luns, outubro 19, 2020

A véspera. “Polo Avieiro de dona Emilia (13)


     Non houbo San Cibrao. Non houbo festas do setembro. Unhas das tres de sona nese espazo imaxinario que compartimos con dona Emilia: as da virxe do Portal, de Ribadavia, no anuncio da vendima; as do setembro do Carballiño, que tiñan a mesma función para o alto Ribeiro, e as que sinalan o fin do verán, as da nosa señora das Dores de Lalín. Ningunha delas puido este ano axuntar os seus oferentes, agás que fosen distanciados e enmascarados ata o ridículo. En verdade, son cada vez menos os devotos nunha sociedade móbil e terciaria en exceso e individualizada ata o enfermizo.

Tenda do Sr. Pachó.
        O segundo toldo pesplegado

 

Aquel remexer de estantes, mostradores e sacos. Aquela nova orde de caixas e bidóns. Aquel atafego de pesar e medir. Aquel labor de verter, en paquetes de mesto, terso e áspero papel, o po, entre vermello e laranxa, de pemento, unhas veces doce, outras picante; os figos secos ou uvas pasas, o azucre ou a fariña, arroz, garavanzos, café…. Aquelas restras de tripas artificiais co seu insinuante frufrú. Aquela orde de follas de bacallau atrapadas por un basto cordel e penduradas das alcaiatas prendidas da viga, ou aquelas outras previamente guillotinadas, en medidas máis ou menos estándar e de variado peso, amoreadas nun estante á beira das libras de chocolate “La Torronesa”, ou de “La Carballinesa”, das botellas da coñac e de viño Sanson, dos “surtidos” de galletas, en caixa ou ao peso, das froitas confeitadas e do saco de coco relado.

 


Aquela nova orde de mostradores reconvertíase en barreira inaccesíbel, en trincheira bélica cun obxectivo manifesto, soportar a presión dos clientes, en especial mulleres que ao día seguinte invadirían a tenda de ultramarinos e coloniais do sr. Pachó, procedentes dese espazo entre Cebre e O Borde en toponimia pardobazaniana.



 

Aquel arrecendo intenso, de cheiros inesquecíbeis a bacallau seco e café moído, a pemento estragado e xabón de Lagarto, a cascarilla e torrefacto, anunciaba a chegada da gran feira do ano. Era a véspera, á que dona Emilia lle dedica o seu paragrafo lembrando como a música apampaba as rúas “con su estrépito de murga victoriosa” e como na praza “salpicada de tinglados[1] que hacían vistosa confusión de colorines chillones y disparejos (…) se levantaban unos extraños armatostes, que así podían parecer instrumentos de martirio, como juguetes de chiquillos o espantapájaros y no eran sino los árboles y ruedas de fuego que a la noche habían de quemarse con magnífica pompa”.



Había que prepararse para o gran día; o máis grande do ano para o comercio vilego. Dun lado da imaxinaria liña Maginot, enfardados en gardapós, as xentes da casa, muller e fillos do dono, e eu, rapaz de recados, que aquel dia ocupaba tamén lugar no posto de mando. As restras de papel de envolver estratexicamente colocadas, o lapis sobre a orella, as pesas, unha de cada lado do mostrador-fronteira, e o caixón dos cartos no medio.

 


O balbordo estendíase pola vila. Nos mesmos labores de intendencia atarefábanse as tendas de roupa feita, as farmacias e os bares, e,  xa un pouco afastados da vila, en Arcos, brunían as caldeiras do pulpo e  aquelaban as pitolas de leña; máis lonxe aínda, os tratantes afiaban as tesoiras de marcar os xatos.

 

A vila enchíase de ruídos de camións descargando as estruturas metálicas de tómbolas e “caballitos”, de casetas de tiro e churreiras, de muíños de nubes de azucre e mazás acarameladas e da inmensa pista de “cochitos” Camarero, a última en chegar de Ribadavia e a última en saír cara a Lalín. Para eses labores chegaban mozos moinantes, das máis variadas castes, que emerxían cun punto marxinal, de descontrol, na ríxida orde vilega de montañas nevadas adolescentes e engravatadas camisas azuis baixo chaquetas de fino corte. Pola media tarde os primeiros sons festeiros anunciaban o boureo dos dous días seguintes.

 

Como non houbo festas do setembro procurei afastar o virus da nostalxia relendo a dona Emilia. Recoméndoo como terapia contra a incerteza que nos aferrolla. Ese pequeno parágrafo que lle dedica á véspera remátao a nosa autora: “Del balcón del consistorio salía, a manera de brazo titánico, el mástil donde debía izarse el magno globo[2].”

 

Non só en Betanzos houbo globo, mesmo non era un senón varios os que podía haber naquela “villita”, segundo o ton algo ofensivo de dona Emilia, que gorentaba ser vila. Aqueles días o Carballiño deixaba de ser Vilamorta.

 

Publicado en Badal Novas

 

 



[1] Nunhas notas soltas, a xeito de prólogo, que incorpora M.A. Fernández a un libro de fotografías, acláranos a que se refería a Pardo Bazán cos “tinglados”. Infórmanos de que no mesmo ano da publicación de El cisne…, isto é, en 1885, un grupo de veciños solicítanlle ao alcalde “la demolición de los tinglados o cobertizos que en terreno público denominado las “Barracas” habían construido algunos particulares para poner a la venta géneros de comercio, toda vez que ya no servían para su objeto y aquel paraje constituye un foco de infección por depositarse en el estiércoles, y además dichos tinglados perjudican el ornato público”, e engade que os “tinglados” ou barracas “apoyadas en columnas de madera y cantería, sin simetría y arquitectura alguna, existentes en la calle del Carmen y del Centro, y que son ocupadas los dieciséis de cada mes con ocasión de las ferias de ganados”, sendo tamén “abrigo de malhechores”. Ese mesmo ano, o alcalde fixo xestións para retirar as barracas, cortes e currais que deixara o exército cando estivera acantonado na vila. Interpretamos nós que os “tinglados” terían xeito de “pendellos” e que os veciños reclamantes serían comerciantes instalados nos baixos dos novos edificios que ían arrodeando a praza maior, desexosos de maior ornato e menor competencia. Ver: Fernández M.A.: O Carballiño. Vellas historias, vellas fotografías (1870-1970), Xociviga, Poio, 1992, p.8.

 

[2] Coidamos que dona Emilia reflicte con moita fidelidade as festas do setembro nos tres capítulos de El cisne… que lle dedica. Concordamos coa opinión que, nun suplemento especial de La noche (16/9/1957) coordinado polo galeguista e entusiasta pardobazaniano Xosé María Calviño, expresou Xosé Fariña Jamardo. Considera o autor de Carballiño. Poemas ao xeito vello (1957) que as festas que lle serviron de modelo á Pardo Bazán foron as de 1882, ás que debeu asistir e nas que o concello “botou a casa pola ventá” para facerse un oco no panorama festivo do Avieiro. Os datos que nos fornece Fariña Jamardo proceden do arquivo municipal, na altura era secretario do concello. Dona Emilia cumpría 31 anos, precisamente, aquel 16 de setembro.

Infórmanos Fariña Jamardo de que o concello designou tres comisións, integradas por concelleiros, para organizar as festas. Unha encargada da organización de horarios, contratación da banda de música, iluminación da praza e decoración do salón de baile, que, como nos deixa claro dona Emilia, non era outro que o salón de sesións da casa do concello; a “villita” aínda non tiña “casino”.

A segunda das comisións tiña como función todo o referente aos globos e accesorios (mechas, aceites, gas…). Despréndese a importancia desta actividade ao designarse unha comisión só con este fin. O globo, de grandes dimensións, o que non empecía que algún outro emerxese cara ao ceo como nos relata a nosa autora, elevábase o día 15, adornado con motivos artísticos ou caricaturescos ou dedicado a algún benfeitor ou personalidade política, como se reflicte en El cisne…, onde o gran globo, acantazado polos contrarios, era unha homenaxe ao exministro don Victoriano. O globo pendurábase do “brazo”, aferrado ao balcón da casa consistorial, e unha vez inflado ascendía ao ceo ante a admiración da veciñanza e demais xentes festeiras que se disputaban, con fereza, un recanto na praza.

A última das comisións xestionaba todo o referente aos fogos artificiais con especial atención ás “rodas”, convertidas en espectáculo primordial e de identidade.

Foron catro días de festa (15,16,17 e 18 de setembro) animadas pola charanga do batallón de cazadores de Reus que casualmente se atopaba en Ourense. O capitán xeneral autorizou esta excepcionalidade por non contar a “villita” cunha banda de música estábel. Por suposto que o concello tivo que correr con todos os gastos.

Pero este non quería deterse en pequeneces. Como a imaxe do San Cibrao estaba en moi mal estado e comesta pola couza, encargouse unha nova, aínda que houbese que transferir o gasto ao seguinte orzamento. O caso foi que a nova imaxe do patrón luciu na procesión; aínda que a “villita” non tivese propiamente igrexa, pois a que agora se chama “vella” aínda tardaría en construírse. Daquela a igrexa era a de Señorín.

As festas resultaron un éxito aínda que se gastaron 2.765,25 pts. máis do orzamentado, sen contar o custo do San Cibrao de madeira, pero tales excesos consideráronse un investimento de futuro. Así foi.

