Hai
exactamente unha semana presentabamos, tamén xunto a Xosé Manuel Soutullo e
Gonzalo Navaza, este libro no Carballiño. Prométolle a ambos que non lle vou
dar máis a vara con isto do Avieiro.
Entre os
amigos e amigas do Carballiño non era preciso explicar moito do contido do
libro, pois en última instancia eles eran os protagonistas, moitas das persoas
presentes coñeceran algúns dos persoeiros que ocupan estas páxinas e souberon
do seu substancial adianto nunha serie homónima de 45 entregas semanais
publicadas no xornal dixital Badalnovas
entre o 25 de xullo de 2020 e o 12 de xuño de 2021; algunhas amizades miñorás
tamén as coñeceron na súa réplica no blog Pé
do Galiñeiro. Pero ademais foron estas amizades carballiñesas as que
insistiron en recompilar aqueles artigos; en cada visita, infortunadamente cada vez menos frecuentes, á
miña vila de adolescencia e mocidade, así mo demandaban, recordándome os
estragos causados pola dinamita en Cabanelas, o asalto á reitoral de Xuvencos
ou o envelenamento do cura de Banga, pois tamén de crimes se fala neste paseo
polo Avieiro, ou mesmo dos capítulos
nos que se esbozaban retratos de persoas coñecidas na vila. Foi decisoria unha visita
ao Carballiño, a mediados de abril do ano pasado, para acompañar a Gonzalo e a
Marga, pois Gonzalo tiña que participar na presentación da versión en galego de
Juventud de Pepa Loba da autoría de
Aurelio Miras Azor, un dos persoeiros nos que nos detemos tamén, aínda que non
só, por motivos literarios. Daquela volveu saír o tema dos "avieiros"
tal e como se referían aos artigos algunhas amizades, e foi o amigo Paco
Fumega, actual alcalde do Carballiño do que agardamos pronta recuperación dos
seus problemas de saúde, quen nos ofertou a posíbel colaboración para a súa
publicación. Nuns meses refíxenos, agrupeinos, reordeneinos, amplieinos, corrixinos,
incorporei algúns outros. En verdade foi un traballo rápido. Quedaba
presentarlle a proposta a Soutullo, que amosou inicial entusiasmo polo título e
non tardou en confirmarme a vontade de Galaxia de asumir a publicación. E aquí
está facendo gala do bo facer da editorial. Beizón a Galaxia e ao seu director.
Mais quizais
en Gondomar debamos realizar algunha aclaración máis. Por exemplo, que é o Avieiro, pois non é outra cousa que a
fusión hídrica entre Avia e Arenteiro ideada pola farturenta imaxinación da
Pardo Bazán, que durante dúas décadas visitou aquelas terras onde nacera o seu
esposo Pepe Quiroga, que sempre o foi, pois nunca houbo separación legal, era
ben difícil na altura, senón cese da convivencia, residindo entre setembro e
outubro de cada ano nas casas grandes de Cabanelas e Banga, rodeadas polo
Arenteiro polas costas e polo Avia pola marxe dereita, e outros ríos que os
alimentan, ou ben na casona da Praza Maior da "villita" do Carballiño
como referencia de dominio social. Quixen ampliar a idea de Avieiro; que non fose só as terras
delimitadas polo Arenteiro ata o seu empate co Avia uns cantos de metros máis
abaixo de Pazos de Arenteiro e tendo o Miño como fronteira, senón un territorio
difuso que abranguería dende a miña parroquia natal do Val de Carrio, nos
extremos administrativos lalinenses camiño das Cruces, xa nas beiras ullás
entre os cursos do Arnego e Deza. Creo que non o conseguín, pero iso tentaba o meu
maxín.
Continúo coa
explicación, ou quizais xustificación. En setembro de 2018, unha desgraza abaneou
o meu mundo para sempre e a súa dolorosa estela segue a facelo na actualidade.
Coincidiu co día do meu aniversario. Neste momento, Antón Seoane estará a
pensar nas "sincronicidades junguianas". Pouco máis dun ano despois
todos e todas nós entrabamos en fase de anguria polas ameazantes novas que nos
chegaban da China. En marzo do ano seguinte estabamos confinados. Entre dous
dos denominados "estados de alarma", entre protestas e aplausos, comecei
a publicar no citado xornal dixital estes "avieiros". Por certo, é
Avieiro, non Aveiro, que xa sabedes onde é; e por ser un hidrotopónimo,
escrébese con maiúscula.
