sábado, abril 10, 2021

Sobre auguistas e veraneantes. Polo Avieiro de dona Emilia (37)

   


Don Aurelio inicia o retrato do protagonista de El agüista[1]  con un en “Entre prólogo y primer capitulo” no que é evidente o moito que hai del e da súa xeración, aínda que procure disimulalo cun xogo literario que nos remite aos flâneurs parisinos dos que falamos no anterior Avieiro:

    (...) es más difícil encontrar un tipo en las calles repletas de gente que en los sitios poco       concurridos.Las personas de los paseos son todas iguales, apenas tienen individualidad, son     seres adocenados o modernizados –como el lector quiera pues viene a ser lo mismo-, son figuras   de conjunto que no saben desenvolverse solas y carecen de la consistencia necesaria para soportar sobre sus hombros el peso de doscientas cuartillas.

    Leopoldo, o auguista, afirma: “vengo huyendo de la alta meseta castellana”. Aurelio Miras Azor (1912-2003) naceu no Campo de Criptana, na Mancha Alta, rodeado de muíños quixotescos. Pronto se debeu establecer na terra que “despreza o océano e acocha a ría”, segundo a súa propia expresión, pois en 1935, aprobara os cursiños de 1933, é nomeado mestre provisional de Amorín (Tomiño). Ese mesmo ano concédenlle a praza definitiva e admítenlle a permuta para a escola de Lebozán, no concello de Lalín.

    Ao producirse a sublevación militar-fascista pasou pola correspondente comisión de depuración do maxisterio, ficando confirmado na escola, e foi mobilizado. Tras o remate da guerra incorporouse á súa escola[2]. Durante aqueles anos dezás, como el mesmo lle contou a Carlos Reigosa, escoitou as narracións que andando o tempo porá negro sobre branco na súa Juventud de Pepa Loba (1968), da que falaremos nun próximo Avieiro[3]. Estudará dereito e exercerá como avogado. Despois de moitos anos de excedencia solicitará o reingreso no maxisterio en 1978[4].

    Leopoldo, o auguista, nos seus abúlicos paseos dende o hotel, Palace chámalle, ao balneario, baterá cuns cantos, poucos, personaxes que virarán  a indolencia en traxedia. Para el todos os balnearios son iguais, con máis ou menos mendigos ás portas, con máis ou menos árbores e con: “viejas solteronas, jamonas a la caza de aventuras, unos cuantos neurasténicos que tienen la cara avinagrada y, finalmente, un pequeñísimo número de enfermos, que buscan el agua, pero necesitan la muerte”.


    O esencial, no balneario, non é a auga, senón o “ambiente”. Deste o que máis lle chama a atención é: a gran
cantidade de curas, “debe ser que su estado de célibes les hipertrofia el hígado”; as barazas enfiadas no enreixado das que penduran vasos graduados protexidos por estoxos de vimbio; o ordenamento clasista, en 1ª, 2ª e 3ª clase; o peitoril sobre o río dende o cal ollar como a rapazada aborixe, estimulada polas miradas, se chimpa valorosa na presa; e, en especial, a endogámica sociedade constituída polos autodenominados “auguistas”, que os autóctonos cualifican de “forasteiros”, cun certo arremedo a shériff do oeste.

   
    A resistencia introspectiva do protagonista irase dobregando pola simple presión grupal dalgúns bebedores e bebedoras de auga: o sátiro e as ninfas, os que partillan mesa en xantares ou ceas do hotel ou o estrafalario Rodriguete,  cuspidiño predecesor do celebre “Cañita Brava” con reviravoltas incluídas e guindándose de cabeza de calquera escenario improvisado tras o remate apoteótico das vívidas interpretacións de “Amapola..., lindísima amapola” ou “Marina... Marina”.

    Co primeiro que entra en contacto é coa perversión moral do sátiro de cara lasciva e maliciosa mirada que, “en exploración de encantos adivinados”, voaba dunha a outra das tres mozas que formaban grupo á sombra dun castiñeiro de indias. A abulia de Leopoldo dificúltalle a resistencia ao convite do sátiro para achegarse a Casilda, Isabel e Lucita, esta case unha nena, cumprindo cun dos deberes do “veraneante”, iniciar conversa sen necesidade de presentación nin formulismo social ningún; ao fin e ao cabo, os veraneantes son unha gran familia de envexosos, na que todos se coñecen.