 


martes, outubro 13, 2020

Entre señor e faraón. Polo Avieiro de dona Emilia 12



José Quiroga Pérez de Deza
A José Quiroga Pérez de Deza tratábano familiarmente como Pepe. A súa muller como Pepiño. Era baixo de estatura. Casárono con 20 anos, cando andaba nos estudos en Compostela, onde se licenciou en Dereito Civil e Canónico,  con Emilia Pardo  Bazán,  que tiña 17 anos. A voda celebrouse o 10 de xullo de 1868, na capela das Torres de Meirás, que mirade a mans de quen foron a parar.

Era o noivo fillo de  Pedro Antonio Quiroga Hermida e María Asunción Pérez de Deza e Pinal, filla esta de Miguel Pérez Guerrero, natural de Quintela, en Catasós, administrador do Conde de Lemos, señor da xurisdición do  Deza e da torre de Lalín.
Seica, o avó de Pepe, ou Pepiño, persuadiu o conde de Lemos para que allease as súas posesión dezás, ou cando menos unha parte substancial, que  remataría nas súas mans a través dun comerciante compostelán que facía de comprador interposto. A súa nova situación outorgoulle un gran poder político na zona. Por parte da nai José Quiroga recibiu as casas fidalgas de Banga, en Cimadevila, e de Cabanelas, en Cabodevila; a de Corneda,no Irixo, e a casa grande de Quintela, en Catasós (Lalín).  Pola parte paterna, recibiu ascasas fidalgas de Oleiros e Mabegondo, na Coruña;  e as de Redondelle (A Peroxa) e Osebe (Leiro), en Ourense.

Tampouco eran escasos os bens e rendas da noiva, filla única do avogado José Pardo Bazán e Mosquera Rivera e mais de Amalia Rúa-Figueroa e Somoza. Recuando na liñaxe paterna chegábase a empatar nin máis nin menos que co “marechal” Pardo de Cela. Ao avogado coruñés premiaríao o Papa Pío IX pola súa defensa, durante a primeira lexislatura do Sexenio Revolucionario (1869/1871), dos intereses da igrexa co título pontificio de conde. Aínda que estes títulos acostumaban non ser vitalicios, neste caso déronse dúas excepcións pois, por unha banda, permitíase a súa transmisión ao primoxénito, sempre que fose de matrimonio legal e “in face Ecclesiae” e, en consecuencia, sabendo que a única herdeira era muller permitíase unha nova excepción. Ao final, poderíamos dicir, que o título normalizouse cando Alfonso XIII, en 1908, nomeou a dona Emilia I Condesa de Pardo Bazán e para máis fachenda da receptora polos seus méritos literarios.

O patrimonio inmobiliario de Emilia Pardo Bazán estaba formado polos bens e rendas das casas fidalgas de San Martín de Meirás (Sada), Miraflores, en Padriñán (Sanxenxo), o pazo de Rañal, en Moeche, e parte da capelanía das Enchousas (As Somozas); as casas de  Callou en San Fiz de Vixoi (Bergondo), Riopaz (Ponteceso), Cañás (Carral), e rendas en Aranga, Zanfoga (Pedrafita) e Tamou en Présaras (Vilasantar), e outras propiedades en Santiago e Curtis que os pais herdaran; a casa vivenda de rúa Tabernas nº 11 na Coruña, actual sede da Real Academia Galega, e a  da rúa San Bernardo en Madrid e polos bens e rendas que os país adquirirán procedentes da desamortización eclesiástica  en Malpica e en san Martín de Ozón.

Segundo Álvaro das Casas[1], que non o puido tratar moito, xa que logo fala de oídas, aínda que ben informado, José Quiroga “era hombre más dado a letras y artes, sabía mucha música, modelaba muy bien, disponía de una gran biblioteca y entretenía pacíficamente sus ocios haciendo difíciles trabajos de carpintería”. Non sei se obedecendo ao criterio popular de gabar a quen están no nicho, continúa o profesor do Instituto de Noia: “Era lo que se dice un buen hombre; asistía puntualmente a misa, repartía buenas limosnas, perdonaba las rentas en los años malos, conversaba con los humildes y sabia tener en alta estima a los más pobres”. Debía pois contrastar o seu carácter tanto co da súa activa e rompedora esposa como co do seu irmán Eduardo, “de vida agitadísima”, segundo Das Casas.

O matrimonio, residiu en Compostela mentres el remataba os estudos e non se separou da familia materna. Ao ano seguinte, trasladáronse a Madrid por ser o pai dela elixido deputado, tras o exilio de Isabel II. O remate da súa breve estancia paterna no parlamento viaxaron por Europa onde dona Emilia se enchoupou das súas culturas, nomeadamente da francesa. Tiveron tres fillos, Jaime, María de las Nieves (familiarmente Blanca) e Carmen. O matrimonio acabaría por esgazarse tras as duras criticas que xerou a publicación dunha serie de artigos (1882) despois recollidos en La cuestión palpitante(1883), a decisión de dona Emilia de dedicarse a literatura e a publicación de Los pazos de Ulloa (1886), novela na que dona Emilia retrata, e non dun xeito moi favorábel, o seu cuñado Eduardo[2], e na súa secuela La madre naturaleza (1887), na que a escritora aborda con talante racionalista, causando gran  escándalo, o escorregadizo tema do incesto.

José Quiroga viviu un tanto afastado da vida publica, dedicándose ás súa afeccións privadas e a atender as súas moitas propiedades, unha delas que foi preparando aos poucos foi o Castelo de Santa Cruz en Oleiros, residencia que compaxinaba coas casas do Banga e do Carballiño onde, como dixemos, faleceu.

Segundo Álvaro das Casas debeu ser un bo pai “Amó apasionadamente a sus hijos”. Recordemos aquí a necrolóxica do ABC[3]: “Cuando la campaña de 1909 fue a Melilla para estar cerca de su hijo D. Jaime que había sentado plaza como voluntario”. Das Casas no artigo citado deita unha enigmática frase “y si no gustó de otros amores bien sabe Dios que suya no fue la culpa”. O mesmo profesor, reconvertido en reporteiro de El pueblo gallego, fornécenos información sobre os últimos anos da súa vida. Cóntanos que a súa vellez pasouna polas rúas do Carballiño “entre cumplimientos y homenajes”, na leal compañía de Juan o seu “cochero de siempre” , habitando o “caserón de la plaza” onde exhalou o derradeiro suspiro “entre oraciones y latines” do presbítero José Pinal.
Panteón da familia Quiroga en Banga

Lápida de José Quiroga Pérez de Deza
  A súa mentalidade de herdeiro extraordinario, probablemente tamén de membro derradeiro dunha estirpe, de integrante dunha elite e un tempo esgotado que a súa muller soubo ver, pero non el, levouno, segundo conta Álvaro de las Casas, a pedirlle ao seu fiel cocheiro “la matanza de sus caballos para que no fuesen malvendidos en campo de feria o trato de gañanes”. O señor emulaba un emperador Han, un faraón, ou o inca do Perú, e quería ir para o outro mundo na compaña dos seus cabalos, non por vontade imperial, senón por non deixalos en mans dos que coidaban que o diñeiro todo o podía.

-                 Que lástema de cabalos!, diriamos emulando a apostila de Castelao aos bois estragados na praza de touros.



[1]El Pueblo Gallego, 12/9/1935.
[2] Na reportaxe de Álvaro das Casas que citamos (EPG, 12/9/1935) o propio fillo de Eduardo, Jorge Quiroga, identifica o  protagonista de Los pazos… co seu pai.
[3]ABC, 15/11/1912

venres, outubro 09, 2020

Ledo polo recoñecemento

 


Hoxe, xunto a Xulián Maure, tiven a honra de recoller a Medalla de Ouro do concello de Baiona concedida, por unanimidade do pleno municipal, ao Instituto de Estudos Miñoráns (IEM).

Foron 16 anos de dedicación, de horas compartidas das que privei a outras persoas, de satisfaccións e tensións, sempre co corazón, e a cabeza, posto en que a cultura da nación brille no universo.

Xa nos faltan Nano e María Xosé, Alfonso e Antonio (Juan).

O compañeiro dende aquela, Juan González Pérez, colocou no seu facebook este papeliño que sabe a tempo e recende a nostalxia.



xoves, outubro 08, 2020

Contra a pena de morte

 

    

Nas Portas, en Soutordei (Ribas de Miño) fica un só veciño.
Referiámonos na última colaboración deste “Coñecer” de Nós Diario a Liborio Pérez cuxo agarrotamento causaría profundo pesar na cidade de Lugo, uns meses antes de que lle acontecese o mesmo a Demetrio, o autor das mortes en Quintiá de Lor.

 

Segundo relatan El norte e El correo de Lugo (2/10/1900), en San Clodio, parroquia central de Ribas de Sil, notouse dende había días a ausencia do ancián Santiago Pérez González. As investigacións ordenadas polo xuíz de Quiroga atoparon rápida resposta no habelencioso indagador, o cabo, ao que tamén citamos na anterior achega,Benigno Araújo López, ao que o xornalista José de Cora lle apuxo con bo tino o alcuño de “Sherelock Holmes lugués”.

