sábado, abril 10, 2021

Sobre auguistas e veraneantes. Polo Avieiro de dona Emilia (37)

   


Don Aurelio inicia o retrato do protagonista de El agüista[1]  con un en “Entre prólogo y primer capitulo” no que é evidente o moito que hai del e da súa xeración, aínda que procure disimulalo cun xogo literario que nos remite aos flâneurs parisinos dos que falamos no anterior Avieiro:

    (...) es más difícil encontrar un tipo en las calles repletas de gente que en los sitios poco       concurridos.Las personas de los paseos son todas iguales, apenas tienen individualidad, son     seres adocenados o modernizados –como el lector quiera pues viene a ser lo mismo-, son figuras   de conjunto que no saben desenvolverse solas y carecen de la consistencia necesaria para soportar sobre sus hombros el peso de doscientas cuartillas.

    Leopoldo, o auguista, afirma: “vengo huyendo de la alta meseta castellana”. Aurelio Miras Azor (1912-2003) naceu no Campo de Criptana, na Mancha Alta, rodeado de muíños quixotescos. Pronto se debeu establecer na terra que “despreza o océano e acocha a ría”, segundo a súa propia expresión, pois en 1935, aprobara os cursiños de 1933, é nomeado mestre provisional de Amorín (Tomiño). Ese mesmo ano concédenlle a praza definitiva e admítenlle a permuta para a escola de Lebozán, no concello de Lalín.

    Ao producirse a sublevación militar-fascista pasou pola correspondente comisión de depuración do maxisterio, ficando confirmado na escola, e foi mobilizado. Tras o remate da guerra incorporouse á súa escola[2]. Durante aqueles anos dezás, como el mesmo lle contou a Carlos Reigosa, escoitou as narracións que andando o tempo porá negro sobre branco na súa Juventud de Pepa Loba (1968), da que falaremos nun próximo Avieiro[3]. Estudará dereito e exercerá como avogado. Despois de moitos anos de excedencia solicitará o reingreso no maxisterio en 1978[4].

    Leopoldo, o auguista, nos seus abúlicos paseos dende o hotel, Palace chámalle, ao balneario, baterá cuns cantos, poucos, personaxes que virarán  a indolencia en traxedia. Para el todos os balnearios son iguais, con máis ou menos mendigos ás portas, con máis ou menos árbores e con: “viejas solteronas, jamonas a la caza de aventuras, unos cuantos neurasténicos que tienen la cara avinagrada y, finalmente, un pequeñísimo número de enfermos, que buscan el agua, pero necesitan la muerte”.


    O esencial, no balneario, non é a auga, senón o “ambiente”. Deste o que máis lle chama a atención é: a gran
cantidade de curas, “debe ser que su estado de célibes les hipertrofia el hígado”; as barazas enfiadas no enreixado das que penduran vasos graduados protexidos por estoxos de vimbio; o ordenamento clasista, en 1ª, 2ª e 3ª clase; o peitoril sobre o río dende o cal ollar como a rapazada aborixe, estimulada polas miradas, se chimpa valorosa na presa; e, en especial, a endogámica sociedade constituída polos autodenominados “auguistas”, que os autóctonos cualifican de “forasteiros”, cun certo arremedo a shériff do oeste.

   
    A resistencia introspectiva do protagonista irase dobregando pola simple presión grupal dalgúns bebedores e bebedoras de auga: o sátiro e as ninfas, os que partillan mesa en xantares ou ceas do hotel ou o estrafalario Rodriguete,  cuspidiño predecesor do celebre “Cañita Brava” con reviravoltas incluídas e guindándose de cabeza de calquera escenario improvisado tras o remate apoteótico das vívidas interpretacións de “Amapola..., lindísima amapola” ou “Marina... Marina”.

    Co primeiro que entra en contacto é coa perversión moral do sátiro de cara lasciva e maliciosa mirada que, “en exploración de encantos adivinados”, voaba dunha a outra das tres mozas que formaban grupo á sombra dun castiñeiro de indias. A abulia de Leopoldo dificúltalle a resistencia ao convite do sátiro para achegarse a Casilda, Isabel e Lucita, esta case unha nena, cumprindo cun dos deberes do “veraneante”, iniciar conversa sen necesidade de presentación nin formulismo social ningún; ao fin e ao cabo, os veraneantes son unha gran familia de envexosos, na que todos se coñecen.

    Así transcorren apáticos os días de Leopoldo. No cuarto entretense ollando como dúas arañas se balancean descentelladas sobre unha tea compartida, non se sabe se para disputas de poder ou rituais de apareamento. Nos  xantares de mesa, tamén compartida, soporta unha das moitas mamás auguistas, semellante a todas as demais: “gorda, cachazuda, un tanto eructona, cuidadosamente peinada y descuidadamente lavada, vestido oscuro y collar de perlas falsas; bastante indiscreta preguntando y con la indefectible manía de corregir siempre a sus hijas con miradas furtivas.

    Unha delas, alcumada Chichía, descoñecéndose a que nome responde, fala polo nariz, alonga as vogais como se fose “un tango, mientras arquea su mano con movimiento de marquesa”; a pequena, “delgaducha, amarillenta...”.O pouco de interese son as camareiras bastante intelixentes, oportunas, de boa presenza e simpáticas, e a contraditoria amizade de don Antonio, co que comparte a hora da cea.