    Así transcorren apáticos os días de Leopoldo. No cuarto entretense ollando como dúas arañas se balancean descentelladas sobre unha tea compartida, non se sabe se para disputas de poder ou rituais de apareamento. Nos  xantares de mesa, tamén compartida, soporta unha das moitas mamás auguistas, semellante a todas as demais: “gorda, cachazuda, un tanto eructona, cuidadosamente peinada y descuidadamente lavada, vestido oscuro y collar de perlas falsas; bastante indiscreta preguntando y con la indefectible manía de corregir siempre a sus hijas con miradas furtivas.

    Unha delas, alcumada Chichía, descoñecéndose a que nome responde, fala polo nariz, alonga as vogais como se fose “un tango, mientras arquea su mano con movimiento de marquesa”; a pequena, “delgaducha, amarillenta...”.O pouco de interese son as camareiras bastante intelixentes, oportunas, de boa presenza e simpáticas, e a contraditoria amizade de don Antonio, co que comparte a hora da cea.

    Don Antonio, de novo, foi un tarambaina, nuns meses fundiu o capital que herdara; a deusa fortuna permitiulle dar un braguetazo e casar con herdeira, á que deixou limpa de rendas en pouco tempo; á altura de 1934 comezou a pasar apuros, en 1936 xa era fame. Pero ao comezar a guerra, os seus “escasos escrúpulos”, naquel “trastocamiento comercial”, di o autor, no que para mercar tabaco hai que ir a unha froitería e para comprar un medicamento era preciso falar co camareiro de calquera bar, permitíronlle facer bos negocios. En 1939 xa lle dicían don Antonio e tiña coche. A guerra mundial, entre o volframio e as medicinas,  terminaron por facelo rico. Don Antonio era un digno representante da nova clase social estraperlista, flor e nata do país, pois, como el mesmo afirma: “robar en estas circunstancias económicas anormales por las que pasa el mundo no es delito”,

    O tempo de Leopoldo transcorre nun diálogo moral ante o espello, na reflexión sobre o ideal do deber e a debilidade ante os praceres, a avaricia dos tempos de fame, e os avelloucados pola guerra que curaron as feridas do corpo pero non as da alma que non só ficaron sen sandar senón que sen que ninguén se preocupase delas. Francisco Rodríguez Hermida, un futbolista do Carballiño con relativo éxito, chegou a xogar algúns días no Real Madrid. Di sobre el mesmo e a guerra:

    Horrible. Siento asco, vergüenza, verdadera repugnancia. Yo era un chaval inexperto, tímido,     pero metido en aquella situación cambié. Y de hombre amable, respetuoso, educado, me hice un auténtico sinvergüenza. Llegue hasta a robar. Un día en Arévalo me llevé el mono del coronel. Me dieron por el 10 pts, y con ellas me compré medio cordero asado, que me comí sin parar de      una sentada yo solo. Era la lucha por la supervivencia si no eras así, no podías vivir. Hicimos verdaderas atrocidades. Estuve en Teruel, Benicarló, Arévalo…[5]

    Será a relación co sátiro Saturnino e as tres mozas a que desenvolve a trama tráxica do relato. Saturnino é un experto “auguista” que introduce a Leopoldo no “ambiente” do balneario:

    El noventa por ciento de los agüistas no son tales agüistas, son: señoras casadas que pretextan   enfermedad para buscar un marido de suplemento, chicas que sin ser malas tampoco son buenas, ricachones que vienen por presumir, funcionarios que han estado pasando privaciones todo el año para poder decir luego a sus amistades que van al balneario, muchachas que vienen a buscar novio y encuentran algo parecido y, finalmente, individuos aburridos de la vida como tú, o cazadores de tórtolas como yo.

Vaso graduado  con cestiño, a arma do aguista

    Leopoldo, médico, novo e guapo, resulta moito máis gorentoso que Saturnino, xa entrado en anos, aínda que exhiba a carteira preñada de billetes. Leopoldo pronto terá éxito con Casilda. Os amores furtivos no parque teñen algún escintileo de sinceridade, mais o sátiro encárgase de apagalo contándolle a Leopoldo que a moza é mecanógrafa e acompañante dun vellouco e rico comerciante de Barcelona que lle concedeu un mes de permiso a gastos pagos; a mesma Casilda rematará por aclararlle que coidaba que non era tan “bobo”. De quen se namora Leopoldo é de Isabel, unha moza de moi preto do Carballiño, opositora a facenda coa  futura carga de ter que coidar dunha ou dúas irmáns máis pequenas e acompañante de Lucita, a quen o seu pai enviou tomar as augas para ila dando a coñecer.