 

O garda civil, “despois de hábiles interrogatorios e oportunos acareos” e “tras dous días e dúas noites de investigacións”, conseguiu a confesión, como autores do estrangulamento do septuaxenario, do seu fillo Liborio e do seu xenro Manuel. Segundo os xornais as desavinzas orixinadas polas reiteradas ameazas do vello de vender o “capital” e desherdar os  fillos por non cumprir coa congrua e achegarlle as rendas acordadas así como a demanda xudicial interposta, estarían na orixe do crime.

Aquel día Santiago saíu da casa, en San Pedro, ben pretiño de San Clodio. Pillou camiño das Portas, na parroquia de Soutordei. Ao chegar a onde a senda cruza co Rego do Santo, saíronlle ao paso os dous mozos. Era sobre as dez da mañá. Deberon discutir, é posíbel que o vello se achegase á  aldea co propósito de acordar con quen pretendía mercarlle as terras e esas intencións chegasen aos ouvidos de fillo e xenro. O caso foi que Liborio botoulle as mans ao pescozo e coa axuda de Manuel esganouno. Agochárono no rego, baixo lousas e ramallos. Na escuridade da noite, coa axuda de María Manuela Quiroga Gómez, nora do defunto, baixo unha inmensa treboada, subiron o cadáver nunha escada, levárono a uns 3 km. e guindárono nunha profunda fondada.  

Abadía de San Clodio (Ribas de Miño)

Quen nos conta os detalles non son os xornais de hai 120 anos, senón o Sr. Argento, único veciño que fica nas Portas. El foi de cativo co seu pai ata Pombeiro de Sala, no couto de Augas Santas, onde botaron o cadáver. O relato paterno achéganolo agora a nós. Seica no fondo do cavorco, resultado das prospeccións mineiras romanas, había auga e os da xustiza non se atrevían a baixar; así que un veciño, un pouco tolitates, meteuse nun barreño de cobre, dos que se empregaban para escaldar os porcos, e baixárono con cordas ata o fondo da sima. Meteu o cadáver no caldeiro e despois subírono a el. Pagáronlle 10 pesetas, todo un capital.

 

A causa “do horrendo crime, pouco frecuente na nosa rexión” (El regional, 3/12/1901) viuse ano e medio despois na audiencia de Lugo, ante un xurado. A expectación era máxima, en especial cando o fiscal anunciou a petición de morte para Liborio. O día sinalado, togados e público enchían a sala. A defensa de Liborio Pérez Coutado e Manuel Álvarez Sabín correu a cargo do avogado Emilio Tapia Rivas. A oportunidade non se lle podía escapar e non a deixou ir. Luciuse e, a pesar da insistencia do fiscal na petición de morte por parricidio, convenceu co argumento de “obcecación” o  xurado. Este condenou a Liborio a cadea perpetua, a Manuel a 17 anos e absolveu a María Manuela. Manuel volveu ás Portas tras cumprir, dinos o Sr. Argento, pero morreu poucos anos despois. Liborio converteríase en protagonista dunha nova traxedia.

 

O ministerio fiscal interpuxo recurso de casación no Supremo. A sala segunda pediu a causa a audiencia luguesa e sinalou unha nova vista. O fiscal consideraba que non podía haber “arrebato” porque un pai levase a fillo, xenro e nora aos tribunais. A defensa de quenda correu a cargo dun prestixioso avogado, Emilio Rancés,  que, a pesar do seu esforzo, non foi quen de impedir que o supremo devolvese a causa modificando a sentenza e condenando a Liborio á pena de morte.

 

O trasacordo xudicial orixinou un gran descontento na cidade. Os medios de prensa lugueses, en especial El norte de Galicia, o xornal conservador dirixido por Tapia, e El regional abandeiraron a petición de indulto e contra da pena de morte. Non o fixo así o monárquico La idea moderna, dirixido polo avogado Acevedo, contrincante de Tapia Rivas.

 

O bispo e o cabido catedralicio dirixíronse ao rei pedindo o indulto e ao conde de Pallares para que reunise os deputados e senadores co mesmo fin. O colexio de avogados, o casino, a cámara de comercio, o concello, as sociedades obreiras, a deputación, a cámara agricola… tamén demandaron o perdón. O concello ribasilense conseguiu a intervención do seu bispo, o de Astorga.

 

Cando o goberno de Sagasta o denegou, as presións dirixíronse cara a Alfonso XIII que iniciaba o reinado persoal tras cumprir 16 anos. Con motivo da coroación concedérase o tradicional indulto pero non lle afectara a Liborio por estar o proceso en casación.

 

No cárcere de Lugo agarrotaron a Liborio

O rei tampouco foi indulxente, comezaba mal un reinado que non remataría.  O 7 de novembro de 1901 Liborio era agarrotado no patio do cárcere de Lugo. A axitación luguesa removería conciencias.

 

Publicado en Nós Diario 3/10/2020

 

 


martes, outubro 06, 2020

O “Palacio de los Recuerdos”. Polo Avieiro de dona Emilia 11.



Palacio de Liñares (Prado, Lalín) ou  "Palacio de los Recuedos" de dona Emilia
Acostúmase, con pouca disimulada fachenda, transferir a “hipotética grandeza” da presenza de  determinadas personalidades de relevo aos lugares concretos nos que estivo, a fin de gabalos e resaltalos cando, en moitas ocasións, teñen ben merecidas as gabanzas por si mesmos sen depender da anecdótica presenza dalgunha personalidade.

Este é o caso tanto do fútil intento de localizar o espazo concreto no que se inspirou dona Emilia para escribir Los pazos, como do lugar físico no que o puxo sobre o papel. Xa comentamos o esforzo baldío da primeira tentativa. A respecto do lugar onde lle deu forma literaria está moi difundido o díxome-díxome de que foi na casa de Quintela, cando a parella estivo en Catasós entre 1886 e 1887, tempada que a futura condesa aproveitaría para inspirarse tras longos paseos pola fraga. Na disputa por tal honor entraba tamén a casa de Cimadevila, en Banga. A información sobre estes pormenores debe proceder de Jorge Quiroga,  sobriño neto de dona Emilia, que nos transmite Álvaro das Casas, na reportaxe mencionada. Á pregunta de se foi en Banga onde escribiu a súa novela máis coñecida, o herdeiro da fortuna dos Quiroga responde que non, que  foi en Lalín onde a escribiu, aínda que en Banga “fue inspirada y que son del Ribeiro sus personajes mas notables y mejor trazadas”. Noutra ocasión volveremos sobre os personaxes.

Do que temos constancia, neste retorno aos meus dezás espazos infantís, é que a parella, nas súas estancias na casa de Quintela, desprazábase, con frecuencia, á  tamén lalinense parroquia de Prado, para visitar a  familia amiga dos Taboada, no seu esplendoroso pazo. Dende o fondo dos meus espellos emerxe, denominado Palacio de Liñares, se ben  é certo que lonxe do esplendor que debía ter cando o visitaba a parella Quiroga-Pardo Bazán e afastado tamén do recuperado fulgor de hogano.


As catro pontes Taboada
Rememoro a silueta palacial atravesada polo rosmar mecánico e acompasado dunha locomotora fumegante de  chifro ameazante que amainaba o ritmo que collera nas rectas á saída de Botos e, tras abeirar os lindes da propiedade pacega, deixando á esquerda o Asneiro, endereitaba, ben  amodo… ben  amodo…, cara ao novísimo viaduto, deixando aló no escuro cavorco do pozo do inferno o axitado Deza, antes de acougar na estación de Taboada-Silleda. De entre as faragullas da miña memoria emerxen borrosas lembranzas de suicidios e accidentes automobilísticos nas curvas da estrada que baixa da Borralla, dende a que se ollaba, aló no alto, o metálico convoi fumegante e, aló no baixo, intuíanse as medievais pedras da fermosa ponte Taboada, e agora, dando unha reviravolta, observamos o novísimo viaduto da autoestrada. A ponte Taboada segue marcando, por séculos, o transito entre as terras dezás e o Trasdeza.

   Tras do pazo, levábame o meu pai contemplar o espectáculo, non sen antes poñer sobre un raíl un mouro e luxado can para que o pranchase a metálica roda. Acougue o lector, o can non era un animal senón como se denominaba coloquialmente unha moeda moi popular de cobre, de 10 céntimos, que se lle botaba na auga cando se cocía o pulpo, acuñada no último terzo do século XIX, cando Quiroga e Pardo Bazán visitaban Liñares, pero que se seguiron empregando ata bastante despois da guerra civil, non foron desmonetizadas ata 1941, e mesmo lle traspasaron a denominación a uns pequerrechos 10 céntimos de insulso aluminio franquista. O de botar  na auga de cocer o pulpo a moeda era só cando non se tiña caldeira de cobre, aquelas que o hixienismo europeísta nos impide ollar cos seus relucentes ventres roxos secando ao ar, tras ofertarnos o pracer inmenso da tallada ben cocida, ben salgada, ben regada en aceite e cun chisco de picante.