    Don Antonio, de novo, foi un tarambaina, nuns meses fundiu o capital que herdara; a deusa fortuna permitiulle dar un braguetazo e casar con herdeira, á que deixou limpa de rendas en pouco tempo; á altura de 1934 comezou a pasar apuros, en 1936 xa era fame. Pero ao comezar a guerra, os seus “escasos escrúpulos”, naquel “trastocamiento comercial”, di o autor, no que para mercar tabaco hai que ir a unha froitería e para comprar un medicamento era preciso falar co camareiro de calquera bar, permitíronlle facer bos negocios. En 1939 xa lle dicían don Antonio e tiña coche. A guerra mundial, entre o volframio e as medicinas,  terminaron por facelo rico. Don Antonio era un digno representante da nova clase social estraperlista, flor e nata do país, pois, como el mesmo afirma: “robar en estas circunstancias económicas anormales por las que pasa el mundo no es delito”,

    O tempo de Leopoldo transcorre nun diálogo moral ante o espello, na reflexión sobre o ideal do deber e a debilidade ante os praceres, a avaricia dos tempos de fame, e os avelloucados pola guerra que curaron as feridas do corpo pero non as da alma que non só ficaron sen sandar senón que sen que ninguén se preocupase delas. Francisco Rodríguez Hermida, un futbolista do Carballiño con relativo éxito, chegou a xogar algúns días no Real Madrid. Di sobre el mesmo e a guerra:

    Horrible. Siento asco, vergüenza, verdadera repugnancia. Yo era un chaval inexperto, tímido,     pero metido en aquella situación cambié. Y de hombre amable, respetuoso, educado, me hice un auténtico sinvergüenza. Llegue hasta a robar. Un día en Arévalo me llevé el mono del coronel. Me dieron por el 10 pts, y con ellas me compré medio cordero asado, que me comí sin parar de      una sentada yo solo. Era la lucha por la supervivencia si no eras así, no podías vivir. Hicimos verdaderas atrocidades. Estuve en Teruel, Benicarló, Arévalo…[5]

    Será a relación co sátiro Saturnino e as tres mozas a que desenvolve a trama tráxica do relato. Saturnino é un experto “auguista” que introduce a Leopoldo no “ambiente” do balneario:

    El noventa por ciento de los agüistas no son tales agüistas, son: señoras casadas que pretextan   enfermedad para buscar un marido de suplemento, chicas que sin ser malas tampoco son buenas, ricachones que vienen por presumir, funcionarios que han estado pasando privaciones todo el año para poder decir luego a sus amistades que van al balneario, muchachas que vienen a buscar novio y encuentran algo parecido y, finalmente, individuos aburridos de la vida como tú, o cazadores de tórtolas como yo.

Vaso graduado  con cestiño, a arma do aguista

    Leopoldo, médico, novo e guapo, resulta moito máis gorentoso que Saturnino, xa entrado en anos, aínda que exhiba a carteira preñada de billetes. Leopoldo pronto terá éxito con Casilda. Os amores furtivos no parque teñen algún escintileo de sinceridade, mais o sátiro encárgase de apagalo contándolle a Leopoldo que a moza é mecanógrafa e acompañante dun vellouco e rico comerciante de Barcelona que lle concedeu un mes de permiso a gastos pagos; a mesma Casilda rematará por aclararlle que coidaba que non era tan “bobo”. De quen se namora Leopoldo é de Isabel, unha moza de moi preto do Carballiño, opositora a facenda coa  futura carga de ter que coidar dunha ou dúas irmáns máis pequenas e acompañante de Lucita, a quen o seu pai enviou tomar as augas para ila dando a coñecer.

O pavillón de baños

    Aínda que Saturnino non abandona as súas tentativas galantes con Isabel, xerando os celos e o noxo de Leopoldo, estes rematarán por formalizar o noivado. Leopoldo séntese liberado daquela abulia e olla un futuro xunto á amada. Polas festas do setembro acoden ao baile do casino nunha atmosfera de “cocktail de perfumes” e admiran como ascenden os foguetes na praza. Nun dos múltiples paseos pola pasaxe principal, Isabel detense ante unha xoiería, supoñemos que a Boborás ou a reloxería do Apolinar,  e admira unha sortella tan fermosa... tan fermosa..., que estaría disposta a dar  “media vida”, ou que lle pediran!, por ela. Apreciacións que Leopoldo retruca considerándoas extremas, mesmo ridículas, e máis considerando o prezo “astronómico” da xoia. A escena,  a conversa e a desavinza, observada con disimulo e a certa distancia polo sátiro, remata cun exabrupto de Isabel: “¿Quién ta ha dicho que mis ilusiones son tener hijos?”.

    Indolente, incapaz de pelexar, sabedor das intrigas do sátiro, Leopoldo marcha a Vigo “con apariencia de gran ciudad; con tranvías, guardias de tráfico y gente veloz; pero carece de equilibrio, son calles borrachas, que andan de una a otra acera haciendo altos y bajos y curvas de beodo”. O regreso ao Carballiño prodúcese nun momento de gran conmoción. Apareceu un home morto no hotel. Aproveitándose da súa condición de médico, pode achegarse ata o cuarto. É o de Isabel. Pero no seu leito non está ela senón o corpo estrangulado e espido do sátiro. Nun recanto, Leopoldo observa o estoxo vermello da xoia que tanto gorentaba a moza, está baleiro. Agóchao no peto. Só el coñece o móbil do crime e así poderá axudar a Isabel. O xoieiro infórmao de que a noite anterior vendéralle un estoxo baleiro ao home que agora apareceu morto. Dende o peitoril os auguistas deron a alarma. Nas rochas da presa, coa cabeza estragada, esnaquizada, xacía o corpo  sen vida de Isabel.