Na altura, a
Pardo Bazán volvera á axenda informativa por mor do centenario do seu
falecemento. Un precisaba alivio para a dor da alma, pero tamén para o
confinamento físico. Nestes casos, a salvación pode estar nos andeis da
biblioteca. Xa o dicía Umberto Eco cando o xornalista lle preguntaba para que
quería unha biblioteca persoal con máis de 30.000 volumes. Dáballe
tranquilidade, respondeu o sabio piamontés. Ben sabía este que por moitas vidas
que tivese nunca os podería ler todos, pero estando alí algún día podería
confirmar unha cita ou procurar un libro que permitise o alivio do espírito;
continuaba cun atinado símil, tamén temos na casa medicamentos para as dores de
cabeza, musculares ou do animo e non por iso consumimos toda a caixa de
paracetamol ou de tranquimacin. Tende, é hoxe día de conmemoración[1],
sempre un libro a man. Sempre vos acompañará, nunca vos defraudará e tampouco
vos enganchará fraudulentamente; mesmo se vos aburre podedes abandonalo; se vos
quedades durmidos con el, deitarase
mansiño sobre o voso peito gardando o sono ata que lle volvades facer caso;
abandonade o tiktok que vos engaiola, aprisiona, limita a imaxinación, esgota
os músculos do polgar e cando queredes durmir segue intentando alterarvos o
sono ata que o consegue.
Non se me
acordou para nada Eco, pero acudín aos andeis. Alí estaba unha edición barata,
de tempos escolares, de Los Pazos de
Ulloa, e outro, mercado pero non lido, de La madre naturaleza. En ambos aparecían marxinais referencias ao Avieiro. Pero tal eufonía quedoume
prendida. Ben sabemos que a Bazán, tiña boa man literaria, e tamén, non sempre,
para rebautizar os espazos físicos nos que situaba as súas novelas ou contos,
algúns tan sonoros e coñecidos como Marineda-A Coruña, Auriabella-Ourense,
Cebre-Cea ou Vilamorta-O Carballiño, e así moitos etcétera. Relidas as dúas novelas,
que en realidade son unha, partida en dúas por criterios editoriais, remexín
nunhas carpetas ata que batín cunha edición de 1946, tan tiñosa como o
franquismo, que mercara, por saber que falaba da Vilamorta do Carballiño e que
me chamara a atención, tanto por cotrosa como por lembrarme unha autocaricatura
de Castelao.
Naquela
letra mirrada seguín as desventura de Leocadia e os paseos de Segundo "O
Cisne"; procurei outra edición pero non a achei, polo que tiven que mercar
as edicións completas de dona Emilia en tres tomos e papel biblia. Aínda o
concello de Carballiño non tivera a feliz idea de reeditala en facsímile, co
gallo do centenario. Alí si que estaba constante
o Avieiro; sosegado ás veces, bravío outras, como cando Segundo dubidou, tras
roubarlle un bico a Nieves, se guindarse polo cavorco arrastrándoa a ela para
que os xornais falasen do seu amor fou, romántico, ou seguir polo camiño
adiante. Optou por isto. O romanticismo estaba en decadencia, e o imitador de Bécquer,
non era máis que un espectro.
Pero en El Cisne de Vilamorta había moito máis,
alí estaba a feira do 16, as festas do setembro, os fogos, as farmacias, a
vendima, os auguistas... e tantas outras cousas que, de súpeto, como a madalena
de Proust, fixeron eclosión na virtude sandadora do libro e abrollaron a cachón
os recordos da adolescencia carballiñesa, ao fin e ao cabo entre os fogos, as
festas, o setembro, a vendima de dona Emilia e os da miña mocidade, en tempo
histórico, só había unha breve distancia de oitenta anos. Aqueles recordos,
como as cereixas da cesta, fixeron acudir dende o espello do fondo do corredor,
diría Borges, a memoria persoal e familiar, a educación sentimental dunha
xeración e unha serie de persoeiros ás veces só intuídos, brumosos, outras ben
coñecidos, que deixaran en min pegada indelébel e que a literatura pardobazaniana traía de novo ao
presente, no medio do medo e da dor.
Quixen que
eses laios non perturbasen o meu ánimo nin o da persoa lectora e fun guiando os
relatos na procura dun ton de irónica distancia, para que os relatos máis
carballiñeses puidesen interesarlles tamén aos foráneos. Non sei se o logrei. Iso
fica a criterio da persoa lectora.
Cualifícome
como un apátrida local. Nos avatares vitais reflectidos nestas páxinas
podédelos comprender. Nos ires e vires dos que puidemos aproveitar a bonanza
económica do desenvolventismo franquista, vin acougar a este Val de Miñor, así
que ficaría coxo o anaco memorialístico, se é que é tal, cousa que dubido, se
non me fose achegando ao Val aínda que en breve viaxe de ida e volta,
procurando non tronzar o fío de Ariadna que lle roubamos a dona Emilia.