Di dona Emilia, sempre tan atinada nos seus bautismos: “en mi geografía novelesca he llamado a esa casa a la vez tan hospitalaria, tan patriarcal y tan distinguidaPalacio del Recuerdo”. A escritora lémbrao arrodeado de carballeiras plantadas:
no con el caprichoso desorden de la fraga rústica, sino a cordel, y tan altas y añosas, de tan espléndido arbolado, que recuerdan las francesas de los antiguos sitios reales. Valen miles de duros esos bosques, que sus dueños, la señora viuda de Taboada y sus hijos, no quieren, no digo talar, pero ni aun mutilar.

Daquelas fragas endereitadas cara ao ceo nada queda, pero Liñares, declarado BIC e restaurado, revive, despois de pasar de man en man, e en nada se asemella a aquela casona estragada, medio abandonada dos tempos nos que eu me degoraba por poñer o can debaixo das rodas do tren e apañar algunha pedriña de negro carbón para quentar a cociña.
Solaina de Liñares


Aquel “Palacio de Liñares”, a xente así lle chamaba, xogouno ás cartas o último representante dos Taboada. E perdeuno. O señorito crápula chamábase Amalio Taboada Bugallo, deputado provincial[1] e conspicuo representante dunha fidalguía próxima á reflectida, no seu tempo, por dona Emilia a través de brután Pedro Moscoso no seu Los pazos de Ulloa ou, a touro ben  pasado, por dona Elena Quiroga por medio do sofisticado e culto don Álvaro do pazo da Sagreira, en Viento del Norte (1951). Un non se priva de imaxinar o  disoluto Amalio encetar a costa cara a Liñares despois de atravesar, na súa tartana ou no seu landó, a ponte Taboada para lle levar a nova a parentes e serventes do Palacio.

Agora que podemos asentar as nosas plebeas pousadeiras nas acolchadas e históricas poltronas do casino compostelán, cada vez que o visito alámpame polos recantos o espectro de don Amelio, lamentándose da mala fortuna daquela carta que non lle entrou. Pena que cadeiras e sofás non teñan memoria dos cus que neles pousaron. A morte de Amelio, en 1957, significou a desaparición da familia que exercera o señorío nas terras lindeiras coa Trasdeza dende o s. XVI, tanto dende esta casa como dende a próxima, na parroquia de Bendoiro.
Pazo de Bendoiro (Lalín)

E se falabamos de eufónicos topónimos no caso do Carballiño, os de Lalín non fican atrás, tampouco en abundancia, máis aló dos xa citados (Lalín, Prado, Catasós, Val do Carrio, da miña nacenza,  ou Bendoiro) escóitese:
Albarellos, Alemparte, Anseán, Anzo, Barcia,  Bermés, Botos, Busto, Cadrón, Camposancos (orixe da miña avoa materna), Cangas (patria paterna), Castro de Cabras, O Cello, Cercio, Cristimil, Doade, Donramiro, Donsión, Filgueira, Galegos, Goiás, Gresande, Lebozán, Lodeiro, Losón, Maceira, Madriñán, Moimenta, Moneixas, Noceda, Palmou, Parada, Rodís, Santiso, Sello, Soutolongo, A Veiga, Vilanova, Vilatuxe, Xaxán, A Xesta,  Zobra. Deixei para o derradeiro o meu esdrúxulo apelido, tomado da parroquia de Méixome.







Publicado en  Badal Novas 3/10/2020 



[1] Que teñamos documentado, tomou posesión como deputado na sesión do 5/3/1913 e nese mesmo día pasou a formar parte da súa comisión permanente da deputación en representación do distrito electoral A Estrada-Lalín. Xeral DPP. Secretaría, acta sesión constitutiva 1913/05/03 e Ordinaria DPP, comisión permanente acta 1913/05/03.

mércores, setembro 30, 2020

O crime de Lor (versión longa)

           


                                        Achegamos unha versión máis extensa da colaboración en Nós-diario co mesmo título, para poder incorporar tanto unha ampliación dos datos manexados como as  pertinentes referencias documentais, tiradas, en exclusiva, da prensa do momento.

 

Os dous periódicos lucenses da altura, o conservador El norte de Galicia e o rexionalista El Regional, cubriron con amplitude todo o relacionado co nomeado “crime de Lor”, tanto para dar conta das primeiras novas sobre a matanza como para informar polo miúdo dun xuízo que centrou a atención de moita cidadanía lucense e galega. Tamén o fixo o diario monárquico La idea moderna, propiedade do impresor Menéndez.

 

O primeiro deles, subtitulado, ao inicio, como “Diario político y de información” e, con posterioridade, “Diario de información y el de mayor circulación de Lugo y su provincia”, era propiedade de Antonio Pardo Pardo-Montenegro e editouse entre 1901 e 1923, momento no que o substituíu, como portavoz dos intereses conservadores, La provincia (1923-1928). Dirixido por Emilio Tapia Rivas, contou entre os seus redactores con Antonio Couceiro Freijomil.

 

Pola súa banda, o xornal dirixido, dende a súa fundación (1884) ata 1893, polo xornalista vinculado ao Partido Republicano Federal Aureliano Pereira[1], continuou publicándose ata 1931.

 

El norte de Galicia do 14 abril de 1903 recolle con amplitude a nova do inicio da vista pública, que se abrira o día anterior na audiencia provincial de Lugo e se celebraba no salón de plenos do concello, que ficaba cativo para acoller “o tropel” que nel se introduciu ao abrírense as portas. A audiencia estaba presidida por Diego Espinosa de los Monteros, hai certos apelidos eternizados nas regañas do poder. O xuízo celebrábase cun xurado popular, elixido por sorteo, formado por once varóns e dous suplentes. A defensa do principal acusado, Demetrio, realizouna Ángel López Pérez, futuro alcalde de Lugo;  a do seu irmán, Emilio, correu a cargo de Juan B. Varela e a de  Lara, desempeñouna  Manuel Montero.

 

A estratexia informativa de ambos xornais foi moi diferente. El norte de Galicia trata o xuízo cun estilo taquigráfico reproducindo preguntas e respostas e  parágrafos enteiros tanto da acusación fiscal como dos defensores ou do presidente da audiencia. Este abre en portada baixo o rótulo “Doble asesinato en Quintá de Lor” e dedícalle case dúas páxinas (portada e páxina 2) en cada unha das xornadas do xuízo[2]. Pola contra El regional déitanos unha información moito máis elaborada, tamén ampla, aínda que menos reiterativa, ocupando a portada na xornada inicial, baixo o rótulo de “El crimen de Quintá de Lor” e dedicándolle tres páxinas na primeira das xornadas, e dúas na segunda.[3]

 

Os imputados no asasinato do cura de Quintá de Lor e da súa ama Elvira, son  Demetrio Fernández Incognito (sic), di El norte de Galicia, mentres que El regional aponlle como segundo apelido o de Franco;   o seu irmán Emilio e José de Lara.

 

O río Lor ao seu paso pola parroquia de Quintiá de Lor



O acontecido

Un ano antes do xuízo, os tres xornais lugueses citados deron conta dos terríbeis feitos acontecidos  na noite do 30 de xaneiro de 1902 na reitoral da parroquia quiroguesa[4], que podemos sintetizar a partir das notas xornalísticas do momento e do relato do xuízo. O primeiro en recoller a nova foi El regional. Refire que na noite do xoves ao venres, 30 a 31 de xaneiro de 1902, un home bateu con reiteración no portón da reitoral ata que o cura baixou abrir, pediulle os cartos e disparoulle, matándoo. Aos berros acudiron as dúas mulleres que había na casa, a ama e unha criada nena, ás que tamén disparou e acoitelou e despois de repañar o que puido deuse á fuga. Dous días despois o mesmo xornal baixo o título de “El crimen de Quintá de Lor” achega máis detalles. O cura José Casanovas falou co seu asasino dende unha fiestra da casa. No diálogo o crego ficou convencido de que lle portaba unha mala nova familiar, por iso baixou abrirlle e mandouno pasar á cociña; foi entón cando o asaltante o intimidou, reclamándolle os cartos. O cura debeuse negar e daquela o mensaxeiro tirou de revólver e matouno. En auxilio  acudiu a ama e a nena criada sobre as que tamén disparou;  a esta última meteulle a cabeza nun caldeiro para que non berrase mentres rexistraba os cuartos. Ao regresar como se decatase de que a ama non estaba ben morta espetoulle dúas coiteladas e outras dúas a cativa, que a pesar das feridas conseguiu fuxir e refuxiarse nunha casa veciña.

Igrexa parroquial de Quintiá de Lor

 

A garda civil considera que o crime cometeuno un home que veu de Monforte ata Quintiá de Lor, que está a medio camiño de Quiroga. Nun primeiro momento coidaron que as mortes poderían estar en relación con outras cometidas nos arredores de Monforte e se tratase dunha gavela de ladróns, polo que se puxo en alerta as forzas dos cuarteis de Quiroga, Monforte, Sarria e O Incio, pero pronto se desbotou esta posibilidade e mesmo o comandante da  garda civil que se desprazara dende Lugo regresou á  capital. Na reitoral atopouse a carta que empregara como engado o asasino e recolleuse información dos veciños sobre dous homes que andaron polos arredores e camiñaron, no día dos feitos, dende Monforte en dirección a Quiroga.  Como resultado dos investigacións procedeuse á detención de dous mozos monfortinos, Demetrio Fernández Franco, de 22 anos, e José Laza Fernández, de 24, sobre os que recaen todas as sospeitas,  que trasladaron a Quintiá de Lor tanto para ser recoñecidos pola rapaza supervivente como polos veciños. O xornal destaca a intervención do cabo-comandante do posto de Quiroga, Benigno Araújo López, que chegará, tamén por outros casos, a ser considerado como o Sherelock Holmes lugués, como nos recorda José de Cora[5] no seu álbum de lucenses.