A peitoril sobre a presa (F. Luísa)



[1] Miras Azor, A., (1950): El agüista. Madrid: Afrodisio Aguado.

[2] El noticiero gallego, 25/7/1935, 4/9/1935,11/12/1935, 25/11/1938. El pueblo gallego, 7/7/1939.

[3] “Eu recollín todos os datos en Lalín, cando estiven vivindo alí. O que conto en Juventud de Pepa Loba é o que lle oín ás xentes que viñan á vila, xentes sobre todo da zona do Deza e Trasdeza que se acordaban de cousas da Loba. Eu anotaba o que oía, e así, cunha cousa e outra, fun compoñendo a novela. Se vai vostedes por esas aldeas – que eu non fun porque todo o anotei en Lalín-, seguro que aínda atopará quen lle fale da Loba, e tamén da tía Dorinda, que era moi coñecida.” Reigosa, C. (2006): Pepa A Loba. Vigo: Xerais, p.13-14.

[4] EPG, 29/9/1978.

[5] F. Sobrino, La Región, 22/4/1991.

luns, abril 05, 2021

Con agradecemento aos amigos

    Con agradecemento aos amigos Pepe Cáccamo, que nos recordou con voz quebrada a crónica do espanto, por esta sentida recesión das miñas Catas na memoria e Luís Álvarez Pousa por acollela en Tempos Novos que que nos acompaña cada mes dende hai máis de dúas década. Graciñas




Sobre flâneurs, dandis, sátiros e airistas. Polo Avieiro de dona Emilia (36)

 

As pasaxes de París, capital do século XIX

Non sei se a dona Emilia lle aquelaría ben que definísemos o seu Cisne, isto é a Segundo García, como un flâneur. Nun certo sentido, o máis simple, coido que si lle acae, pola súa indolente actitude poética e paseante. Non, se nos atemos ao concepto, definido por Benjamin nas súas lecturas de Baudelaire[1], do novo espécime humano e urbano que emerxía no París da segunda metade do s.XIX, convertendo a rúa na súa casa, atopándose entre as fachadas dos edificios tan cómodo como o burgués entre a súas catro paredes, admirando os brillantes carteis esmaltados de despachos, empresas e comercios co mesmo aprecio decorativo co que o bo burgués valora os óleos que engalanan o seu salón; facendo dos valados urbanos o seu escritorio, dos quioscos de xornais a súa biblioteca e das terrazas de café os seu miradoiro dende o que embelesarse ollando preguiceiro o seu mundo. Mais esa molicie é só aparente, pois tras dela está o intenso abesullador que non tira o ollo do que pasa, nin de quen pasa; pois o amor do flâneur non só é un amor a primeira vista senón a última. “A rúa ao meu redor era todo ruído./Alta, esvelta, enloitada, nunha dor maxestosa,/unha muller pasou, e coa man fastuosa/erguía e balanzaba o festón do vestido,/áxil e distinguida, de estatuario porte./Eu bebín, fascinado como un animal,/no su ollar, ceo mouro que habita o vendaval,/a dozura que enmeiga e o pracer que dá morte”. Así verteu Gonzalo Navaza o que aquela “passante” espertou en Baudelaire[2]. Aquel espectador moderno, detective afeccionado e investigador da cidade, produto urbano do capitalismo, predecesor directo do degradado papaleisón dos templos do consumismo actual, foi posíbel tras a invención parisiense dos corredores cubertos cun teito de cristal que acollían, enfeitadas as paredes de mármores, os máis elegantes comercios, e facilitaban o “flânerie”. Eran as “pasaxes”, ás que gustaba referirse Benjamin[3].

Non na Vilamorta da Pardo Bazán senón no Carballiño da miña xuventude tamén había “pasaxes”; mais ben unha, aínda que sen teito de cristal nin recebados de mármore. Era a “calle” principal. Agora tamén a hai, máis nela minguaron tendas de roupa feita, droguerías, xoierías, oficinas bancarias ou ferraxerías, estancos e quioscos de xornais, así como carteis esmaltados ou letreiros de neon. Fican invasoras cadeiras baleiras. Daquela, a “villita” pardobazaniana xa virara no Carballiño de forasteiros que acugulaban a rúa do paseo, xurdían por detrás de cada piñeiro do parque ou facían longas ringleiras co seu vasiño graduado protexido nun cestiño de vimbio ou noutro, máis feminino, de gancho. Dende aquela inzouse tamén de flâneurs e dandis á procura de “a ver er que cae”.

O historiador británico Orlando Figes argallou unha intensa e profunda cata no proceso constitutivo dese etéreo espazo cultural que denominamos Europa a través da estraña relación, tamén amorosa, entre a reputada cantante de opera (mezzosoprano) Pauline Viardot (1821-1910), filla do tenor Manuel García, e da soprano Joaquina Briones; o seu marido, o hispanista francés e experto en arte Louis Viardot (1800-1883), e o poeta e aristócrata ruso Iván Turguénev (1818-1883), ao que, xunto a Gogol, Dostoievski e Tolstói, dona Emilia lle abriu as portas pirenaicas, na primavera de 1887, nunha célebre xeira de conferencias no Ateneo madrileño.

Balneario de Vichy,
El Eco de Sitges.

