar a dirección da escola de Corcubión e así llo manifesta a Alejandro Lustres;[44] cando lle achega recomendacións técnicas sobre as fundacións benéficas, dille que quizais se decida a solicitar o posto de director; ao preguntarlle polo soldo, maniféstalle que, aínda que a súa economía non pasa de regular, o seu verdadeiro interese é o ensino que «es una vocación» e que, de tomar a dirección, cree «que había de satisfacerles» pois «esta vocación y larga experiencia, unida a una actividad incansable, son las que aún sin serme indispensable, me tienen aquí trabajando desde las 8 de la mañana a las once de la noche, y siempre a gusto». Tiña na altura 41 anos. Sen dubida os retrasos na posta en marcha da escola corcubionesa fixeron que desbotase a idea.

Durante o «Congreso Pedagógico» celebrado na Coruña, outubro de 1926, o delegado do xornal bonaerense La Prensa deu a coñecer a convocatoria dun premio para investigacións sobre as achegas dos «indianos» de Galicia, Asturias, Santander e as Vascongadas á renovación pedagóxica[45]. Ferreiro animouse a concorrer ao prestixioso certame, gorentoso tamén no económico.

O concurso fallouse, en febreiro de 1927, na cidade de Oviedo. Integraban o xurado os catedráticos daquela universidade, Leopoldo García-Alas García-Argüelles, de dereito, e Benito Álvarez-Buylla, de física, así como o inspector de primeiro ensino en representación do xornal arxentino, Benito Castrillo. Concorreron vinte traballos. O xurado concedeu o primeiro premio ao presentado baixo o lema «Dad lo mejor para la educación de la juventud»; o segundo ao denominado «Nerorium litere» e recomendou a publicación de outros tres traballos. Eladio Ferreiro Otero resultou ser o autor do gañador. O segundo era obra de José María Rodríguez, mestre da Fundación Fernando Blanco de Cee. O substancioso primeiro premio era de mil cincocentas pesetas; de cincocentas o segundo.[46]

Os xornais resaltan o triunfo do «ilustre maestro entre todos los españoles» e que «debía ser homenajeado y felicitado por todos los hijos del Valle, pues supo dejar muy alto su nombre y el de todo el Valle Miñor».[47] O prestixio social de Eladio Ferreiro consagrouse nos ambientes miñoráns máis cultos e conservadores que argallaron a demandada homenaxe.

O, na altura, mestre de Parada (Nigrán), Sebastián Pena, futuro compañeiro de Ferreiro nas filas do Partido Radical e despois depurado polo franquismo, sería un dos promotores[48] do recoñecemento. Un pergameo asinado por antigos alumnos foi o simbólico agasallo que agochaba, dalgún xeito, un galano pola conflitiva saída da dirección das escolas da UHAVM. O propio Pena, xunto co antigo alumno Serafín Manuel Pantaleón, foron os mantedores do acto. O mestre de Mañufe (Gondomar), concelleiro primorriverista e logo tamén castigado polos franquistas, Celestino de la Granja, recitou uns poemas en galego. Púxolle o ramo o homenaxeado, amosando a súa gratitude, brindando pola prosperidade do Val «que fue donde vi nacer a mis hijos, que llevan el sello del trabajo, símbolo sublime de todos los miñoranos» e ofertando o metálico do premio para poñer en marcha un periódico miñorán.[49]

Había anos que Ferreiro abandonara a dirección da escola americana cando o marqués de Estella se dignou poñer os pés enfardados en zapatos ingleses no edificio escolar que os recursos emigrantes, a pericia dos canteiros, o deseño arquitectónico e o ollo vixiante de Ferreiro, ergueran sen pausa. Don Eladio non puido, pois, acompañar o líder do «partido dos homes honrados», cando menos formando parte da panoplia receptora. En loor de masas, damas e personalidades, acompañado por «Joselín», o alcalde baionés ao que viña de imporlle a medalla ao «mérito civil», recibiu ao ditador o presidente da comisión directiva e un dos iniciais impulsores da UHAVM, Eduardo Lemos, o vocal da mesma Fernando Costas, o administrador Eulogio Pino, así como o director Enrique Valverde e os profesores Alvaro R. Alar e Eloísa Vidal. A flor e nata das familias conservadoras e acomodadas do Val déronse cita no patio escolar para agasallar o ditador e retratarse á súa beira. Era o sete de agosto de 1929[50]. A popularidade do xeneral caía en picado; non tardaría moito en dimitir.


O ditador Primo de Rivera, no patio da escolas da UHAVM. Arquivo IEM

Segundo a prensa do momento, a devecida República recibiuse no Val con «enorme alegría», pero nin supuxo a retirada de Ferreiro do espazo público nin unha remuda de cargos nas administracións, como acontecera tras o golpe de Primo e era tradición no réxime da Restauración, nin, por suposto, da forma brutal coa que se producirá tras a sublevación militar de xullo de 1936.

A versión do «lexurrismo» pontevedrés é o «emilianismo», en referencia a Emiliano Iglesias, o seu mandadeiro, que exerceu un férreo control persoal sobre o Partido Republicano Radical na provincia. No Miñor, os radicais contan con importante presenza en Gondomar e exercen a alcaldía. Á fronte do comité radical de Gondomar figura Eladio Ferreiro e como tal interveu no mitin celebrado no hotel «La Palma» de Baiona onde presentou os oradores, os deputados López Varela[51] e Ramón Salgado.[52] Tras o mitin celebrouse un xantar «con nutridas representaciones del comité provincial, del de Vigo y de los de Gondomar y Bayona» no que pronunciaron discursos, entre outros, o alcalde Nieto Virostra e o mestre e director da graduada da vila condal, Rodríguez Márquez. Despois os deputados trasladáronse á Ramallosa, onde participaron noutro mitin.[53]

O transito pola vida republicana de Ferreiro careceu da intensidade do período da ditadura. Semella gustar máis dunha actitude presidencialista e exercer unha autoridade moral sobre os vellos «upetistas». O «emilianismo», por outra banda, non tardará moito en esborrallarse, tanto pola deriva dereitista do radical-cedismo como pola corrupción na que se veu envolto o «lerruxismo». Moitos dirixentes agrarios, que no primeiro momento se integraron nas filas «radicais», viraranlle as costas e encamiñaranse cara á Federación Provincial Agraria que rematará integrándose na Fronte Popular. Deriva da que en ningún momento participou Eladio Ferreiro.