 

A reitoral vista dende a igrexa

Ao día seguinte[6] o mesmo xornal informa de que os detidos, tras ser recoñecidos pola criada e os veciños, recoñecéronse autores do crime. Foi o sagaz garda Araújo quen, escoitando con atención as descricións das testemuñas e da malferida rapaza, deduciu que podía tratarse dun mozo monfortino chamado Demetrio, que a pesar da súa curta idade xa estivera envolvido en varios actos  delitivos; cando menos, nun xuízo pola morte dun vendedor ambulante e no asalto, pistola en man, a un paisano que regresaba da feira de Pobra do Brollón ao que lle roubou un peso e ao que, cando o feirante se afastaba, guindoulle tres tiros, dous dos cales o feriron sen importancia. Para máis confirmación, a letra da carta que empregou Demetrio como engado para o cura  é a de seu irmán Emilio.

 

Non foi doada  emporiso a detención. Ata dez ou doce casas tiveron que revisar na súa procura. Na madrugada, ás seis da mañá, localizáronos. Demetrio e Lara estaban a durmir e máis alá da sorpresa non amosaron resistencia nin inquietude. Tranquilos e serenos recibiron a orde de detención. No rexistro, atoparon as roupas que empregaron o día do crime.

 

Dende o primeiro momento a “siniestra figura” de Demetrio aparece clara para  o xornal  que non deixa de interrogarse sobre o papel de José Lara. Parece que ambos concertaron o asalto á  reitoral, pero, segundo o periódico, por non ser tan decidido como o seu compañeiro ficou vixiante polos arredores da casa e tras escoitar os disparos, sospeitando que era moi cedo para que isto  acontecese, debeu pensar que fora o cura quen disparara contra o seu compañeiro, polo que debeu darse á  fuga. Iso explicaría que a malferida criada puidese saír da casa sen bater con el. Segundo o xornal, as feridas da rapaza non eran tan graves como se coidou nun primeiro momento. Ese mesmo día, cinco de febreiro, El norte de Galicia e La idea moderna fanse eco do acontecido en Quintiá de Lor, así como tamén outra prensa galega e madrileña.

 

A reconstrución dos feitos segundo o relato xornalístico do xuízo

Catorce meses despois dos feitos celebrouse a vista pública da causa. Demetrio responde as preguntas do fiscal con rotundas e contundentes negacións. Nega tanto que o 29 de xaneiro de 1902 falase con José Lara Fernández, cando este andaba a limpar os retretes da estación de Monforte, como que  lle comentase  que precisaban un asalto e que este lle respondese que debían facelo na casa do cura de Lor. Así como que o acordaran e que ao día seguinte o Lara só traballase pola mañá.

 

Demetrio convidou a xantar na súa casa o seu irmán e despois pediulle que escribise unha carta, pois el non sabía, dirixida ao cura de Lor e asinada polo seu sobriño Ramón Casanova, na que lle notifica o falecemento da nai de Ramón  e cuñada do cura,  pregándolle que acuda aos funerais. O papel de Emilio parece ser o de mero transcritor do que Demetrio lle di, e ao sorprenderse polo contido da carta, Demetrio respóndelle que é para facerlle unha “carnavalada” ao cura. Sospeitando que se trataba de algo máis que unha entroidada, o Emilio, empregado do ferrocarril,  disque dixo que roubar podía roubar se quería pero que non matase a ninguén. Emilio recoñece ser o autor da carta, afirma que o cura e Demetrio non eran amigos, descoñecer que a carta era un engado para roubar e que a súa nai estivese presente cando escribiu a carta ao ditado de Demetrio. Afirma tamén Emilio que o revólver que levaba o Lara atopouno na estación de Betanzos na caixa da vía o 10 de outubro e ao chegar a Monforte agachouno entre os colchóns e que ninguén sabía del, non sabendo como puido chegar ás mans de Lara xa que tampouco llo deu a seu irmán. Parece que a coartada de Emilio era real pois afirma que aquel día deitouse sobre as dúas da mañá despois de traballar nun transbordo xa que, por orde do factor, tocoulle ficar de garda, e entre as nove e as 11 estivo no café de Benigno e despois foi traballar. José Lara, alcumado “O topo”, solteiro, responde tamén negativamente a todos os interrogantes que lle presenta o fiscal que non deixa de sinalar as contradicións entre a súa declaración actual e a que fixo ante o xuíz. O que se deduce dos interrogantes fiscais é que Demetrio, o 30 de xaneiro, saíu, á unha ou dous da tarde, cara á  estación de Monforte, deixando alí a seu irmán Emilio, e foise pola estrada de Quiroga ata a taberna chamada do Corzo, onde tomou un cuartillo de viño. Cando chegou o Lara beberon outro cuartillo e medio máis e saíron, sobre as catro da tarde, camiño de Quiroga. Pillaron a senda a bo ritmo dirixíndose a Carqueixada onde chegaron no momento no que pasaba o tren. Daquela  Demetrio tirou de debaixo da pucha a carta que lle escribira o seu irmán, asinada por Ramón Casanova. Lara leu en voz alta. Cando lla devolveu gardouna baixo a  pucha de novo e pasoulle un revólver e díxolle que el levaba outro revólver e un coitelo. Ao retomar a andadura o Lara sacou un chourizo e comérono entre os dous.

 

En chegando á  altura do empalme que colle para Bóveda afastáronse para ir polos campos e non bater co peón camiñeiro que alí estaba falando con outras persoas. Un pouco perdidos debían andar, pois, antes de chegar a Riomol, tiveron que lle preguntar a dous rapaces[7] o camiño para ir a Lor, e un pouco máis adiante repetirlle a mesma pregunta a un home que andaba a partir leña.

 

Entraron coa noite en Lor. O Lara agochouse vixiante. Demetrio dirixiuse á reitoral, sen saber moi ben cal era; ao pasar por diante dunha casa fronte á  que estaba unha moza  preguntoulle pola residencia do cura. A moza coidando que se quería meter con ela respondeulle que non se moquease dela pois viña de pasar  a rente dela. El desculpouse e díxolle que, como non a coñecía, se lla podía indicar, cousa que así fixo. A rapaza non comparecerá no xuízo por atoparse enferma, pero si o fará o seu pai que relata o que esta lle dixo e que ela e máis Dionisio Estévez, que se atopaba con eles, ante a estrañeza da pregunta, saíron ver o que pasaba. Observaron as conversas dende a fiestra e cando o cura abriu a porta retiráronse á casa do veciño Domingo  Aira.

 

Demetrio volveu pois sobre o andado e bateu con estrondo no portalón. Pola fiestra asomou unha muller que lle preguntou que quería. Respondeulle que era un mensaxeiro que portaba unha carta para o crego. A muller descolgoulle unha vara, segundo uns, unha vasoira segundo outros,  cun pano atado na punta e pregoulle que colocara nel a carta. Ao pouco asomouse o abade que lle preguntou de que familia viña sendo e de que morrera a súa familiar. Respondeulle que era  dos Chirigotas, que falecera de “costado con pulmonía” e deulle razóns de persoas coñecidas do crego. Este baixou, cun cirio na man, a franquearlle a porta e acompañouno ata a cociña onde estaban a ama e a criada.

 

Nese portalón bateu Demetrio


Do que despois aconteceu temos o relato da criada, unha cativa de entre 12 e 14 anos. María Ermitas Fernández Yebra di que non sabe ben cantos anos ten. Di que entrou un home ao que o cura lle abrira a porta e non viu a escena de subir a carta pola fiestra pois nese momento estaba a estonar patacas na cociña. Exprésase, segundo un dos redactores, en “dialecto regional” ao igual que outras moitas testemuñas[8].

 

A esa fiestra asoimaronse a ama Elvira, primeiro, e desEngadir lenda

Mentres falaban o cura e Demetrio, sentaron. O primeiro preguntáballe pola familia mentres cortaba tabaco cunha navalla. Daquela o segundo apuntouno co revólver esixíndolle o diñeiro que tivese. O cura meneou negativo a cabeza e exclamou: home, non fagas iso! Entón pegoulle un tiro que lle entrou por un ollo, di Ermitas, e o matou no momento. O asaltante mandoulle un tiro a cada unha das mulleres que caeron ao chan. De seguido subiu aos cuartos na procura do diñeiro, remexeu arcas, baúis e caixóns, levantou colchóns e metálicos, arrastrou móbeis... A malferida ama, que Demetrio coidaba morta, pois á rapaza meteulle á cabeza no caldeiro para que non berrase, descalzouse para tentar fuxir sen meter ruído. Cando o home regresou á cociña, a ama ao ver achegarse a luz volveu deitarse no chan, facéndose a morta. Demetrio, ao decatarse de  que se movera, espetoulle dúas coiteladas que lle levaron a vida, e tres á mociña, a quen, como dixo a declarante á que nos referimos, “gardouna Dios”. Enrabiado seguiu na procura do diñeiro polo salón, polos cuartos e de cando en vez regresaba á cociña. Cando a cativa ollaba achegarse a luz, volvía deitarse como morta. Nunha destas, prendendo mixtos que se lle apagaban a cada pouco foi quen de liscarse ata a casa de Encarnación Rodríguez  a quen lle pediu un vaso de auga e contoulle que o cura e a criada quedaban mortos na casa e un home dentro. Segundo o testemuño de Encarnación,  ao non sentirse moi segura, foi coa rapaza á casa de Domingo Aira.  Segundo relata a esposa do ferreiro, sobre as oito e media chegou a rapaza bañada en sangue, vendoulle as feridas que lle viu, pero como se esvaecía, espírona e descubríndolle dúas feridas máis que tamén lle vendaron. Despois foron na procura do pedáneo e doutros homes para que axudasen. A rapaza, tras catro semanas nun “vou non vou”, puido salvar a vida.