Figes[4] titulou un dos capítulos do seu libro “Europa se divierte”. Nel sinala como espazo primordial de divertimento os balnearios, aos que dona Emilia era tan afeccionada, tamén por razóns médicas, por mor das súas doenzas hepáticas. Aínda que lle prestarían moi ben as augas do noso balneario, non temos constancia de que as tomase nin nos seus tempos polas beiras do Avieiro, nin, dende logo, despois. Ela prefería Vichy, Mondariz ou A Toxa. A moda balnearia chegou ao sur europeo un chisco máis tarde e, dende logo, sen o escolleito aire principesco e aristocrático de Karlovy Vary, Evian les Bains ou Baden Baden. No balneario alemán acabaron por se establecer, en 1863, os Viardot e tras deles foi Turguénev. O modelo reproduciuse e segundo descendía a escala social baixaba o nivel do balneario. En todo caso tratábase de non facer nada. As vilas balnearias convertéronse en sinónimos de pracer nas que as mañás voaban entre tomas e baños e as tardes prolongábanse en paseos de “voyeur” respirando aires balsámicos, flirteantes e educadas conversas elegantes, cafés nas terrazas e, no caso de escala social elevada, deixándose arrolar pola orquestra no xardín do casino-hotel-balneario.

Baden Baden, a cidade balneario

No Carballiño dun século despois, na tempada de verán, abundaban flâneurs e dandis pretensiosos e mesmo algún que outro sátiro. Mesmo estes espécimes abrollaban entre o mocerío autóctono que dedicaba os meses de balneario a guichar o que pasaba, mirar por aquí ou por alá, para ver de engaiolar algunha mociña en idade de merecer un inocente, ou non tanto, amor “fou” de quince días, ou nunha perversa, aínda que tamén tola, paixón semanal aproveitando que o marido ficara de Rodríguez na cidade con moita probabilidade de andar tamén ás xaneiras. Eu coñecín algúns sátiros, especialistas en aproveitar o seu atractivo físico ou o feitizo da súa palabra, con moito éxito, se facemos caso das súas autogabanzas. En calquera caso, amores coutados que ficaban esquecidos ás poucas horas ou aletargados ata o verán seguinte, no caso de que calquera das partes estivese libre. Ao fin e ao cabo, o do Carballiño era un balneario humilde e as aventuras que medraban ao seu acougo non ameazaban con desestabilizar ningunha fortuna familiar ou alterar o control das accións de ningunha empresa.

Nun daqueles veráns sitúase o relato do que é protagonista Leopoldo, un médico que, fuxindo, non sabemos por que, nin de que, mesmo é posíbel que nin el o saiba, da “alta meseta castellana”, chega ao Carballiño para tomar as augas, aínda que nin as necesita, nin colega algún llo indicou. Tampouco as toma; só fai que as toma. Achégase á vila balnearia disposto a entregarlle a alma a esa “tierra caprichosa que desprecia al océano y abriga a la ría”, sen ningunha ilusión, agás airearse.

Leopoldo é un “magnifico representante” da xeración “talada en verde”, a mesma do autor do relato. Ollou, na súa nenez, instaurar a ditadura; na xuventude “a eclosión republicana”; seguramente militou nalgún partido discrepando de todos por facerlle honra á súa “anárquica estirpe ibérica” e apañando un pouquiño daquí e outro pouquiño dacolá, fincado no seu “montaraz hispanismo”, coidou elaborar unha doutrina inédita tras o remexido de ideas do último período republicano. Despois “como una nube que vino de improviso”, viuse mesturado no “Movimiento” que puxo fin á vida “polifacética de partidos” e aquel testán pensamento independente ficou sometido e moldeado “en una horma” e viu estrangulada a súa “psicología libérrima”, pois os que van a unha guerra volven vellos.

Leopoldo, que soñara nun ambiente que morrera violentamente, estaba dominado pola calma, pola indolencia, “era casi un abandono de la vida”, dísenos no prólogo do relato. Dominado por esa preguiza no paseo, no “flânerie”, na procura de aire, o “airista”, é o termo que emprega o autor, verase sorprendido por personaxes que van “adquiriendo cuerpo”, modificando o proxecto, mudando unha novela matinada como intranscendente en traxedia; xa que o autor se limitou a “espiar la vida” e esta non “obedece al pensamiento”.

A entrada do airista. (F. Luísa)

É 1943. O protagonista ten trinta anos, os mesmos que o autor. Nin lle gusta a súa profesión nin considera que sirva de moito, pois o que en realidade cura é a capacidade de restauración da estrutura humana. Nada quere, nada o incita, todo para el é superficial, agás algún cativo pracer literario. El, e a súa xeración, correron tanto, arrastrados polo “torrente” dos tempos, que deixaron atrás o corazón. Non sabe se está vivo ou se só é unha “reminiscencia” do pasado sumida nun “colapso”. Chega ao Carballiño para metamorfosearse en “agüísta”, en “airista”, en “flâneur”, en “veraneante” de rabaño, para ver se cambiando de indumentaria cambia de alma, pois nada de estraño ten que se esgacen as súas “finas aristas” nestes tempos “turbulentos en que rueda el espíritu entre el atroz torbellino de sucesos descomunales” e no que os valores eternos, presentados como “soles inconmovibles de luz perenne”, resultaron falsos. Coa alma desgarrada e sen un só fío para remendala, non coa abulia dun fracasado senón coa dos ideais frustrados, diríxese Leopoldo da man do autor, Aurelio Miras Azor[5], ao encontro de personaxes que en ningún momento procurou.