Os sublevados en xullo de 1936 non molestaron a Eladio Ferreiro a pesar da intensa persecución sobre o maxisterio.[54] Pola contra, os golpistas demandaron o seu apoio, como reclamo social e arrastre das dereitas conservadoras que participaran na vida política republicana. Así o intentou o seu ex alumno e xefe local de Falanxe da Ramallosa, Julio Roade, que lle ofertou a delegación local do Servicio Español del Magisterio (SEM). Ferreiro rexeitou[55] o ofrecemento tras lembrarlle a súa «[...] acción intensísima como Presidente de UP y cabo de Somatén durante toda la dictadura[…»], aducindo que «[...] no puedo prescindir de ningún modo de la vida casera, monótona por tranquila que llevo, sin grave peligro para el sostén de esta familia [...]». O mestre de Borreiros mantívose afastado de cargos no franquismo aínda que seguiu coidando a súa presenza social e as relacións coas elites miñorás, que non eran todas, nin moito menos, franquistas, como ficou ben patente na homenaxe que lle realizaron, iso si, sete anos despois da súa xubilación, en setembro de 1953.

O recoñecemento a Ferreiro reuniu  preto de dous centos de persoas.[56] Na presidencia figuraba o mestre Álvaro Mourelle, alcalde de Nigrán; Blas Agra Mancebo, que fora correspondente do Faro de Vigo; o avogado e secretario do consello de administración de Tranvías, José Ramón Fontán, que presidiu tamén a comisión organizadora en representación dos antigos alumnos; o mestre Álvaro Rey Alar; os secretarios dos concellos de Nigrán e Gondomar, Román de Lis e Alonso Gonda; os alcaldes de Gondomar e Baiona, Vicente Vázquez e José Pereira; Modesto Pequeño, representante dos ex alumnos na emigración; e outras personalidades, como o cura Quinteiro, Faustino Álvarez, Eladio Ante, Manuel Núñez Sanromán, Eulogio Costas ou o futbolista “Nolete”. Na quenda dos parlamentos tomaron a palabra, ademais dalgúns dos citados, o ex alcalde republicano Nieto Virostra, o ex presidente da «agraria» de Parada, Máximino Misa, perseguido tras o golpe militar; o mestre depurado Sebastián Pena e Ángel Valverde Prado como alumno de máis idade de Ferreiro.

REGRESANDO ÁS ESCOLAS DA UHAVM: CRÓNICA DUN CESE.

 

Recordatorio a Manuel Losada en Gondomar

Losada recolle no libro xa citado: «Para Director de la Escuela, desde que se abrió, fue nombrado el maestro nacional Eladio Ferreiro Otero [...]». Foi, en efecto, o artífice das escolas, elaborando a documentación precisa para presentar ante o reitor da universidade compostelá,[57] que era quen tiña que conceder o permiso de apertura. A escola comezou a funcionar o 4 de maio de 1909 nun edificio alugado, polo que se pagaban 720 pts anuais, pero de contado se comezou a procura de terreos para a construción dun edificio, o que desencadeou tensións interparroquiais, en especial entre Sabarís, isto é Santa Cristina da Ramallosa (Baiona), e San Pedro da Ramallosa (Nigrán), separadas polo Miñor pero unidas tanto pola ponte medieval como pola que se comezara a construír sobre 1865. O emprazamento definitivo do edificio escolar, xusto no linde de demarcación dos concellos de Nigrán e Gondomar, escolleuse, procurando unha centralidade territorial que o fixese accesíbel ao maior número de parroquias.

Acto inaugural das "Escolas" no primeiro edificio

Eladio Ferreiro cos primeiros alumnos en 1909

Eladio Ferreiro cos alumnos en prácticas agrícolas.

A estas disputas interparroquiais refírese Jaime Solá nunha reportaxe publicada contra o remate do ano inicial da escola:

Yo bien sé que los habitantes de Bayona habrían gustado de que la Escuela se levantase al abrigo de los muros de Monte Real [...]. Y debo suponer que los hijos de esa tacita de plata que se llama Gondomar, habrían querido que la Escuela pudiese regir sus clases por la hora del reloj de torre que regaló a su lindo Ayuntamiento mi amigo Manuel Losada [...] Pero la Escuela ocupa el centro de la población del Valle y esto debe acallar todos los deseos ambiciosos.

Remata Solá ofrecendo unha alternativa: «Haced miñoranos ricos, que corra alguna vez el tranvía eléctrico entre Vigo y vuestros hogares campesinos, y los hijos de Bayona y Gondomar podrán concurrir con los de La Ramallosa y Sabarís –que son los más favorecidos- a esas limpias aulas».[58]

O relato de Losada engade que o mestre: «hubo de solicitar permiso de la superioridad […] pero dejando de gozar de los beneficios del escalafón oficial, para los ascensos y demás privilegios».[59] Ao sinalar as renuncias de Ferreiro, Losada quere salientar o maltrato por parte da Comisión Directiva ao cesalo. O propio Ferreiro quéixase, na carta ao xefe da Falanxe da Ramallosa á que nos temos referido, de que: «Todo el tiempo que he estado en la Dirección de la Escuela “Pro Valle” en que tantas energías he derrochado han sido absolutamente perdidos para mi retén».

O salario inicial do director era de 2.000 pts anuais e o orzamento das escolas ascendía a 7.300 pts, incluíndo tamén o salario do profesor secretario, Javier de Mendoza (1.200 pts) e de dous profesores auxiliares, Enrique Sánchez Solera e Alfonso Philippot, 1.000 pts cada un.[60] No mes de agosto de 1910 a escola tiña 212 alumnos matriculados;[61] polo que Ferreiro urxe a construción dun edificio «ad-hoc» e reclama que o novo espazo educativo conte con cociña escolar pois «hay alumnos que acuden de 5 o 6 km. de distancia».

Claustro de profesores. Dereita, sentados: Enrique Sánchez, Eladio ferreiro. De pé: Alfonso Philippot, Cándido del Río, Javier Mendoza (Vida Gallega)

O edificio realizouse segundo o proxecto do arquitecto vigués Jacobo Estens Romero,[62] sobre un terreo san e permeable, elevado a respecto da estrada e rodeado de xardíns, como postulaban os preceptos hixienistas da época. O traslado da escola ao novo edificio realizouse en 1913.

Manuel Losada tería moito que ver na modificación e integración do territorio miñorán, non só pola súa participación no proceso construtivo do edificio da escola, senón de xeito especial porque, sendo presidente de Tranvías Eléctricos de Vigo, retomou o vello proxecto de prolongar a liña dende a estación da Florida ata A Ramallosa e dende alí bifurcar dous ramais: un a Baiona e outro a Gondomar. O traxecto Vigo-Baiona inaugurouse o 3 de setembro de 1926; o ramal ata Gondomar o 28 do mesmo mes e ano.