O pavillón de baños

    Aínda que Saturnino non abandona as súas tentativas galantes con Isabel, xerando os celos e o noxo de Leopoldo, estes rematarán por formalizar o noivado. Leopoldo séntese liberado daquela abulia e olla un futuro xunto á amada. Polas festas do setembro acoden ao baile do casino nunha atmosfera de “cocktail de perfumes” e admiran como ascenden os foguetes na praza. Nun dos múltiples paseos pola pasaxe principal, Isabel detense ante unha xoiería, supoñemos que a Boborás ou a reloxería do Apolinar,  e admira unha sortella tan fermosa... tan fermosa..., que estaría disposta a dar  “media vida”, ou que lle pediran!, por ela. Apreciacións que Leopoldo retruca considerándoas extremas, mesmo ridículas, e máis considerando o prezo “astronómico” da xoia. A escena,  a conversa e a desavinza, observada con disimulo e a certa distancia polo sátiro, remata cun exabrupto de Isabel: “¿Quién ta ha dicho que mis ilusiones son tener hijos?”.

    Indolente, incapaz de pelexar, sabedor das intrigas do sátiro, Leopoldo marcha a Vigo “con apariencia de gran ciudad; con tranvías, guardias de tráfico y gente veloz; pero carece de equilibrio, son calles borrachas, que andan de una a otra acera haciendo altos y bajos y curvas de beodo”. O regreso ao Carballiño prodúcese nun momento de gran conmoción. Apareceu un home morto no hotel. Aproveitándose da súa condición de médico, pode achegarse ata o cuarto. É o de Isabel. Pero no seu leito non está ela senón o corpo estrangulado e espido do sátiro. Nun recanto, Leopoldo observa o estoxo vermello da xoia que tanto gorentaba a moza, está baleiro. Agóchao no peto. Só el coñece o móbil do crime e así poderá axudar a Isabel. O xoieiro infórmao de que a noite anterior vendéralle un estoxo baleiro ao home que agora apareceu morto. Dende o peitoril os auguistas deron a alarma. Nas rochas da presa, coa cabeza estragada, esnaquizada, xacía o corpo  sen vida de Isabel.

A peitoril sobre a presa (F. Luísa)



[1] Miras Azor, A., (1950): El agüista. Madrid: Afrodisio Aguado.

[2] El noticiero gallego, 25/7/1935, 4/9/1935,11/12/1935, 25/11/1938. El pueblo gallego, 7/7/1939.

[3] “Eu recollín todos os datos en Lalín, cando estiven vivindo alí. O que conto en Juventud de Pepa Loba é o que lle oín ás xentes que viñan á vila, xentes sobre todo da zona do Deza e Trasdeza que se acordaban de cousas da Loba. Eu anotaba o que oía, e así, cunha cousa e outra, fun compoñendo a novela. Se vai vostedes por esas aldeas – que eu non fun porque todo o anotei en Lalín-, seguro que aínda atopará quen lle fale da Loba, e tamén da tía Dorinda, que era moi coñecida.” Reigosa, C. (2006): Pepa A Loba. Vigo: Xerais, p.13-14.

[4] EPG, 29/9/1978.

[5] F. Sobrino, La Región, 22/4/1991.

luns, abril 05, 2021

Con agradecemento aos amigos

    Con agradecemento aos amigos Pepe Cáccamo, que nos recordou con voz quebrada a crónica do espanto, por esta sentida recesión das miñas Catas na memoria e Luís Álvarez Pousa por acollela en Tempos Novos que que nos acompaña cada mes dende hai máis de dúas década. Graciñas




Sobre flâneurs, dandis, sátiros e airistas. Polo Avieiro de dona Emilia (36)

 