Publicado en Badalnovas 3/4/2021

 

 



[1] Benjamin, W. (2012): El París de Baudelaire. B. Aires: Eterna Cadencia. Ver cap. II

[2] Baudelaire, Ch. (2008): As flores do mal. Edición, tradución e notas de G. Navaza. Vigo: Galaxia

[3] Benjamin deixou unha obra inacabada, Das Passagen-Werk, unha recompilación de citas e pasaxes centradas en París. A escultura na súa memoria, realizada por Dani Karavan, instalada en Portbou, chámase “pasaxes”. El Libro de los pasajes, publicado en 2005, por Akal, Madrid.

[4] Figes, Orlando (2020): Los europeos. Madrid: Taurus.

[5] Miras Azor, A. (1950): El agüista. Madrid: Afrodisio Aguado.

domingo, marzo 21, 2021

Quen é o da última fila, o da esquerda?. Polo Avieiro de dona Emilia (35)

 

Na escaleira de San Vicente do Pino, Monforte (Fundación Otero)



Hai unha imaxe icónica no camiñar das Irmandades da Fala e do galeguismo, tamén por ser dun momento convulso, de división. Nas escadas de acceso ao mosteiro de San Vicente do Pino, en Monforte, un grupo de participantes na IV asemblea das Irmandades posa con conciencia de posteridade. Era febreiro de 1922. Entre os retratados moitas das figuras singulares da política e cultura galega da altura e, en especial, da futura; ata seis persoeiros aos que se dedicou o día das letras (Castelao, Losada, Blanco Torres, Manuel Antonio, Otero, Antón Vilar Ponte), algún outro que o ten ben merecido e algún que non aparecen na foto, o “xefe” Risco, aínda que tamén estaba en Monforte[1].

Sobre a foto icónica hai identificacións varias, mais, coa opinión dos amigos expertos Moncho Ermida e Miguel A. Seixas e a identificación do non menos amigo Felipe Senén, aínda que con dúbidas, fago a proposta que segue para a foto dos sentados nas escaleiras de San Vicente do Pino, en Monforte, durante a IV asemblea das Irmandades da Fala:1ª fila: Castelao, Arturo Noguerol, Losada Diéguez e, máis afastado, coa boquilla na man, Antonio Sánchez González; 2ª: Ánxel Casal ou Lois Peña Novo?, Antón Villar Ponte, Blanco Torres, Otero Pedrayo e Vázquez Monxardín; 3ª fila: Manuel Antonio, coa súa “paipa”, Lustres Rivas, Ramón Vilar Ponte e o número 13, que non é outro que o “noso” Calviño.

Aínda o outro día paseando polo Carballiño na compaña do Xulio Álvarez, vimos vir de fronte á Ánxeles, a filla do Calviño, e acordoume o que me dixera o Felipe sobre o personaxe número 13, o último da esquerda na parte superior da foto: “igualiño a súa filla Ánxeles”.

IV asemblea de Monforte  (Fundación Penzol)

Hai outra foto no mesmo día e lugar pero sen “posar para a posteridade”, polo que están “cubertos” de chapeu de feltro ou pucha proletaria. Con esta última, ollos afundidos e rostro aguzado, o terceiro pola esquerda da foto é Xosé María Calviño Mariño, na compaña, a comezar pola dereita: Losada, Otero, Ramón Vilar Ponte, Blanco Torres, Manuel Antonio, Antón Villar Ponte, Castelao, Casal ou Lois Peña Novo?, Antonio Sánchez  e Monxardín. O que está no centro da imaxe, en plena reviravolta, coidamos que é o xornalista Lustres Rivas.

Capa de Mal de moitos
coa estrela irmandiña.
(Foto F. Senén)

    Sabemos que Euxenio Charlón Arias (1887-1930), o ferrolá e  prolífico autor dunha manchea de sainetes satíricos, que escribía e representaba a medias con Manuel Sánchez Hermida (1888-1940). Entre as súas pezas teatrais destaca Mal de moitos e Trato a cegas. Que Charlón estivo en Monforte con Calviño sabémolo pola dedicatoria asinada polo primeiro ao segundo, o 20 de febreiro de 1922,  nun exemplar da obra citada que o propio Calviño lle deu a Felipe Senén para impulsar teatro en galego, aló polos restos da década do sesenta. Xosé María Calviño Mariño naceu en 1892 na parroquia cerdedense de Figueroa e faleceu na carballiñesa de Arcos o 21 de novembro de 1971. Seguimos nesta recadación de datos biográficos as achegas de Manuel Igrexas[2] e Patricia Arias Chachero[3]. Segundo os seus traballos, como tantos galegos da altura non resistiu as tentacións americanas e alá viaxou, á Arxentina, con pouco máis de 17 anos, en 1909. A aventura transoceanica non debeu durar moito, aínda que serviu para aprender o oficio de camareiro e obter experiencia sindical. Retornado, antes do inicio da Gran Guerra, estableceuse na Coruña e traballou no Hotel Palace, Palax escribe Calviño, “en tres distintas etapas y en largas temporadas” onde coñeceu a personalidades do mundo cultural. Cumpridas as súas obrigas laborais íase di el mesmo “a mi peña del Kiosko Alfonso” presidida por Rof Codina con Antón Vilar Ponte e Álvaro Cebreiro, outros coruñeses e os que se achegaban ata a cidade e cita “Novoa Santos, Castelao, Vicente Risco, Otero Pedrayo, Cuevillas, A. Noguerol, alma de la Revista “Nós”, y así tantos y tantos, y hasta por unos días, formó tertulia con nosotros García Lorca...”. O “Palax” era un desfile de figuras, entre outras lembra a Sofía Casanova coa que tivo certa relación de amizade e á Pardo Bazán que “ya en los días finales de su existencia gloriosa, iba muchas veces, y en cierta ocasión me llamó la atención sobre el por qué la miraba tanto” [4].
Dedicatoria de Charlón a Calviño
(Foto Felipe Senén)