O edificio das Escolas na segunda metade dos anos vinte do pasado século

    O obxectivo das escolas ficaba explícito no primeiro da longa serie[63] de boletíns mensuais que publicará a UHAVM en B. Aires. No número de outubro de 1909, na súa primeira páxina e como presentación afirmase:

    Esta asociación fundada por la Colonia Gallega residente en Buenos Aires, en vista de las condiciones precarias en que llega a estas playas, la mayoría de la inmigración gallega, sin oficio determinado, desconociendo completamente las condiciones geográficas y económicas de la República Argentina, ha fundado y sostiene en Galicia, en la Región compuesta de los Ayuntamientos de Nigrán, Bayona y Gondomar, que forman la del Valle Miñor, una Escuela Práctica de Artes y Oficio, y una sección de Agricultura con personal docente seleccionado.

Esta idea fulcral xa a sinalara Cándido del Río[64] no relato do acto inaugural para Vida Gallega que viña de fundar uns meses antes Jaime Solá.[65] O daquela director do xornal El Miñor[66] sinala: «Esos hijos del Valle no quisieron que cuando sus hermanos vayan a América tengan que pelear más en lucha desigual originada por falta de luces de enseñanza». Cándido del Río, que remataría sendo profesor auxiliar da escola, foi un dos oradores na inauguración, xunto a dous representantes da sociedade, o mestre Javier Mendoza e máis o director. O edificio provisional, situado na estrada Ramallosa-Gondomar a «unos pocos metros del sitio en que afluye á la de Vigo- Bayona», tiña un baixo con dúas aulas e a vivenda de Ferreiro; na fachada colocouse unha placa co texto «Escuela Práctica, fundada bajo los auspicios de la Unión Hispano Americana “Pro-Valle Miñor” de Buenos Aires».

    En novembro de 1910,[67] chufábase Ferreiro do atinado, aínda que breve, percorrido, tanto polo labor da sociedade en América, cheo de éxitos nos «altruistas fines de protección a la infancia, de caridad, de progreso y de patriotismo» como polos apoios acadados para o proxecto educativo e as axudas comprometidas para a construción do novo edificio polo goberno da monarquía grazas ás xestións realizadas polo ministro Urzaiz,[68] así como das achegas dos concellos de Nigrán e Gondomar e da que, agardaba, prestase o de Baiona, por ser de onde procede o maior número de alumnos. En setembro de 1910 a matricula tivo que se suspender ao chegar aos 250 matriculados por falta de capacidade dun edificio que a pesar das súas vantaxes non deixaba de ter deficiencias.


Visita ao deputado Ángel Urzaiz no pazo de Cadaval, en Nigrán. (Vida Gallega)

A publicación do Boletín, saudado con alborozo por Ferreiro, permitíalles aos mestres facer achegas de carácter pedagóxico ou cultural. Nunha delas,[69] o director láiase do moito que inflúe a situación social e económica da familia na formación dos alumnos. Di Ferreiro: «Los mas pudientes, como resultado de su asitencia asidua, son los mas adelantados; los mas pobres, cuya asistencia puede suponerse en dos días por semana, son los mas atrasados». A ignorancia dos adultos é a causante, segundo Ferreiro, da falta da concorrencia escolar; calcula que debería haber 400 alumnos matriculados para que acudisen regularmente entre 250 e 200, e que todos os medios que se puxeron en practica resultaron inútiles. Vixiar o aseo persoal e investigar as causas das ausencias absorbía gran parte da enerxía do profesor. Para resolver o enguedello propón, tanto adoutrinar os pais mediante conferencias, a celebrar os domingos para non interromper os seus labores e que poderían mesmo ser obrigatorias para os que quixesen matricular os fillos, como establecer unha cociña económica, tanto para os que viven a certa distancia como para os que teñen que gañar o sustento desde as máis curtas idades, e tamén, na perspectiva futura dun internado para os máis afastados do Miñor.

Entre as funcións de Ferreiro estaba a de presentar a memoria do curso, que se publicaba, extractada e fraccionada, en varios números do Boletín. Nos correspondentes a febreiro e marzo de 1912, reflicte os problemas derivados das carencias do edificio e do exceso de alumnado; pois, aínda que o ensino é graduado, con catro grados (inferior ou elemental, medio, superior e de ampliación),[70] e como en cada grao se establecían tres seccións, o labor do mestre tíñase que realizar entre grandes dificultades que non só imposibilitaban unha ensinanza individualizada senón que, ao non haber no edificio máis que dúas aulas e en cada unha ter que convivir dous graos coas súas correspondentes seccións, entorpecíase grandemente a practica escolar. O problema, afirma Ferreiro, resolveríase co novo edificio que disporía de 8 aulas, polo que non deixa de demandar a súa pronta construción.


As materias comúns aos graos medio, superior e de ampliación eran lingua materna (enténdase castelán), moral e instrución pública, aritmética e xeometría, ciencias físicas e naturais, coñecemento do ser humano e hixiene física,[71] traballos manuais, tecnoloxía e economía domestica. Había materias especiais do grao de ampliación, como xeografía e historia de España e da Arxentina, nocións de álxebra e trigonometría e comercio, das que se encargaba Ferreiro. Había tamén materias extraordinarias, como lingua francesa, agricultura[72] ou música[73]. Ferreiro aproveita estes informes, publicados en distintos números do Boletín, para ir deitando o seu pensamento pedagóxico práctico.

Aos poucos a «escola americana» ía dando pasos tanto no proxecto educativo como no benéfico. Segundo o Boletín: «La instrucción es completamente gratuita; y a los niños pobres, cuyo número excede de 190, se les da además de libros y útiles, ropa y calzado»;[74] a cantina comezaba a funcionar e anunciábase a construción do novo edificio, nunha finca de 10.500m², preparado para acoller 500 alumnos.[75] Contra finais de 1914 remátase o traslado da escola ao novo edificio: «Soberbio, arrogante es el palacio que se alza en medio del Valle Miñor como un templo».[76]

A posta en marcha da escola de nenas en abril de 1919 iniciará unha espiral de enfrontamentos que rematará co cese de Ferreiro en 1923. O conflito desátase porque a directora do centro, Julia Solá, familiar de Jaime Solá, o director de Vida Gallega, matriculara, en opinión de Ferreiro, máis nenas das que permitía tanto o local como as ratios de ensinanza. Na práctica era unha disputa pola dirección dos dous centros. Ferreiro conta inicialmente co apoio do consello no Val, mais as tensións continuarán e a directora da escola de nenas acusará a Ferreiro de querer «mangonear» a súa escola. Esa queixa transmitiulla a Losada o xornalista Solá. O primeiro respóndelle:

[...] el único mangoneo que le reconocía (a Ferreiro) consistía en el mayor celo y competencia para el cumplimiento de su deber, y en una vida ejemplar como maestro y caballero, condiciones que honraban a la institución que lo tenía a su servicio; y en cuyo ejemplo desearía se inspirase su parienta en su flamante dirección de la escuela de niñas.