As pasaxes de París, capital do século XIX

Non sei se a dona Emilia lle aquelaría ben que definísemos o seu Cisne, isto é a Segundo García, como un flâneur. Nun certo sentido, o máis simple, coido que si lle acae, pola súa indolente actitude poética e paseante. Non, se nos atemos ao concepto, definido por Benjamin nas súas lecturas de Baudelaire[1], do novo espécime humano e urbano que emerxía no París da segunda metade do s.XIX, convertendo a rúa na súa casa, atopándose entre as fachadas dos edificios tan cómodo como o burgués entre a súas catro paredes, admirando os brillantes carteis esmaltados de despachos, empresas e comercios co mesmo aprecio decorativo co que o bo burgués valora os óleos que engalanan o seu salón; facendo dos valados urbanos o seu escritorio, dos quioscos de xornais a súa biblioteca e das terrazas de café os seu miradoiro dende o que embelesarse ollando preguiceiro o seu mundo. Mais esa molicie é só aparente, pois tras dela está o intenso abesullador que non tira o ollo do que pasa, nin de quen pasa; pois o amor do flâneur non só é un amor a primeira vista senón a última. “A rúa ao meu redor era todo ruído./Alta, esvelta, enloitada, nunha dor maxestosa,/unha muller pasou, e coa man fastuosa/erguía e balanzaba o festón do vestido,/áxil e distinguida, de estatuario porte./Eu bebín, fascinado como un animal,/no su ollar, ceo mouro que habita o vendaval,/a dozura que enmeiga e o pracer que dá morte”. Así verteu Gonzalo Navaza o que aquela “passante” espertou en Baudelaire[2]. Aquel espectador moderno, detective afeccionado e investigador da cidade, produto urbano do capitalismo, predecesor directo do degradado papaleisón dos templos do consumismo actual, foi posíbel tras a invención parisiense dos corredores cubertos cun teito de cristal que acollían, enfeitadas as paredes de mármores, os máis elegantes comercios, e facilitaban o “flânerie”. Eran as “pasaxes”, ás que gustaba referirse Benjamin[3].

Non na Vilamorta da Pardo Bazán senón no Carballiño da miña xuventude tamén había “pasaxes”; mais ben unha, aínda que sen teito de cristal nin recebados de mármore. Era a “calle” principal. Agora tamén a hai, máis nela minguaron tendas de roupa feita, droguerías, xoierías, oficinas bancarias ou ferraxerías, estancos e quioscos de xornais, así como carteis esmaltados ou letreiros de neon. Fican invasoras cadeiras baleiras. Daquela, a “villita” pardobazaniana xa virara no Carballiño de forasteiros que acugulaban a rúa do paseo, xurdían por detrás de cada piñeiro do parque ou facían longas ringleiras co seu vasiño graduado protexido nun cestiño de vimbio ou noutro, máis feminino, de gancho. Dende aquela inzouse tamén de flâneurs e dandis á procura de “a ver er que cae”.

O historiador británico Orlando Figes argallou unha intensa e profunda cata no proceso constitutivo dese etéreo espazo cultural que denominamos Europa a través da estraña relación, tamén amorosa, entre a reputada cantante de opera (mezzosoprano) Pauline Viardot (1821-1910), filla do tenor Manuel García, e da soprano Joaquina Briones; o seu marido, o hispanista francés e experto en arte Louis Viardot (1800-1883), e o poeta e aristócrata ruso Iván Turguénev (1818-1883), ao que, xunto a Gogol, Dostoievski e Tolstói, dona Emilia lle abriu as portas pirenaicas, na primavera de 1887, nunha célebre xeira de conferencias no Ateneo madrileño.

Balneario de Vichy,
El Eco de Sitges.

Figes[4] titulou un dos capítulos do seu libro “Europa se divierte”. Nel sinala como espazo primordial de divertimento os balnearios, aos que dona Emilia era tan afeccionada, tamén por razóns médicas, por mor das súas doenzas hepáticas. Aínda que lle prestarían moi ben as augas do noso balneario, non temos constancia de que as tomase nin nos seus tempos polas beiras do Avieiro, nin, dende logo, despois. Ela prefería Vichy, Mondariz ou A Toxa. A moda balnearia chegou ao sur europeo un chisco máis tarde e, dende logo, sen o escolleito aire principesco e aristocrático de Karlovy Vary, Evian les Bains ou Baden Baden. No balneario alemán acabaron por se establecer, en 1863, os Viardot e tras deles foi Turguénev. O modelo reproduciuse e segundo descendía a escala social baixaba o nivel do balneario. En todo caso tratábase de non facer nada. As vilas balnearias convertéronse en sinónimos de pracer nas que as mañás voaban entre tomas e baños e as tardes prolongábanse en paseos de “voyeur” respirando aires balsámicos, flirteantes e educadas conversas elegantes, cafés nas terrazas e, no caso de escala social elevada, deixándose arrolar pola orquestra no xardín do casino-hotel-balneario.