E ben sabido que o resultado da reunión monfortina supuxo a escisión do nacionalismo en dúas ponlas, por unha banda a Irmandade coruñesa, con Peña Novo como referente, e pola outra a Irmandade Nazonalista Galega que comandaba como “xefe” Vicente  Risco. Ao ano seguinte celebrouse a V asemblea nacionalista na Coruña na que se inicia unha tentatiuva de achegamento ao proletariado, acordandos o estudo “no prazo máximo de tres meses o xeito millor para a creación da Confederación do Traballo Galego”[5], nesa resolución tivo moito que ver a intervención do camareiro Calviño, activo no movemento sindical e mesmo orador en representación do seu sector no gran mitin convocado pola Federación Local Obreira despois dunhas intensas xornadas de folgas e mobilizacións populares[6], celebrado na praza de touros da Coruña como protesta contra a guerra de Marrocos e a condena a pena de morte para un cabo coruñés que participara nun acto de insubmisión en Málaga, Un mes despois Primo de Rivera, coa anuencia do Borbón de quenda, daba un golpe de estado.

Esta querenza libertaria e radical no social, que contrasta, nos anos finais, cunhas estrañas xaculatorias relixiosas, mantívoas o Calviño. En maio de 1932 escríbelle ao seu amigo Otero Pedrayo “A contestación á Constitución lla vai dar, pra tristura e ruína de todos, a C.N.D.T., que é onde se atopan os homes” e, anos máis tarde, xa no 44, dille: “Pra min, ti, encarnas o honor, a nobreza e as libertades de Galiza. Nada digo da xusticia social, pois ista s-aproxima en alas do comunismo...”[7]. O contraste a que nos referimos queda tamén ben patente noutra carta na que apesarado, preocupado, pola viaxe do Ramonciño, e o trato que lle dá, a América, no 47, dille:

Xa sabes que son pouco crente, pero encarézoche d´ende Galiza que lle teñades unha misa a os que cobardamente foron asesinados por querer a liberación da Terra. Por aqueles que non volveremos a ver máis. A eles debémoslle todo; e prepararnos pra honralos cando a hora chegue, que chegará... TERRA A NOSA!.

Pasaran vinte e un anos da foto “posada” de Monforte; dos 13 retratados, a catro chimpáronos as balas dos fascistas sublevados: o alcalde ferrolá Xaime Quintanilla, contra as tapias do cemiterio de Canido, o 18 de agosto de 1936; ao día seguinte, nun foxo da estrada de Cacheiras, apareceu o corpo sen vida do rexedor de Santiago, Anxel Casal; os xornalistas, Blanco Torres e Lustres Rivas, foron “paseados”, o primeiro o 3 de outubro preto de San Fiz de Galez no concello de Entrimo, o cadáver do segundo, apareceu no Alto da Cuncheira, na parroquia redondelá de Trasmañó. Losada falecera en 1929, Manuel Antonio e Euxenio Charlón en 1930 e Antón Vilar Ponte en 1935, Castelao no exilio. Ficaba Lois Peña Novo, anulado como Calviño, e dous persoeiros menores, Antonio Sánchez González, presente en Monforte por amizade con Otero, e Monxardín, pouco querido por Calviño[8], e a “bandeira ergueita” que mantiña Otero que “Queiras ou non queiras , o patriarca eres TI”[9].

  

  O Calviño enxerga tamén este vincallo entre o Deza e o Avieiro pardobazaniano. Segundo Manuel Igrexas en 1927, aos 35 anos, chega a Lalín como carteiro urbano ao tempo que asume a delegación local de El Pueblo Gallego Durante os anos dezás desenvolveu as súas actividades en dúas direccións, recuperar o asociacionismo agrario e conseguir para Lalín un instituto de bacharelato. Na primeira chegou a ocupar o cargo de Secretario da Sociedade Agraria así como de correspondente do xornal agrarista La Zarpa. No ensino anima aos mestres a que se asocien ante a deplorable situación das escolas rurais e inicia unha campaña para dotar a vila dun instituto de secundaria, neste labor no que solicita axuda de Otero Pedrayo.

A familia de Calviño debía teer algunha caste de parentesco co popular crego, agrarista e deputado republicano morto no exilio, Basilio Álvarez. O crego de Beiro leváballe 15 anos ao noso protagonista pero trataba con aire paternal e memso oficiou a súa voda, con Esclavitud Moure Moure, na igrexa ourensá de Santa Eufemia. Tras a cerimonia, o crego agrarista pronunciou “una sentida plática en gallego”[10]. Vicente Risco foi o padriño. Otero Pedrayo e “Froro” López Cuevillas asinaron como testemuñas.

Dende Lalín sumase, mediante un telegrama, a homenaxe que lle argallaron a Otero en Ourense. Foi o 8 de xuño de 1930[11]. Di Calviño:

Galiza, a Galiza ceibe que todos cobizamos pra incorporala ás grandes democracias d´Europa, atoparase hoxe ahí á veira d´ise home estraordinariamente bo é xeneroso capaz de ser na nosa terra en política un De Valera, en poesía un Tagore e en amor e sacrificio por Galiza, un Gandhi ou un alcalde de Coor[12].