Os enfrontamentos, en inicio persoais entre Julia Solá e Ferreiro, toman unha nova dimensión ao conformarse dous grupos confrontados tanto por intereses persoais e grupais como por desavinzas ideolóxicas. Por unha banda, Manuel Lemos e os seus apoios defenden a directora das escolas; pola outra Losada eríxese en protector de Ferreiro. As discrepancias resólvense, en principio, considerando o director como inspector da escola de nenas, pero na práctica, cando menos, segundo Losada, esa función vese imposibilitada polos múltiples impedimentos que presenta a directora.

Losada dimite, segundo el, tras a chegada de Laureano Lemos, «portador de una serie de ukases de su hermano», en maio de 1919 como membro do Consello do Val e delegado directo da Comisión de B. Aires. A chegada ao Val de Manuel Lemos, en 1920, non serviu para suavizar as tensións. O seu regreso á Arxentina, febreiro de 1921, provoca que a Comisión Directiva envíe unha nota ao Consello no Val na que explicita as queixas sobre o autoritarismo de Ferreiro, salientando o mal efecto que causa que non envíe as súas fillas á escola de nenas e o faga á escola nacional de Mañufe. A nota da Comisión de B. Aires ameázao abertamente e anúncialle que no caso de reincidir será separado do seu posto. Mais o Consello do Val négase a transmitir o apercibimento ao interesado por carecer de fundamento. O momento álxido chegou coas «crónicas escolares», redactadas polos alumnos do preparatorio, que, corrixidas por Ferreiro, eran enviadas á Comisión bonaerense.

Imaxe 15.- Recordatorio de Manuel L. Lemos en “Praia América”.

En outubro de 1923 cesan a Ferreiro coa asignación dun mes de soldo. En decembro, as actas da Comisión Directiva fanse públicas no Boletín; a medida xustifícase nas extralimitacións do veterano director e no emprego do alumnado, a través das denominadas «crónicas escolares», para reivindicacións particulares e inxuriar á Comisión Directiva. Enrique Valverde foi o seu substituto.

A destitución de Ferreiro provocou un gran malestar na comunidade miñorá que a considerou esaxerada. O semanario Correo de Galicia publica[77] unha carta asinada por un grupo de veciños do Val Miñor na que, entre outras cousas, indícase que o cese:

[…] produjo entre todos los miñoranos un movimiento de indignación y de protesta que cristalizó en varias instancias dirigidas a la Comisión Directiva, suscritas por los socios de la institución, padres de familia, asociación de maestros nacionales del partido y asociación de ex-alumnos.

Sobre a disputa con Lemos, o fillo máis cativo de Ferreiro, Eustaquio, comentábanos que o primeiro «era un poco engreido, se peleó con Losada, se peleó con mi padre, pero tenía un gran capital», e sobre a causa das disputas díxonos: «Yo creo que era para tener a toda la gente bajo su dominio, el que mandaba era él».

Mais quen era Manuel Lemos? En breve síntese, seguindo o traballo da profesora Rosa Pacual Abal[78], nacera en 1875 en Mallón, na parroquia nigranesa de San Pedro da Ramallosa. Era o maior de cinco irmáns e aos 17 anos emigrou, xunto co pai, a Uruguai. En Montevideo coñeceu a que logo sería a súa dona e trasladáronse a B. Aires, onde atopou emprego como dependente nun comercio de viños. Aprendido o oficio, estableceuse pola súa conta na distribución, aplicando unha manchea de innovacións que lle permitiron mellorar tanto as calidades como baixar os prezos. «Vinos La Superiora» foi un éxito rotundo: abriu sucursais nos barrios porteños e noutras localidades, chegando a ter 365 expendedorías todas pintadas de cor celeste e presididas pola bandeira galega e arxentina.

En 1905, xunto a un pequeno grupo de miñoráns,[79] impulsa a constitución da UHAVM como un proxecto social e progresista, de carga ideolóxica difusa. Faleceu en 1946. A intervención de Lemos foi decisiva en todo momento e, como Ferreiro, expresábase no Boletín, asinando como «Dirección» e amosando un interese especial nas cuestións sociais e laborais, no cooperativismo e na colaboracións social entre o capital e os traballadores.

Lemos puxo en marcha un proxecto turístico nos areais de Lourido e Panxón, inspirado nas áreas balnearias dos anos vinte; mercou terras, abriu estradas e construíu unha serie de chalés modernistas. Ao conxunto denominouno «Playa América».

Os anos de disputas entre Lemos e Ferreiro produciron neste un certo desacougo, expresado nunha carta[80] enviada ao avogado Lustres, na que lle dicía que non podería concretar con precisión as razóns do seu cese:

[...] probablemente, que la institución ha desatendido siempre mis deseos de que se constituyese el capital social necesario para poder atender con sus rentas el sostenimiento de las Escuelas, pues las cuotas mensuales de sus asociados es un recurso demasiado contingente para asegurar la vida de la Institución y la tranquilidad de los Maestros. Lejos de atender mis proposiciones inauguraron una escuela de niñas que duplicó los gastos, esto acentuó mi descontento[...]

EMIGRACIÓN E EDUCACIÓN.

A disxuntiva presentábase nidia a nivel conceptual. Tratábase de preparar os mozos para que se defendesen nos lugares aos que ían emigrar ou ben de educalos para desenvolver iniciativas no propio país e minguar a enxurrada migratoria?

O proxecto da escola miñorá partía dunha visión da emigración non tanto como positiva, aínda que tamén, senón como inevitábel. O seu labor orientouse a preparar os mozos para defenderse nos países de acollida, nomeadamente na Arxentina e o Uruguai. A este respecto Ferreiro salientaba, en novembro de 1910, a «patriótica y provechosa iniciativa» da institución, predicando co exemplo «el verdadero remedio para salvar nuestros emigrantes de esa ignorancia que les imposibilitaba en la lucha por la vida, en la gran República Sud Americana», poñendo en práctica «la única solución a las cuestiones sociales y políticas que aquejan al pueblo español». Dentro destes parámetros debemos entender non só que na «Escola» se impartisen materias como Xeografía e Historia da Arxentina e Comercio, das que se encargaba o propio Ferreiro, senón que se seguisen os programas que elaboraba o Consello Nacional de Educación da República Arxentina converténdose así en algo máis que nun país de referencia. Ferreiro sostiña que o costume de emigrar xa existía moito antes de instituírse a escola, «pero ya que los hijos del Valle emigran, que lo hagan siquiera en condiciones de defenderse mejor», indicando que «se enseña a los alumnos todo cuanto pueda servirles en el país a donde se supone que han de marchar».