Baden Baden, a cidade balneario

No Carballiño dun século despois, na tempada de verán, abundaban flâneurs e dandis pretensiosos e mesmo algún que outro sátiro. Mesmo estes espécimes abrollaban entre o mocerío autóctono que dedicaba os meses de balneario a guichar o que pasaba, mirar por aquí ou por alá, para ver de engaiolar algunha mociña en idade de merecer un inocente, ou non tanto, amor “fou” de quince días, ou nunha perversa, aínda que tamén tola, paixón semanal aproveitando que o marido ficara de Rodríguez na cidade con moita probabilidade de andar tamén ás xaneiras. Eu coñecín algúns sátiros, especialistas en aproveitar o seu atractivo físico ou o feitizo da súa palabra, con moito éxito, se facemos caso das súas autogabanzas. En calquera caso, amores coutados que ficaban esquecidos ás poucas horas ou aletargados ata o verán seguinte, no caso de que calquera das partes estivese libre. Ao fin e ao cabo, o do Carballiño era un balneario humilde e as aventuras que medraban ao seu acougo non ameazaban con desestabilizar ningunha fortuna familiar ou alterar o control das accións de ningunha empresa.

Nun daqueles veráns sitúase o relato do que é protagonista Leopoldo, un médico que, fuxindo, non sabemos por que, nin de que, mesmo é posíbel que nin el o saiba, da “alta meseta castellana”, chega ao Carballiño para tomar as augas, aínda que nin as necesita, nin colega algún llo indicou. Tampouco as toma; só fai que as toma. Achégase á vila balnearia disposto a entregarlle a alma a esa “tierra caprichosa que desprecia al océano y abriga a la ría”, sen ningunha ilusión, agás airearse.

Leopoldo é un “magnifico representante” da xeración “talada en verde”, a mesma do autor do relato. Ollou, na súa nenez, instaurar a ditadura; na xuventude “a eclosión republicana”; seguramente militou nalgún partido discrepando de todos por facerlle honra á súa “anárquica estirpe ibérica” e apañando un pouquiño daquí e outro pouquiño dacolá, fincado no seu “montaraz hispanismo”, coidou elaborar unha doutrina inédita tras o remexido de ideas do último período republicano. Despois “como una nube que vino de improviso”, viuse mesturado no “Movimiento” que puxo fin á vida “polifacética de partidos” e aquel testán pensamento independente ficou sometido e moldeado “en una horma” e viu estrangulada a súa “psicología libérrima”, pois os que van a unha guerra volven vellos.

Leopoldo, que soñara nun ambiente que morrera violentamente, estaba dominado pola calma, pola indolencia, “era casi un abandono de la vida”, dísenos no prólogo do relato. Dominado por esa preguiza no paseo, no “flânerie”, na procura de aire, o “airista”, é o termo que emprega o autor, verase sorprendido por personaxes que van “adquiriendo cuerpo”, modificando o proxecto, mudando unha novela matinada como intranscendente en traxedia; xa que o autor se limitou a “espiar la vida” e esta non “obedece al pensamiento”.

A entrada do airista. (F. Luísa)

É 1943. O protagonista ten trinta anos, os mesmos que o autor. Nin lle gusta a súa profesión nin considera que sirva de moito, pois o que en realidade cura é a capacidade de restauración da estrutura humana. Nada quere, nada o incita, todo para el é superficial, agás algún cativo pracer literario. El, e a súa xeración, correron tanto, arrastrados polo “torrente” dos tempos, que deixaron atrás o corazón. Non sabe se está vivo ou se só é unha “reminiscencia” do pasado sumida nun “colapso”. Chega ao Carballiño para metamorfosearse en “agüísta”, en “airista”, en “flâneur”, en “veraneante” de rabaño, para ver se cambiando de indumentaria cambia de alma, pois nada de estraño ten que se esgacen as súas “finas aristas” nestes tempos “turbulentos en que rueda el espíritu entre el atroz torbellino de sucesos descomunales” e no que os valores eternos, presentados como “soles inconmovibles de luz perenne”, resultaron falsos. Coa alma desgarrada e sen un só fío para remendala, non coa abulia dun fracasado senón coa dos ideais frustrados, diríxese Leopoldo da man do autor, Aurelio Miras Azor[5], ao encontro de personaxes que en ningún momento procurou.

Publicado en Badalnovas 3/4/2021

 

 



[1] Benjamin, W. (2012): El París de Baudelaire. B. Aires: Eterna Cadencia. Ver cap. II

[2] Baudelaire, Ch. (2008): As flores do mal. Edición, tradución e notas de G. Navaza. Vigo: Galaxia

[3] Benjamin deixou unha obra inacabada, Das Passagen-Werk, unha recompilación de citas e pasaxes centradas en París. A escultura na súa memoria, realizada por Dani Karavan, instalada en Portbou, chámase “pasaxes”. El Libro de los pasajes, publicado en 2005, por Akal, Madrid.

[4] Figes, Orlando (2020): Los europeos. Madrid: Taurus.

[5] Miras Azor, A. (1950): El agüista. Madrid: Afrodisio Aguado.