En carta a Ben Cho Shey (22/11/1956) para demandalle axuda por asuntos da pensión dille que: “Non cobro máis, pola razón de que entre excedencias e suspensión no 36, que durou algúns anos, non me correspondía máis”. Cando se puido reincorporar a Correos, en 1940, destinárono a Vigo e pronto lle concederon o traslado ao Carballiño onde se xubilou. Compaxinaba o traballo de Correos coas correspondencias de varios   medios como Faro de Vigo, La Región, La Noche ou mesmo ABC. Abriu un quiosco chamado “Correos”, pero coñecido como de Calviño; cóntalle a novidade futura a Ben Cho Shey, no “día da Inmaculada” de 1956

Na casa dos Quiroga, na praza maor da vila, en onde a Condesa escribiu o Cisne de Vilamorta, e no portal que é amprio e bó, vou poñer un kiosquiño de revistas, prensa etc. Catro anos levaba tras a filla de Jorge e do xenro[13], e por fin mo cedeu. Xa veremos en que “fregado” me meto.

Mesmo enriba, na primeira planta, establecera a súa consulta un bo amigo de Calviño e Otero, o dentista Porfirio Fernández Quinteiro. Xosé María argallou nun “mes das frores chovente” do ano 1967 a sorpresa para o dentista con motivo da voda da filla:

Tal domingo 4 do mes que ven casase a filla dos nosos amigos da Clínica, ou sexa, de Porfirio. Si ben se casa en Oseira, a boda é casi familiar, en total uns 80. Hay hasta bendición do Papa. O recramar a vosa asistencia alí é iniciativa “privadisima” miña, pois sei a ledicia que pra eles supón que vayades e a sorpresa. Vos como si nada soupeses do asunto (...). Ten en conta, Ramonciño, que a rapariga por parte de nai é de teu colega o historiador López Ferreiro; polo tanto honras tamén ao compañeiro. Terminada a ceremonia en marcha hacia o Carballiño, pra xantar “opiparamente” no Casino. (...) Eu, Dios mediante, irei a todo canto haxa que ir, menos o Casino. Declareille o boicot pechado. (...) O xantar o sirve a Celia, e en secreto tamén lle dixen que ibades. (...) Eu o chegar da “pantemina sacramental” (esquecede a irreverencia) fuxo do resto.

Da correspondencia de Calviño que puidemos consultar, a de Ben Cho Shey gardada no Arquivo da deputación de Ourense e a de Otero conservada na fundación Otero e máis na Penzol, desprendese a relación do carteiro con moitos dos persoeiros da cultura galega dos anos vinte e durante a ditadura. As referencias a Risco, Blanco Amor, Basilio Álvarez, Sofía Casanova, Cuevillas, Castelao, A. Cebreiro, García Sabell, Ramón María Aller, Fariña Jamardo, Piñeiro, Paz Andrade, Chamoso Lamas, Monxardín, Ferro Couselo, Tovar... son constantes, algunhas pouco agradabeis para os citados. En especial chama a atención que mantivese correspondencia frecuente con Virxinia Pereira, a viúva de Castelao.


En Arcos do Carballiño faleceu aos 79 anos. No “mes de defuntiños”, escribiría Calviño de ter que facer a súa propia necrolóxica.

 

 

 

 



[1] Sobre a asemblea de Monforte ver Torres Regueiro, X.(2015): “As actas da IV Asemblea Nacionalista e a escisión das Irmandades da Fala (Monforte, 1922)” en Anuario Brigantino, nº 38, pp. 237-260

[4] Calviño Mariño, J. M.: “Viejas glorias sentimentales que se hunden” en La Noche, 27/4/1967

[5] Beramendi, X. (2007): De provincia a nación. Vigo: Xerais, p.689

[6] El ideal gallego, 30/8/1923

[7] Cartas de Calviño a Otero asinadas en Lalín (24/5/1932) e no Carballiño (12/3/1944).

[8] Cartas de Calviño a Otero (Mes de San Ramón, 1958 e Nadal, 1958) e Ben-Cho-Sey (1/1/1959)

[9] Carta a Otero 13/4/1962

[10] El pueblo gallego, 7/11/1928

[11] EPG, 8/6/1930

[12] Telegrama de Calviño a Otero 8/6/1930. Refírese a Terence MacSwiney, alcalde de Cork, elixido polo

Sinn Féin, en 1920, en plena guerra de independencia irlandesa,  encarcerado por sedición  faleceu tras 74 días de folga de fame que situaron o conflito irlandés na primeira plana dos xornais de todo o mundo. Pode entenderse como significativa esta dispersa escolla de persoas de renome internacional que podería interpretarse como a síntese ideolóxica da Calviño da altura.

[13] Refírese á bisobriña do dona Emilia,  Amparo Quiroga Quiroga, filla de Jorge Quiroga García, casada co militar Gonzalo Fernández de Cordova

 

Sagrado Corazón... en vós confío

Monumento ao Sagrado Corazón (1919)


España non entrou na Gran Guerra, pero esta si que o fixo nela. Aquela tolería rematou por converterse na primeira parte do terríbel enfrontamento que arrasou Europa na primeira metade do século XX. En ningunha das fases participou formalmente España, aínda que na segunda desempeñou un papel decisivo.