 O seu fillo Eustaquio, case un século despois, dicíanos que para o seu pai foi un «horror», esa foi a verba que empregou, que os seus tres irmáns maiores marchasen para a Arxentina. A partir daquela colleulle tal zuna á «ensinanza comercial» que a todos os demais fillos mandounos ao instituto onde non se ensinaba nada de comercio. Sinalábanos, ao tempo, que entendía que a idea de «La Aurora» de Tomiño era que non se emigrase, mentres que a da «Pro Valle» era, pola contra, para que se emigrase. Concluía: «la preparación era más para ir a América».

Ferreiro mantivo coas escolas de Tomiño estreitos vínculos desde a súa inauguración, en 1923, xusto o mesmo ano do seu cese nas do Miñor. Daquela pronunciou o discurso de apertura da escola de Estás.[81] Probablemente esa relación viñese a través de Enrique Lobit, un dos mestres da tomiñesa que exercera na do Val.

Ferreiro achegará a súa experiencia docente e organizativa; El Correo de Galicia, setembro de 1928, sinálao como: «guía, consejero e inspirador de la obra cultural y educativa». O premio gañado no concurso de La Prensa serviu para enxalzar de novo a figura de Ferreiro no Boletín dos miñotos, desexándolle «nuevos triunfos al digno maestro de Borreiros (Gondomar) e Inspector técnico de la escuela»,[82] gabanza á que lle responde animando os baioxomiñotos a continuar o labor  augurándolles que «en plazo breve será uno de los primeros establecimientos de educación en España».

Sorprende, visto con ollos de hoxe, a aparente contradición entre o Ferreiro renovador pedagóxico e o Ferreiro social e politicamente conservador. Mais a perspectiva actual só é unha densa tea que dificulta a comprensión de tempos recuados. Temos que situar a acción e o pensamento de Ferreiro na Galicia e no Miñor do arrinque do pasado século. Unha sociedade que pretendía modernizarse pero que tiña enormes limitacións para facelo e a escola precisaba de medios que, ausente o Estado, só os emigrantes podían achegar. Losada escribe nun artigo publicado en xaneiro de 1915 en Correo de Galicia de B. Aires que recolle no libro que xa temos citado:

Escuelas, escuelas, escuelas son las que precisa Galicia para redimir sus derechos […]. Y nosotros los que estamos en América haremos obra práctica y regeneradora fomentando Escuelas en cada rincón de Galicia.

Neste contexto temos que entender as anovadoras ideas pedagóxicas de Ferreiro influídas decisivamente pola ILE e o pedagogo Ares de Parga, natural de Ourense, aínda que asentado en B. Aires, e inspirador do modelo educativo da UHAVM. Esa aparente contradición entre o avanzado mestre e o cidadán conservador, mesmo proto-fascista, presidente da UP, cabo de somatén, ao que lle chegan a chiscar o ollo os mozos falanxistas, só é comprensible nese marco temporal do primeiro terzo do século pasado e dentro dos lindes da súa propia «ego historia», dentro dunha familia tradicional, da fidalguía en declive que precisaba adaptarse a novos destinos funcionariais ou profesionais, agoniada por hipotéticas alteracións da orde social, nomeadamente en momentos de gran convulsión política, económica e militar como as que lle tocaron vivir naquelas tempos bélicos e interbélicos.

Sobre as súas ideas e prácticas pedagóxicas ten investigado con tino e miudeza o prof. Malheiro Gutiérrez; aos seus moitos traballos ao respecto remitímonos. O propio Ferreiro deixounas explícitas tanto nas súas colaboracións no Boletín como de xeito sintético e ordenado no “Reglamento General”, publicado en 1920, documento de carácter organizativo e articulado que o mesmo Ferreiro, en carta ao corcubionés Alejandro Lustres Carrera, consideraba o instrumento máis útil dende o punto de vista pedagóxico.[83]

Ferreiro no momento da homenaxe pola xubilación

O FINAL DAS ESCOLAS DA UHAVM.

    O 24 de outubro de 1929 o mercado de valores de Wall Stret comezou a caer. Era xoves; o luns e o martes seguiu baixando. O pánico estendeuse. Aínda hoxe non é doado sinalar con precisión os factores que determinaron aquela grave crise cíclica do capitalismo. O crac arrastrou a economía norteamericana á Gran Depresión e con ela a dos demais países do continente. Quen ía pensar que aquel acelerado devalo económico ía levar consigo o esforzo persoal de tantos anos?

    Xa contra os restos de 1930 a UHAVM emite sinos de alarma. Daquela no Boletín iníciase unha subscrición «Pro-vida propia» das Escolas. A idea era chegar a xuntar 30.000$. No Boletín de novembro informábase de que se acadaran os 9.700, ademais da doazón da finca «A Mourisca», en Chaín (Gondomar), por parte do doutor Dámaso Alonso, e metíanlle présa aos que pensasen facer doazóns para poder preparar a placa de mármore que co nome dos subscritores se colocaría «en el “hall” de las escuelas»[84].

    En xaneiro de 1931 os ánimos seguían altos e o Boletín dedicaba unha das súas páxinas á recadación baixo un contundente titular «Es un hecho». Mais. dende aquela, o Boletín tería que demandar en todos os seus números axuda dos amantes da cultura e da confraternidade Hispano-Americana para asegurar a «existencia definitiva» das escolas. Quizais aquela intuición que Ferreiro sinalara, anos atrás, en carta ao avogado Lustres Carrera, sobre a súa constante e desatendida reclamación de constituír un capital social propio por seren as cotas mensuais dos socios «un recurso demasiado contingente para asegurar la vida de la Institución», arrastraban o proxecto educativo a un funil cada vez máis estreito.

    Lemos acabará por recoñecer esta realidade, pero segue confiando en acadar o obxectivo, pois, di, non se precisan máis que dez persoas que acheguen 1.000$, e vinte, por cada cifra, que o fagan con 500, 200 e 300, que, sumados aos da rifa e os beneficios das funcións teatrais, sumarían os 50.000 precisos, e pedía «un último esfuerzo a los amigos de aquí, de Montevideo, de España y de Nueva York». Mais xa non había esas persoas.

    En abril de 1931, a comisión, a petición dalgúns futuros doantes, acorda prorrogar o prazo en tres meses «dada la momentánea crisis porque estamos pasando». O ton expresa a anguria de que o obxectivo estaba tan lonxe de acadarse como de que a crise rematase.