 

Demetrio entrou no interior do reitoral acompañado polo cura Casanovas

Os ladróns fuxiron. Do que fixo Lara ata que o detiveron pouco se sabe con certeza. Manuel Rodríguez González di que camiño á Trampilla, cando andaba a pedir para a función de San Antonio, atopou no medio dun cavorco, sobre as once e media da noite,  un que lle contou que andaba na procura dun “machiño” que se lle perdera. El estrañouse que o andase a buscar nun terreo tan quebrado e a esas horas,  pero ao pedirlle que o puxese no camiño de Monforte,  así fixo. A testemuña di que era Demetrio, pero o defensor  apurouno e preguntoulle como o vira, respondendo que á luz dun cigarro, polo que o avogado inquiriulle se era por iso ou  porque llo oíu dicir á garda civil. Sabemos que Demetrio, fose o da desculpa do machiño ou non, achegouse ata a vía do tren e, aproveitando que este  tiña que ir a unha marcha máis lenta para entrar no túnel da Frieira, subiu ao último vagón; nesa acción perdeu o revólver e o coitelo, que logo serían atopados polo sagaz cabo Benigno Araújo. Demetrio, como dixemos, non recoñece ningún dos revólveres nin que chegara a Monforte, sobre a unha da mañá, e fose a casa de Lara e lle berrase porque tivera  que matar a tres para roubar cinco reais xa que  “quen con nenos se deita mollado se levanta”. Todo isto, pola contra,  recoñecérao ante o xuíz de Monforte.

 

O resultado económico do crime centrou o interese do xuízo, e non ficou aclarado. Que o cura era adiñeirado era opinión de todas as testemuñas; pero Demetrio, segundo sabemos tras minuciosos aínda que precipitados rexistros, afirma que “roubou cinco reais”; na casa apareceron 26 pesos nunha arca entre as roupas da ama Elvira, pero do hipotético diñeiro do crego nada se sabe. Dionisio Estévez Aira, que cualifica os falecidos como boas persoas, informa de que o cura tería entre cincuenta e cincuenta e tantos anos e unha posición acomodada, aínda que non sabería dicir se tiña cartos ou non, mais pola súa maneira de ser coida que algúns tería, como tampouco  sabería dicir se as mortes se fixeron polo mero pracer de matar ou por outro motivo. Outro dos veciños,  Pedro González, di que o cura era moi boa persoa, home de prestixio, con fama de adiñeirado e que tiña cartos na casa por ser moi aforrador. Sobre a mesma cuestión, Domingo Aira di que tiña propiedades en Lor, aínda que non moitas, e que o curato era de termo, pero non sabería dicir se entre os seus gastos e o que mercou o cura tería cartos.

 

Ramón Casanova, sobriño do cura, di que de neno coñeceu a Demetrio que gardaba ovellas no monte de Fornelos, lugar de residencia del e da súa nai, pero que dende hai dez anos non o vía, nin a el nin ao seu irmán, que eran coñecidos como “Os rochas de Eixón” (parroquia da Pobra do Brollón), segundo un dos xornais, ou como “As ratas de Eixóns”, segundo o outro. Descoñece se Demetrio sabía que era sobriño do cura co que non se escribía, ignorando se era rico ou non.

 

A hora dos togados

Chegou o momento dos discursos. O fiscal, os defensores e o presidente da audiencia, verteron o seu torrente oratorio ante o intenso seguimento da prensa escrita  e un salón de plenos cheo, a rebentar, de público, entre o que figuraban un bo número de avogados[9]. O 15 de abril de 1903 abriu os fogos discursivos, na súa quenda natural, o fiscal. Como todos os que o seguirían no uso da palabra, comezaría por se desculpar polas súas escasas dotes oratorias, sabendo ben que estas serían glosadas con admiración por oidores e lectores, pero, aclarando, que para a súa función non é precisa elocuencia senón exposición imparcial dos feitos, para formarse un xuízo a conciencia e poder administrar xustiza.

 

Continúa, como farán os seus sucesores na tribuna, dourándolle a píldora ao xurado popular, “representación de la sociedad”, pois nada pode agradar máis que “el pueblo sea juzgado por el pueblo”, na seguridade de que o xurado cumprirá fielmente co cometido que se lle confiou e por iso declararán un veredicto de culpabilidade.

 

Rematada a glosa introdutoria, o sr. Puig Vilamora, considerando que o seu labor era doado polas moitas probas achegadas polas testemuñas,  entra no relato dos feitos, coas mesmas miudezas e na mesma orde que empregou nos interrogatorios de Demetrio e Lara, dos que non fica, na súa opinión, ningunha caste de dúbida e que fai baldías as negativas dos acusados. Analiza as declaracións das testemuñas e reclama un descanso xusto antes de comezar o relato do acontecido no interior da reitoral que para iso ficou un testemuño presencial, “un milagro de la providencia”, que puido chegar a este “lugar augusto” para deixar ouvir a súa voz, que é a da verdade.

 

Concéntrase en poñer de relevo a intervención de Lara no planeamento do roubo, xunto a Demetrio, e neste como autor das dúas mortes e das feridas de Ermitas; pon en dúbida que Emilio puidese crer que o seu irmán quixese facerlle unha chanza tan grave ao cura, pois a quen se lle ocorre facer unha entroidada coa morte dun familiar, polo que considera que Emilio non é inocente.

 

Cualifica os delitos cometidos como roubo, dobre homicidio e tentativa doutro. Pois houbo roubo, aínda que fose fracasado, pois este existe máis alá da cantidade roubada, a non ser que os acusados fosen tan “bestias” como para ir dende Monforte ata Qintiá de Lor só polo pracer de matar. Considera que Demetrio apañou diñeiro e se non prestou atención aos 26 duros que tiña a ama no seu baúl, foi porque ían roubar ao cura, a quen coidaban adiñeirado, e non a ama. E se Demetrio lle dixo a Lara que apañara “cinco reais”, foi porque non quería repartir con quen o deixara abandonado.

 

Reitera o fiscal o convencemento de que se debe considerar a Lara tamén autor dos delitos, pois así o acordou con Demetrio. Foron os dous os que o planearon, os dous o acordaron dende días antes, ambos consideraban o  cura Casanovas como abastado e os dous se puxeron xuntos en camiño de Quintiá de Lor; de non ser así, se, por exemplo, Lara non se presentase aquel 30 de xaneiro na taberna do Corzo, coidaba o xurado que iría Demetrio só? Foi Lara o instigador, o inspirador, e se non sabemos o que fixo despois do crime é só porque, ao escoitar os tiros, coidou que ían contra o seu compañeiro, polo que se deu á  fuga, pero esta non o exime do acontecido. A Emilio considérao cómplice necesario.

 

Tras tres horas de, segundo o redactor, brillante exhibición de coñecementos xurídicos, o fiscal remata solicitando do xurado o veredicto de culpabilidade cos agravantes, que non lle afectan a Emilio, de premeditación, astucia, nocturnidade e aleivosía, e no caso de Demetrio, de reiteración.

 

O defensor de Demetrio non o tiña tan doado. López Pérez[10] encetou a defensa lamentando os dramáticos sucesos, gabando o  xurado popular e lembrando que, aínda que os feitos se relataron para formarse un xuízo sobre a culpabilidade dos procesados, de haber algunha dúbida non se atopará no relato luz que poida rachar as tebras que envolven o acontecido en Quintá de Lor. Interpelando a seguir o xurado presentándolle unha serie de interrogantes, máis formais que reais, que rematan coa necesidade de admitir que é mellor “una inocencia presunta antes que una criminalidad hipotética”.

 

Orienta a súa defensa cara á  obcecación de Demetrio e suxire dúbidas diversas acerca das armas, xa que Emilio declara que non lle deu o revólver ao seu irmán, e o presentado como proba aparece con catro cápsulas, polo que, se só disparou un tiro como puido ferir tres persoas, e se o crime se realizou co outro revólver presentado existe unha contradición coa proba pericial que afirma que está inutilizado. Tamén presenta reticencias sobre a credibilidade do testemuño da nena Ermitas que sería preciso “mirar con recelo” pois ademais de resultar ferida debía estar identificada coas dúas persoas falecidas. Ás demais testemuñas descualifícaas porque nada viron e polo tanto “no pueden merecer crédito alguno”. Por esa vía seguiu a furar para a defensa xurídica de Demetrio.