A guerra do 14 ao18 xerou un crecemento industrial acelerado e un profundo cambio demográfico do que é bo exemplo a medra dunha cativa cidade que no albor do século supera con dificultade os vinte mil habitantes e tres décadas despois, impulsada polos estaleiros, a pesca, a conserva e o comercio, achégase con decisión aos setenta mil. É ben certo que, por fases, fora absorbendo Bouzas, pero aínda non o fixera co extenso Lavadores e a súa parroquia costeira de Teis coa súa Aguia vixiante. Mais a Gran Guerra trouxera tamén temores e malos agoiros, que espantaban, amedrentaban, as elites europeas e as fraccións de clases que lle servían de apoio: a extensión do sufraxio universal, a democracia de masas, maiores niveis de igualdade, mudanzas na condición da muller e en especial o pánico, o pavor, o espanto, á revolución que viña do leste, difundida por bárbaros asiáticos inimigos de occidente.

Alfonso XIII na inauguración (1919)


    Os que tiñan medo a perder os seus privilexios, o dominio social e mesmo o seu benestar económico iniciaron unha guerra cultural contra todo o que lles cheirase a democracia pluralista, republicanismo, feminismo ou igualitarismo social. A esa perda eran especialmente sensíbeis algúns sectores de apoio ás elites, como curas e militares, que percibían como a súa consideración social minguaba con rapidez. O fenómeno non foi exclusivo de España.

Nesa guerra de culturas, en termos de Helen Graham[1], a disputa do espazo público entre o conservadurismo tradicionalista e o republicanismo democrático tivo unha gran relevancia. Nese marco, en maio de 1919, Alfonso XIII consagrou o seu país ao Sagrado Corazón de Xesús, inaugurando unha colosal estatua de 28m. no Cerro de los Ángeles, en Getafe, no centro xeográfico da península. O acto consistiu nunha elaborada representación da alianza entre Monarquía e Igrexa, con presenza do exercito e da garda civil, como única alianza posíbel para a unidade e identidade nacional española. Teno analizado María Thomas[2]. Despois replicouse noutros lugares.

Alfonso XIII durante a
consagración do  Sagrado Corazón (1919)

Mentres o crecemento económico se mantivo, o réxime foi quen de controlar a situación, aínda que tivese que botar man da ditadura de Primo; mais, cando o crac do 29 arrasou a economía mundial, a forza do movemento obreiro, do republicanismo democrático e da “nova muller” acabaron con el.

O mesmo día da proclamación da República, ao Sagrado Corazón alfonsino penduráronlle un gorro frixio; despois o goberno democrático disolveu os soldados de Cristo, secularizou cemiterios e retirou os crucifixos das escolas. Dende o mesmo 14 de abril, as elites e os sectores que se sentían desautorizados pola emerxente cultura republicana comezaron a conspirar e converteron as procesións en manifestacións, as peregrinacións en marchas, os sermóns dominicais en mitins e o Corazón de Xesús de Getafe no oratorio para salvar España e librar a igrexa do sufrimento inflixido. Remataron planeando e executando un golpe, e unha guerra, contra os invasores, inimigos da nación.

O monumento ante un dos pelotóns
de fusilamento milicianos (1936)

A primeiros de agosto de 1936, pelotóns de milicianos e milicianas fusilaron simbolicamente, e de verdade, cinco mozos que pretendían defender o monumento, a xigantesca estatua que tiña gravada no seu pé a “Gran Promesa” que lle fixera, en 1733, Xesús ao místico presbítero xesuíta Bernardo de Hoyos: “Reinaré en España”. Durante máis dunha semana, a marteladas e macetadas, con pausferro e palanquetas, tentaron derrubala; tiveron que dinamitala. Cando venceron os sublevados, reconstruíron o monumento e o Sagrado Corazón ocupou outra vez o simbólico espazo público nesta guerra de culturas.

O monumento derruído
polos milicianos
(1936)

Hai uns días o amigo Pepe Álvarez recordábanos no seu magnífico blog[3] a causa militar 498/36, instruída para saber dos cadáveres que apareceran en distintos sitios da cidade de Vigo o 20 de xullo de 1936. En Pereiró atópanse 28 cadáveres, 8 máis de descoñecidos dos que dous serán identificados con posterioridade; dúas persoas máis faleceran no sanatorio Troncoso. Esas trinta e oito persoas, documentadas polos sublevados, faleceron baixo os disparos do exercito na Porta do Sol. Outras fontes elevan a cifra. Nada os recorda no centro da cidade. Mentres, o goberno municipal e a deputación provincial anuncian un novo empoleiramento do Sagrado Corazón por riba da capela “encumiada” no monte da Aguia. Seica non será tan grandiosa como a inaugurada por aquel Borbón fuxitivo, pero engadiralle cinco metros á torre para marcar territorio na disputa permanente polo espazo público.

Non consideren a frase unha encerellada, un xogo intelectual inocuo, senón expresión dunha intensa preocupación, cando o “pasado non dá pasado”, pode xerar cotas de alta tensión e mesmo de fe violenta.

O alcalde de Vigo e a presidenta da deputación de Pontevedra
diante  da imaxe do Sagrado Corazón
que se vai colocar na Aguia (2020)


 

Publicado no suplemento “Coñecer de Nós-diario 20/3/2021

 



[1] Graham, H. (2013): La guerra y su sombra: Barcelona: Planeta.

[2] Thomas, M. (2011): “Disputing the Public Sphere: Anticlerical Violence, Conflict and the Sacred Heart of Jesus. April 1931-July 1936” en Cuadernos de Historia Contemporánea, 33pp. 50-69

[3] https://anosdomedo.blogspot.com/