    A capacidade de Lemos para liderar a comunidade miñorá estaba en cuestión. O Boletín amosa a reacción do porco espín, pecharse e protexerse coas pugas afiadas. Nun longo artigo sen asinar, infórmase de que Lemos está de viaxe no Miñor; nel o redactor considera necesario defender tanto o labor da filla de Lemos á fronte da comisión de «señoritas» para darlles «vida propia» ás escolas como a xestión do propio Lemos, que tivo que recorrer a todas as súas amizades e mesmo poñer a disposición das escolas o seu «establecimiento industrial-comercial», pois foron as relacións comerciais de «La Superior SA» as que lograron as doazóns de sociedades e persoas que o único vínculo que tiñan coas escolas era a relación comercial. O redactor, ex alumno das escolas, denuncia que moitos naturais do Val e por riba antigos alumnos nin colaboraron coa venda de rifas. Era un comentario amargo, pois aínda que se segue a aparentar o éxito da recadación, o sr. Lemos só colleitou «sinsabores que al final como “muy humanos” pasarán».[85]

   

Recordatorio a M. Lemos
na praia de Lourido

   Os números non daban. No orzamento para 1932, prevíanse uns ingresos por socios de 3.200$ e uns gastos de 31.704, 43$. Non se precisaba ser un experto contábel para decatarse da realidade. A crise vencera o gran home. Un novo intento. Ábrese unha segunda subscrición, pero as doazóns, agás as da familia Lemos e de «La Superiora», nunca pasan de 100$. En 1934 anúnciase unha subscrición extraordinaria, pero ata o mesmo Boletín estaba ameazado de morte e precisa recordarlles aos asociados que a discreta revista mensual non xera custos para a sociedade por estar sufragada polos anunciantes aos que se debería corresponder mercando os seus produtos ou encargándolle traballos. Poucos quedaban. Entre febreiro de 1933 e marzo de 1934, o Boletín deixará de publicarse. En abril de 1935 emitirá o seu último canto.

    As cousas ían de mal en peor. O presidente e o secretario no Val diríxense ao alcalde de Gondomar pedindo un amento da achega municipal ao financiamento da «Escola»,[86] por mor da diminución das rendas do capital social a consecuencia do «bloqueo de la divisa española en los países sudamericanos». Á petición responde o socialista Rogelio Lorenzo González, o personaxe de máis influencia na corporación naquel momento, considerando que o concello ten creado as suficientes prazas escolares para atender a ensinanza primaria, e propón que as «Escolas» se dediquen ao ensino superior, e engade que, tendo en conta o estado da facenda municipal, non considera posíbel ese aumento. Así o acordará o pleno municipal por unanimidade.[87]

    Será despois o propio alcalde, José Pequeño, quen presente unha moción, aprobada por unanimidade, en apoio á petición de axuda da UHAVM, asinada o 26/2/1934, ao ministro de instrución.[88] A instancia tivo resposta en forma de visita. A comezos de agosto[89] estivo na escola Filiberto Villalobos González, o liberal e centrista ministro con Samper e con Lerroux, acompañado polo deputado López Varela, o líder radical na provincia Emiliano Iglesias e máis Isidoro Millán.[90] As «Escolas» non aguantaron máis.

    Un mes despois decidíase o peche: «parece ser que la base principal del cierre es la falta de recursos que venían de la Argentina y Uruguay para el abastecimiento del profesorado, material, etc.» di El Pueblo Gallego. Aos poucos días o mesmo xornal[91] reproduce unha orde cablegráfica: «Buenos Aires, 31 de agosto.- Comisión Directiva resolvió cierre inmediato de las Escuelas tiempo indeterminado motivado situación económica rogándole haga cumplir resolución».

     A carencia de postos escolares nalgunhas parroquias de Nigrán, entre elas San Pedro, agravouse co peche das escolas americanas, e os mestres reclamaban a creación de novas escolas ao concello e ás autoridades provinciais de primeiro ensino, entre elas ao «inteligente y activo» inspector Caselles.[92] Será este quen, en abril de 1936, presente, ante a corporación gondomaresa, un escrito demandando que o concello olle con simpatía a creación, no antigo edificio das «Escolas», dunha escola primaria superior de orientación agraria que puidese actuar como modelo experimental dunha futura «Escola Rural Galega». O pleno municipal, ademais de agradecer ao inspector a proposta e o interese que sempre ten demostrado pola instrución pública, expresa non só a súa simpatía senón o decidido apoio moral e pecuniario, na medida das súas posibilidades.[93]

    Mais despois chegou o trebón.

Gondomar de Miñor, xaneiro de 2022

Publicado en Sarmiento. Revista galego Portuguesa de Historia da Educación, nº 26, 2022

https://revistas.udc.es/index.php/sarmiento


Fontes documentais e bibliografía

Arquivo Municipal de Gondomar. Libros de actas

Arquivo persoal do autor

Arquivo sonoro do Instituto de Estudos Miñoráns

Faro de Vigo. Hemeroteca

Galiciana. Hemeroteca

Bibliografía

Ben-Ami, S. (1983): El cirujano de hierro. La dictadura de Primo de Rivera (1923-1930). Política y sociedad. Madríd: Síntesis.

Comas Pedret, E. (2007): Da vendima á zafra. Cónica dun emigrante galego en Cuba. Santiago: Sotelo Branco. Tradución de X.M. García Crego e G. Luca de Tena.

Garrido Rodríguez, J. e Iglesias Veiga, J.R. (2000):Vigo:arquitectura urbana. Santiago: Fundación Caixa Galicia. 

González Calleja, E. (2005): La España de Primo de Rivera. La modernización autoritaria 1923-1930. Madrid: Alianza.

González Pérez, J.A. (1998): Nigrán. Memoria dunha guerra 1936-1939. Vigo: Cumio, pp186-187

Lamela, L. (2020) “José Carrera, el filántropo olvidado” en La voz de Galicia, 22/2/2020.

Losada Carrera, M. (1927): Vigo y su progreso (Un puñado de verdades). Alicante: Imprenta Lucentum.

Malheiro Gutiérrez, X.M (2021):La modernización educativa en España en un escenario de cambio social y de apertura democrática: Conversaciones con Pedro Caselles Beltrán, Director General de Educación Básica (1976-1982)” en Historia y Memoria de la Educación, nº 14.

Malheiro Gutiérrez, X.M. (2003) “Ignacio Ares de Parga e a educación democrática. Un mensaxeiro de tempos novos entre Arxentina e Galicia” en Revista de Estudos Miñoranos nº 3. Gondomar:IEM.

Malheiro Gutiérrez, X.M. (2004): “A 'Escuela Americana' do Val Miñor: modernización e reforma pedagóxica na Galicia do primeiro tercio do s. XX” en Sarmiento. Anuario Galego de Historia da Educación, nº 8. U. Coruña:A Coruña.