Fómonos así
achegando, sabedores de que, na actualidade, non hai libro que se venda que non
teña unha boa manchea de crimes, e fixémoslle destripamento ou spoiler, máis ou menos dise así, á
profesora Ofelia Rey Castelao, que me achegou, por mor doutras violencias
presentes neste libro, un seu traballo historiográfico sobre os asasinatos do
conde de Priegue e o do herdeiro do marqués de Valadares, un século antes do da
avoa da condesa de Pardo Bazán; por certo, resulta curioso que ningún dos
especialistas achou na súa obra referencia ningunha a este feminicidio. Entre
crimes, fómonos achegando ao Val de Miñor. Dous foron os motivos.
O primeiro,
por ser en Cabanelas, lugar central nos anos ribeiraos, do Alto Ribeiro
puntualizaría don Ramón Otero Pedrayo, dos andares de dona Emilia, onde se
achaba a casona dos Arias Teixeiro, inzada de bispos, arcebispos, estudosos
alquimistas e arrichados carlistas. Dona Emilia encurutada en Cabo de Vila; en
Fondo de Vila, os Arias Teixeiro. Algúns destes fóronse achegando cara ao sur e
José Arias Teixeiro Correa acabou por asentarse na Ramallosa de San Pedro, na
casa de Pías, hoxe Pazo das Damas Apostólicas na Ramallosa. Irredento
carlistón, chegou a ser ministro
principal do pretendente don Carlos durante a primeira das carlistadas; logo,
exiliado en Francia, brillante entomólogo, recoñecido pola Academia de Ciencias
francesa. Regresou para morrer, está enterrado no cemiterio de San Pedro, non
sen antes convencer os miñoráns para que
sementasen patacas entre as redras do millo que, aínda que nacidas debaixo da
terra, eran ben saborosas e sobre todo alimenticias.
O segundo,
outra "sincronicidade junguina". Resulta que o fecundo director
cinematográfico e escritor Gonzalo Suárez, en 1985, estreou unha serie baseada
nos dous libros da Bazán Los Pazos de
Ulloa e La madre naturaleza. O
director asturiano ben que atinou en non separar as dúas novelas, pois son unha,
e en empregar a Victoria Abril, famosa por saír en Un dos tres, como nai e filla na serie. O caso é que a Suárez
ocorréuselle rodar os exteriores no Pazo do Conde de Gondomar, na casa tan
querida de don Diego Sarmento Dacuña, personaxe polo que sinto unha enorme
debilidade inducida, sen dúbida, polo Lois Tobío de quen tanto aprendín. E do
Miñor regresamos ao Avieiro tras parada en Mondariz, para formular o que
podemos considerar dúas cativeiras achegas aos estudos pardobazanianos:
primeiro, que as tres novelas ás que nos temos referido débense entender como
un conxunto, como unha triloxía, non tanto temática senón espacial e temporal, escrita
inmediatamente despois da separación de José Quiroga e da suspensión das visitas
ao Avieiro, pero que é este o espazo xeográfico e sentimental no que dona
Emilia as sitúa. Regresaría a el unha vez morto Pepe, pero só para arranxar as
herdanzas filiais.
E finalmente,
a hipótese, da que cada vez teño menos dúbida, de que a fonte inspiradora do personaxe do marques de Ulloa, Pedro de
Moscoso, non é outro que o cuñado de Emilia, primoxénito dos Quiroga Pérez de
Deza, Eduardo, personaxe dabondo repulsivo e non só para min.
Sinto
enorme distancia cunha condesa de malencarada fachenda aristocrática, pero da
que cómpre admirar o seu enxeño literario, a súa capacidade de traballo e a
enorme afouteza para abrirse camiño nun mundo literario dominado por homes de
rancio machismo decimonónico. Dona Emilia, a diferenza do seu home e dos
Quiroga, decatouse de que o seu mundo estaba a cambiar e de que o seu proxecto
político e ideolóxico sustentado en catro piares: —monarquía, conservadurismo aristocratizante,
catolicismo militante e furibundo españolismo— cumpría adaptalo aos novos
tempos que se abesullaban na Europa prebélica.
Non me
queda máis que agradecer de todo corazón a Xosé Manuel Soutullo a confianza
para asumir o risco de dar ao prelo un libro de máis de cincocentas páxinas; a
Gonzalo Navaza as súas correccións e suxestións e o seu calculado limiar evitando
caer no obrigado prólogo debedor da amizade, e a outros miñoráns, como Antonio
Soliño a achega dalgunhas fotos e en especial a Miguel Mouriño que non só tivo
a xentileza de corrixir as miñas palabras e aconsellar alternativas, senón que
logrou resaltar a eufonía dunha manchea de topónimos deste territorio soñado do
Avieiro.
Beizón a
eles e a todos e todas vós por escoitarme, e,para os e as que vos atrevades a
aventurarvos nestas páxinas, o desexo de que as gocedes.
.jpg)