 

Interrógase sobre como foi posíbel que o cura lle abrise a porta a quen cando lle preguntou de que familia era lle respondeu que da dos Chirigotas, expresión que como é sabido se emprega para chistes e burlas; polo que o cura non debeu de abrirlle ao decatarse de que todo era mentira. Desbota as declaracións de Demetrio ante o xuíz de Monforte, pois este, con anterioridade, declarouse autor da morte dun vendedor ambulante, delito que non só non foi probado, senón que o Tribunal se viu obrigado a sobreser.

 

O argumento da fiscalía de que os acusados querían roubar e para facelo realizaron as mortes, non é críbel porque de ser así Demetrio  apañaría todos os cartos que había na casa e non deixaría atrás os 26 duros da ama; e se foi roubar e non o fixo ficaría entón o asunto en tentativa de roubo. Tampouco admite que fose a súa intención matar porque ante a negativa a entregarlle o diñeiro e quizais ante os insultos e ameazas coa navalla e véndose só, sen auxilio, e a piques de ser sorprendido, obcecouse e disparoulle ao cura; nesa “excitación de ánimo” agrediu a  ama Elvira e a criada Ermitas.

 

Non existe pois premeditación, nin astucia, nin nocturnidade, nin aleivosía, e ao mellor o que hai é defensa propia ante un previsíbel ataque do cura armado cunha navalla, polo que “si Demetrio cometió el crimen obró dentro del delito con nobleza” e recórdalle ao xurado: “Que un hombre puede ser castigado como autor dun delito por las apreciaciones de la autoridad y ser inocente porque la autoridad puede equivocarse”. Remata lembrando “con un párrafo elocuente”, segundo o redactor, “un reciente y doloroso espectáculo”[11]. o que provoca que  o interrompa a presidencia.

 

O defensor de Lara, Manuel Montero, pregúntase de inicio por que está no banco o seu cliente, pois no xuízo non se achegou declaración ningunha que o presentase como responsábel dos delitos que se xulgan. El nada dixo. Demetrio tampouco. Temos testemuñas que indican que os viron xuntos, camiño de Lor…; e diso pódese deducir que é autor dos crimes? Que Lara lese a carta en voz alta só significa que Demetrio non sabe ler. Afírmase que chegou á igrexa de Quintiá sen coñecer cal era a reitoral, pero despois nada se sabe del. Os que viron a Demetrio, ou a quen fose, ante a casa do cura manifestan que non ollaron ningún outro; é posíbel que ficase vixiando unha casa que non coñecía? Cando a nena Ermitas saíu da reitoral para dar conta aos veciños do ocorrido non atopou ninguén; que tipo de vixilancia é esa? En consecuencia solicita a inculpabilidade do seu defendido.

 

O avogado Juan Bautista Varela coidaba que non ía ter que intervir para demostrar a inculpabilidade de Emilio, pero faino para cualificar como incongruente a decisión da fiscalía de xulgar a súa participación nos feitos, pois é evidente que o seu defendido preguntoulle ao seu irmán polo obxecto da carta cando xa ía pola metade, proba de que non coñecía os seus propósitos, nin sabía que o cura de Lor tivese unha irmá, nin coñecía o  seu sobriño, polo que podía crer que se trataba dunha brincadeira, dunha entroidada, pesada, iso si, pero ao fin e ao cabo unha “chirigotada” que non ía ter consecuencias lamentábeis. Se soubese que Demetrio planeaba outra cousa, negaríase ou, cando menos, procuraría desfigurar a súa letra para que non fose tan doadamente recoñecíbel. O defensor continúa coas súas argumentacións e ataques ao ministerio fiscal por inculpar o  seu patrocinado “expresándose en períodos elocuentes”, segundo o redactor, para rematar relatando con gran efectismo que cando regresaba, hai poucos meses, de San Clodio[12], ao apearse na estación de Monforte, axeonllóuselle diante unha muller, abrazándolle os xeonllos, chorando e dicíndolle “que xa que non vén un, que veña o outro”. Era a nai de Emilio e Demetrio, que coidaba, di, que “eu era un dos xuíces”; díxenlle que non estaba na miña man, pero deille grandes esperanzas na xustiza. O remate da ”hermosa oración” do avogado produciu unha forte sensación entre o público e arrincou “abundantes lágrimas” en Emilio, segundo o redactor.

 

Non menos gabado polos xornais foi o discurso do presidente da audiencia, Espinosa de los Monteros, no que amosou “un gran dominio de la materia jurídica” para elaborar un resumo do acontecido “con gran orden y precisión”, chamando a atención do xurado daqueles aspectos que aparecían como máis dubidosos e explicando, ao tempo, as   diferentes apreciacións do  fiscal. Refírese á reiteración dos feitos xulgados, o que pode levar a pensar que esta repetición “se deba a la falta de instinto educativo de nuestro país o a algún gran desequilibrio moral” pois parece que “la corrección no consigue la reducción y que el castigo penal no produce ejemplo”. O presidente refírese así ao caso, sen citalo, de Liborio Pérez e exclama: “¡Que efecto moral se produjo en este pueblo!”

 

O presidente da audiencia conclúe pedíndolle ao xurado que non teña en conta “ni el odio, ni el afecto”, que obre con independencia absoluta e xa que van a decidir sobre “la vida, la honra y la fortuna de conciudadanos ” o fagan con “serenidad de juicio”.

 

Nunha hora resolveu o xurado. Entre a expectación do público declarou a culpabilidade de Demetrio con todas as agravantes sinaladas polo fiscal e a inculpabilidade de Lara e Emilio. Mentres os dous irmáns recibían o veredicto entre abundantes  bágoas, Lara amosábase “tan sonriente como lo estuvo durante todo el juicio”. A sentencia condenaba a morte a Demetrio, que ese mesmo día partiría para o penal de Burgos.

 

Onde o matarán? Pregúntase El norte de Galicia[13]. Semella que, segundo as novas disposicións, respóndese o xornal, a pena debe executarse na prisión onde se atope o reo cando se dita  sentenza, polo que parece que Lugo se librara nesta ocasión dese día de loito aínda que non o indulten. Os remorsos da execución de Liborio Pérez pairaban sobre a sociedade luguesa.

 

A execución de Demetrio Fernández.

As autoridades lucenses solicitaron o indulto, aínda agoniados polo que tiveran que pasar uns meses antes cando se agarrotou a Liborio Pérez no cárcere de Lugo. O indulto non chegou, senón que foi rexeitado no mes de outubro[14]. Demetrio, polo mesmo método que o anterior, deixou de existir o sábado 23 de xaneiro no penal de Burgos. Tiña 26 anos. Podemos seguir as horas previas á súa morte a través da Gaceta de Galicia[15].

 

Ás tres da tarde do venres entrou en capela. O escribán leulle a sentenza que escoitou con serenidade abraiante. Non a firmou porque non sabía escribir. Dous xesuítas e o capelán do penal exhortárono para que confesase e pedise perdón a Deus polos seus extravíos.

 

Oito irmáns terciarios velaban e servían a Demetrio para  todo o que precisase. Ás seis e media déronlle sopa e “carne de bistefk”; tomou a sopa con avidez e foi frugal na carne e no pan. Tras a cea bebeu un “cortado” (sic) de viño, fumou un cigarro e conversou cos xesuítas, o capelán e os que estaban ao seu coidado. Ás oito deitouse coa axuda dos terciarios por mor do moito que pesaban os grillóns e deitárono nun leito coas roupas novas. Demetrio cubriu a cabeza coa saba e a colcha, poñendo a man na fronte e así permaneceu unhas horas. Ás tres e media pediu erguerse, ás catro servíronlle chocolate con tostadas de pan e tomounas con apetito. Ás seis déuselle unha cunca de café e unha copa de ron. Negouse en absoluto aos auxilios espirituais. Ás oito e trinta da mañá do sábado o executor da xustiza, nunca se lle chama verdugo, despoxou o  reo, vestiuno con roupa e gorro negro e atoulle as mans cunha corda.

 

Nese momento pediu que trouxesen onda el un preso de Monforte, amigo e mesmo algo parente. Este, entre laios e suspiros,  escoitou que  Demetrio, “tras pronunciar una terrible blasfemia”, lle preguntou, tiveches carta da túa nai?, diche algo da miña familia? O mozo só lle responde  que a súa irmá  fora a Monforte. Demetrio recibiu un bico do seu amigo que se retirou tan choroso como chegara.

 

Semellante debeu
ser a morte
de Demetrio

Rematada a entrevista, o xuíz deu orde aos irmáns terciarios para que axudasen a Demetrio para ir ao garrote. O reo con voz serea e como se nada ocorrese manifestou que podía andar por si só e sen axuda de ninguén; con lixeireza erguese da cadeira e con paso firme achegouse ao lugar do suplicio, no patio á beira da capela. Sentou amosando serenidade e, amarrado ao madeiro coas seguridades debidas, o verdugo recibiu a orde de cumprir a sentenza. Rematada esta fíxose ondear a bandeira negra no frontispicio do penal. O cadáver foi sepultado, nunha modesta caixa,  no sitio onde se enterran os que morren fóra da igrexa católica.