Malheiro Gutierrez, X.M. (2006): As escolas de emigrantes e o Pensamento Pedagóxico : Ignacio Ares de Parga e Antón Alonso Ríos. Sada:Castro.

Malheiro Gutiérrez, X.M. (2011): “A influencia do contexto arxentino na Unión Hispano Americana Pro Valle Miñor a través do pedagogo Ignacio Ares de Parga” en Malheiro Gutiérrez (coord.): Actas do Congreso Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor (1909-2009). Gondomar: IEM.

Méixome, C. (2011): “Noticia dun mestre: Eladio Ferreiro” en Malheiro Gutierrez, X.M., coord. (2011): Actas do Congreso. Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor (1909-2009). Gondomar: IEM.

Méixome, C. (2021): Catas na memoria. Santiago: Laiovento.

Pascual Abal, R. (2011): “Dous benfeitores: Manuel Losada e Manuel Lemos” en Malheiro Gutiérrez (coord.): Actas do Congreso Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor (1909-2009). Gondomar: IEM.

Porto Ucha, A.S. (2008): Mestres e mestras pontevedresas depuradas polo franquismo. Ponteareas: Alén Miño.

Consultas en internet

Simón Lorda, D. https://diariodeunmedicodeguardia.blogspot.com/2012/09/historias-y-fotos-de-la-grippe-de-1918.html.  Consultado 12/1/2022


* Este traballo é unha substancial ampliación e reelaboración dun máis breve que co mesmo título, se publicou en Malheiro Gutierrez, X.M., coord. (2011): Actas do Congreso. Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor (1909-2009). Gondomar: IEM; pax. 389-412.

[1] Entrevista realizada en novembro de 2003. Tiña na altura 81 anos, faleceu dous anos máis tarde. Estudara medicina en Compostela e desenvolveu a súa carreira profesional en Nova York. Unha vez xubilado estableceuse en Vigo. (Arquivo sonoro do Instituto de Estudos Miñoráns).

[2] Gaceta de Galicia, 5/1/1907

[3] El correo de Galicia, 28/11/1904

[4] El correo de Galicia, 5/12/1905

[5] La correspondencia gallega, 24/11/1904 e Diario de Pontevedra, 24/11/1904.

[6] Comas Pedret, E. (2007)

[7] La correspondencia gallega, 28/9/1898

[8] La zarpa, 6/12/1935

[9] El pueblo gallego, 7/11/1928

[11] Hoja del lunes, 20/3/1961

[12] EPG, 18/5/1965

[13] EPG, 18/5/1965

[14] Gaceta de Galicia, 5/1/1907

[15] El correo de Galicia, 27/3/1907

[16] El correo de Galicia, 7/6/1909

[17] Faro de Vigo,7/7/1953

[18] El compostelano 28/2/1924.

[19] González Calleja, E. (2005).

[20] Ben-Ami, S. (1983): El cirujano de hierro. La dictadura de Primo de Rivera (1923-1930). Política y sociedad. Madríd: Síntesis.

[21] Losada Carrera, M. (1927).

[22] Galicia, 28/2/1924; Diario de Pontevedra, 5/3/1924

[23] Arquivo Municipal de Gondomar (AMG) Libro de actas do concello de Gondomar 21/4, 30/9/1923, f. 12v a 15v.

[24] De familia abastada con orixe en Morgadáns, era irmán de Manuel, que tamén foi secretario do concello de Gondomar, perito e industrial que promoveu numerosas empresas en Vigo e en toda Galicia, entre outras de distribución de gas e na compañía de tranvías de Vigo e da Ramallosa. Outro irmán, Severino, médico e masón, foi, en Nigrán, o último alcalde da monarquía e primeiro da República; encarcerado en San Simón, prohibíronlle exercer a profesión durante anos. Eran fillos Asunción Gonda Márquez e de Manuel Alonso Pérez, falecido en 1916, secretario municipal e cabezaleiro na localidade do partido liberal ou liberal-progresista liderado no distrito de Vigo por Ángel Urzaiz (1856-1926), ministro en varias ocasións, e máis por Eduardo Iglesias Añino (1850-1916), veciño de Teis, e alcalde de Vigo entre 1887 e 1888. O primeiro oficial sancionado, Gonda Márquez, era, pois, irmán da nai.

[25] AMG. Libro 21/4, 2/12/1923, f. 41.

[26] AMG. Libro 21/4, 10/1/1924, f. 50v, 51, 51v.

[27] La integridad, 13/12/1923.

[28] Galicia Nueva, 4/1/1924.

[29] AMG. Libro 21/4, 9/12/1923, f. 41.

[30] AMG. 21/4, 13/2/1923, f. 66v,67,67v.

[31] AMG. 21/4, 17/4/1924, f. 91, 91v.

[32] González Calleja, E. (2005:164-165)

[33] EPG 22/7/1924

[34] AMG. Libro21/4, 18/6/1925, f.183.

[35] AMG, Libro 21/4, 6/8/1925, f.193; 21/4, 20/8/1925, f.194v-195; 21/4, 17/8/1925, f.196; 21/4, 3/9/1925, f.196v, 197

[36] EPG, 13/10/1925.

[37] Tratábase de Gregorio Espino.

[38] José Rodríguez de Vicente “Joselín” (1895-1958). Periodista, político e actor. Fillo dun administrador do pazo do conde de Gondomar. En 1916 marchou a Uruguai e traballou no semanario Tierra Gallega, onde creou o personaxe de «Joselín», un aldeán de poucas letras e moita sabedoría. Regresou, participou na fundación das «Irmandades da Fala» e instalouse en Baiona, da que foi alcalde en dúas ocasións, durante a ditadura de Primo, quen o recoñeceu coa Orde do Mérito Civil. Trasladouse a B. Aires, onde faleceu, traballando no teatro e na radio, como xornalista, guionista e documentalista.

[39] José María Rodríguez Villamil López (1885-1968). Avogado do Estado. Gobernador de Pontevedra durante a ditadura de Primo. Membro da Asociación Católica de propagandistas de Herrera Orio. O franquismo nomeouno fiscal del Tribunal Supremo.

[40] Carta de Eladio Ferreiro a Alejandro Lustres Carrera, asinada o 4 de xullo de 1924. Alguén me fixo chegar, cunha notiña, hai moitos anos, estas cartas de Ferreiro así como unha copia dos estatutos das escolas da UHAVM, redactados por Ferreiro como el mesmo afirma. No momento de darlle forma a este traballo, non lembro quen foi o meu xeneroso colaborador e só conservo unha notiña cunha sinatura ilexíbel. Pido desculpas.