 

O cura Casanovas

Ata aquí un relato de violencia, avaricia e quizais desequilibrio persoal. Mais o papel terma do que lle poñen e o tal José Casanovas ocupara tres anos antes certo espazo na prensa[16] onde o cualificaban como “monstro clerical” coñecido como “O carrizo”, bazuncho cheo de veleno dominado pola ama murmuradora que viaxa a Ourense para visitar un cativo ao que o cura lle paga a súa educación, vociferante, insultante, tirano, bravo e procaz cos fregueses pero non coas mozas que atopaba polos camiños.

 

Os tres xornais que citamos son republicanos, anticonservadores e anticlericais, como é lóxico se atendemos ao carácter das novas que achegan. Seguindo unha orde temporal, o xornal de Reus é o primeiro en dar noticia da conduta de Casanovas que seica  “seguía facendo das súas”, polo que se entende que xa antes o periódico dera algunha nova semellante. Di o diario republicano catalán que “o outro día chamou pu…as” ás mulleres “desde la cátedra del espíritu santo”, causando un balbordo no interior do templo. Despois, non sabemos se o mesmo día, como a muller do sancristán estivese acatarrada, botouna da igrexa con tales xeitos que a pobre muller morreu co desgusto. Os insultos debían estar á orde do día, pero o xornal sinala en concreto os que lle deitou contra  unha familia por non facer un enterro de luxo tal e como el desexaba.

 

Pola súa banda o periódico fundado e dirixido por José Nakens, El motín, nunha nota baixo o rótulo de “¡Valiente párroco!” recorda que xa o trataron de “moralizar” dende as súa páxinas pero, “dominado por su ama”, comete cada pouco maiores “barrabasadas”. Dá conta do caso do falecemento da muller do sancristán e do detalle do enterro así como dos insultos aos homes aos que chama “gatos, zotes y glotones y algo más grave”. Con quen non se pon tan “bravo, agresivo y procaz” e coas rapazas que atopa “casualmente” polos camiños “que frecuenta con ese objeto”.

 

Non aproba o xornal o que fai o cura, pero recoñece que está no seu terreo, pois se os “carcas de coronilla pelada” actuasen doutro xeito non serían carcas,  aínda que a culpa non sexa súa senón dos “borregos” que llo toleran.

 

É o republicano El país quen o cualifica como mostro e lle descubre o alcume co que se coñece por toda a redonda, pois de “carrizo para abajo no hay peor pájaro”, aínda que isto sexa ben inxusto pois o inofensivo paxariño nada ten que ver co “pajarraco” agás, ao mellor, no do rabo levantado.

O xornal xa se ocupou del noutras ocasións para ver se así cambiaba a súa conduta, pero segue a ser o máis “tirano” da contorna e non se couta en “lanzar desde el ofertorio de la misa insultos e improperios” contra homes e mulleres das que non hai unha nova que sexa honrada, agás a súa ama, e empregar “palabrotas que a la prensa está prohibido imprentar”. Os fregueses doutras parroquias considérano malfalado, bocalán e faltón, e moitos cualifícano de tolo.

 

Uns meses antes foise uns días a Lugo, deixando a parroquia sen atender. Durante eses días faleceu un veciño de Margaride, polo que o tiveron que enterrar sen cura nin bendición, circunstancia que xa se producira noutra ocasión, polo que os veciños, di o xornal, vanse decatando do pouco para o que lle vale o “carrizo”. Do motivo da súa estancia na capital pouco se sabe, pero coméntase que foi para dar conta dos que o andan a denunciar, aos que ameaza con queimar como herexes “aún que sean más católicos que el”. Ao retorno agardábano tres bautismos, en dous rexeitou os padriños. A uns porque non podían apadriñar dúas veces no mesmo ano; a outro porque o nome de Edmundo era masón e protestante. A cousa rematou nunha ocasión cunha agarrada no interior da igrexa e na outra cun bautismo sen padriños. Os veciños acostumados a estas cerelladas cualifícanas como “cousas do carrizo”.

 

É este xornal o que dá conta do cativo que en Ourense estuda á súa conta e pregúntase por que o recto bispo de Lugo non toma cartas no asunto, segundo o xornal porque o cura é carlista.

 

Remata El país o seu artigo sobre o cura Casanovas:

Y… ¿no se crían acebuches, fresno o álamos en aquella comarca? ¿No hay piedras ni brazos agiles? Porque ante horrores e insultos como los referidos francamente, las jaculatorias de David y Goliath y los fervorinos nudosos del fresno se imponen por higiene y después… después no sucede nada, absolutamente nada, porque en los pueblos se arreglan esas cosas muy bien y porque hay regalos que una vez recibidos no se los quita a uno ni el mismo Dios”.

Moi lonxe estaba o redactor do xornal de imaxinar nin sequera a máis mínima aproximación á  traxedia que dous anos despois tería lugar na reitoral do carrizo aquela fría noite de xaneiro.

 

Canido de San Miguel de Oia, setembro de 2020





[1] Aureliano Pereira (1855-1906) afiliado ao Partido Republicano Federal, liderou a nivel provincial o rexionalismo federalista na segunda metade do século XIX e chegou a ser concelleiro en Lugo. Tivo una participación de relevo impulsando e formando parte da comisión redactora do  Proxecto de Constitución para o futuro Estado Galego, texto clave do  federalismo  en Galicia, aprobado na  Asemblea de Lugo  de 1887. Sen abandonar o  federalismo, en 1890 intégrase na  Asociación Regionalista Gallega  de  Manuel Murguía  e  Alfredo Brañas, como secretario do comité de  Lugo. Sendo un caso único no galeguismo do século XIX, ao articular o rexionalismo cultural e político co federalismo republicano, contrario ao caciquismo, laicista e antiforalista, preocupado pola situación da muller e simpatizante do movemento obreiro.

[2] El norte de Galicia, 14, 15 e 16 de abril de 1903

[3] El regional, 14 e 15de abril de 1903

[4] El norte de Galicia, 5/2/1902; El regional 2 e 4 de febreiro de 1902, La idea moderna, 5/2/1902

[6] El regional, 5/2/1902

[7] Domingo Olmo Álvarez  e o seu irmán, Celestino, de 14 e 12 anos respectivamente. Ámbos recoñecen a Lara e Demetrio.

[8] El norte de Galicia reproduce moitas desas expresións en galego e nalgúns momentos nos que as dificultades de comprensión ou as expresións dos declarantes dan lugar a unha certa rexouba,  sinálaa poñendo entre paréntese “risas”. Por exemplo, cando o fiscal lle pregunta a unha  testemuña se coñece os procesados, a muller respóndelle:  “Yo no lo he visto” e ante a reiteración da pregunta, contesta: “Yo no tengo mas que decir que llego la niña ensangrentada y acudímoslle”. Nos dous casos séguenlle as “risas” entre paréntese. O redactor tampouco deixa de destacar a expresión desta  mesma muller : “foi descalciña e toda ensangrentada a pobriña gardouna Dios que outro ningún non a gardou”. As mesmas “risas”  sublíñaas cando un dos defensores lle pregunta a Juan de la Iglesia si  se “ataja” indo campo a través en vez de ir pola estrada, ao que este lle respondeu “si se arrodea”.

[9] El regional, 16/4/1903

[10]  Ángel López Pérez (1873-1964). Durante o primeiro terzo do século XX este avogado lucense liderou o partido conservador e foi o gran rival político do liberal José Benito Pardo Rodríguez. Foi alcalde de Lugo durante a maior parte desas tres décadas, e en catro ocasións: (1905-1906), (1909-1910), (1913-1923) e (1927-1931). Foi candidato a deputado pola URD en 1933. O franquismo recoñeceuno co título honorífico de alcalde perpetuo de Lugo. Durante unha visita á  cidade, Alfonso XIII cualificouno como “el mirlo blanco de los alcaldes” (ABC, 31/6/1964). Nun dos seus mandatos, en 1917, nomeou xefe da garda municipal o  sagaz ex cabo de Quiroga, Benigno Araújo López, xubilado xa como garda civil, que exerceu o cargo durante 16 anos. Ver: https://www.elprogreso.es/articulo/album-de-los-lucenses/benigno-araujo-lopez/201904041912571369091.html.

[11] Estábase a referir ao caso de Liborio Pérez condenado a morte por parricidio cometido, en setembro de 1900, en Ribas de Sil, tamén na comarca de Quiroga. A sociedade luguesa reaccionou e solicitou con intensidade o indulto, pero este non foi concedido. Liborio morreu agarrotado no cárcere de Lugo en decembro de 1902, causando a súa morte unha gran conmoción e profundo desgusto.

[12] San Clodio é a parroquia de Ribas de Sil onde se asenta a casa do concello e o lugar onde Liborio Pérez cometera o parricidio polo que foi condenado a garrote vil. O habilidoso avogado traía a memoria do xurado o brutal axustizamento duns meses antes, sen provocar a intervención da presidencia da audiencia.

[13] El norte de Galicia, 16/4/1903

[14] La correspondencia de España, 22/12/1903

[15] Gaceta de Galicia, 23/1/1904

[16] La autonomía , diario republicano de Reus, 18/3/1930, El motín 7/4/1900 e El país, 24/9/1900