[41] Lamela, L. (2020)

[42] Boletín UHAVM, nº4, xaneiro 2010.

[43] Boletín UHAVM, nº14, novembro 2010.

[44] Carta de Eladio Ferreiro a Alejandro Lustres Carrera, asinada o 2/11/1927.

[45] EPG, 12/10/1926

[46] El noticiero gallego, 18/3/1927 e 4/5/1927

[47] El Correo de Galicia, Argentina 24/4/1927

[48] Xunto a Manuel Veira de Baiona, o comerciante Núñez de Gondomar, José Amorín de Sabarís, Ignacio Barros da Ramallosa e Gonzalo Prado de Panxón. Tivo lugar o primeiro de maio de 1927 na Sala Miramar de Sabarís.

[49] EPG, 3/5/1927

[50] EPG, 8/8/1929

[51] López Varela (1893-1940). Mestre e inspector de educación. Deputado en 1931 e 1933, chegou a desempeñar varios cargos no goberno Lerroux. Partidario da educación laica e do divorcio, opúxose ao sufraxio feminino. En 1936, concorreu, xunto a Paz Andrade, na candidatura do «Centro» de Portela Valladares. Tras a sublevación militar dérono de baixa na escala. Baixo o franquismo sobreviviu exercendo a avogacía en Vigo.

[52] Ramón Salgado Pérez. Agrarista católico de longa proxección política dende as primeiras décadas do século ao lado de Basilio Álvarez. Deputado polo Partido Radical. Salgado tamén sería vixiado, marxinado e castigado durante o franquismo. Despois estableceuse en Vigo onde exerceu como avogado.

[53] EPG, 10/5/1932

[54] Sobre a persecución franquista do maxisterio no Val de Miñor ver Méixome, C. (2021:cap.1) e Porto Ucha, A.S. (2008).

[55] González Pérez, J.A. (1998:186-187)

[56] La noche, 5/5/1953; Faro de Vigo, 4/7/1953; EPG, 7/7/1953

[57] La correspondencia española, 9/4/1909

[58] Vida Gallega, nº 12, decembro de 1909

[59] Losada Carrera (1927:72)

[60] Boletín da UHAVM, nº1, 1º de outubro de 1909

[61] Boletín da UHAVM, nº1, 1º agosto de 1910

[62] Ver: Garrido Rodríguez, J. e Iglesias Veiga, J.R. (2000)

[63] Publicáronse 307 números. O primeiro en outubro de 1909; o derradeiro en abril de 1935.

[64] Cándido del Río Giménez (1855-1935). De orixe vallisoletana; xornalista e farmacéutico. Tivo farmacia en Baiona e despois en Bouzas. Dirixiu o xornal El Miñor dende 1905 ata a súa desaparición en 1911.

[65] Jaime Solá (1874-1940). Xornalista. Creou e dirixiu a revista gráfica Vida Gallega dende xaneiro de 1909 ata a súa desaparición en 1938.

[66] Xornal fundado por José María Barreiro. O seu primeiro número saíu en novembro de 1904 e pechouse en 1911. De vena satírica e vinculado ao agrarismo, Barreiro deixou a dirección no nº 47 (outubro de 1905), sendo substituído por Cándido del Río.

[67] Número 14 do Boletín; novembro de 1910.

[68] Ángel Urzaiz Cuesta (1856-1926), avogado e político, foi ministro de facenda da monarquía en tres ocasións. A súa relación co Val de Miñor procede do seu matrimonio coa herdeira do pazo de Cadaval, en Nigrán, lugar de residencia durante longas tempadas.

[69] Boletín nº 23, agosto de 1911

[70] Na altura Enrique Sánchez Solera encargábase do grao inferior ou elemental; do medio, Javier Mendoza Feijoo; mentres que o superior corría a cargo de Manuel Fernández Álvarez; o propio Ferreiro era quen se encargaba do grao de ampliación.

[71] Materia da que se encargaba Cándido del Río Gimenez

[72] Impartidas por Manuel Fernández Álvarez.

[73] A cargo de Ventura Alar.

[74] Boletín nº 43, abril de 1913

[75] Boletín nº 47, agosto de 1913

[76] Boletín, nº 67, abril de 1915

[77] Correo de Galicia, 6/4/1924

[78]Tanto sobre Manuel Lemos como sobre Manuel Losada, ver Pascual Abal, R. (2011:321-342).

[79] Seica as primeiras reunión tiveron lugar en 1903 entre Manuel L. Lemos, Eduardo Lemos e Francisco Cano Rivas. Ademais dos citados foron os seus principais impulsores: Manuel Losada, Manuel Salgueiro, Fernando Costas, os doutor Dámaso Moreira e José González Paglyeri, Ramón Álvarez, Vicente Costas, entre outros. El correo de Galicia, 6/11/1921.

[80] Asinada en Gondomar o 4 de xullo de 1924.

[81] Galicia, 1/9/1923

[82] El correo de Galicia, 17/4/1927

[83] Reglamento General a regir en las escuelas de la Unión Hispano Americana Pro Valle Miñor (1920). Vigo: Tip Heraldo- J. Varela

[84] Cando se reformou o vello edificio e se construíu un novo na finca das escolas, conxunto que que hoxe é o IES Escolas Proval, arrincaron a placa e guindárona no monte de entullo. Ao conserxe José Manuel Misa pareceulle que non era apropiado e gardouna, xa partida, no vello garaxe do autobús, reconvertido en almacén. Unha década despois fun destinado a este centro. Nos primeiros falares para preparar a conmemoración do centenario da “Escolas”, José Manuel comentoume o da placa arrombada no almacén e pouco despois fomos quen de volvela colocar no «hall».

[85] Boletín da UHAVM, maio de 1932

[86] Non sabemos canto achegaba o concello nese momento; a mediados dos anos vinte Gondomar aportaba 50 pts. por trimestre. AMG, 24/1, 31/10/1934, f. 132

[87] AMG. Libro de actas do pleno 23/2, 30/5/1934, f. 18, 18v.

[88] AMG. Libro de actas do pleno 23/2, 13/6/1934, f. 21v, 22.

[89] EPG, 8/8/1934

[90] Isidoro Millán Mariño (1890.1983). Deputado pontevedrés de centro liberal. Formou parte do goberno coa CEDA e foise achegando a Calvo Sotelo. Despois da guerra foi depurado e deportado por masón.

[91] EPG, 9/9/1934 e 16/9/1934

[92] El noticiero gallego, 25/9/1934

[93] AMG. Libro de actas do pleno 24/1, 8/4/1936, f. 60, 60v. Sobre o inspector Pedro Caselles pódese consultar: Malheiro Gutiérrez, X.M (2021:695-745).