xoves, agosto 12, 2021

Na feira da Coruña

 




    Todo un pracer andar pola Coruña coas Catas na memoria, presentando con Prudencio Viviero Mogo e asinando exemplares para os amigos. Graciñas

domingo, agosto 08, 2021

Para os amigos e amigas da Coruña, ou máis alá, ou para quen queira


    

 

      
O martes 10 de agosto andarei polos Xardíns de Méndez Nuñez, na cidade do norte, falando da persecución franquista no Val do Miñor, aquí polo sur. Será na presentación do meu libro, publicado por Laiovento, Catas na memoria, e dentro da programación da Feira do Libro que se está a celebrar na cidade herculina.

        Será as 18.30h. E alí estarei acompañado do historiador Prudencio Viveiro en representación da editorial.

   Déixovos os carteis. A partir das 19.30 estarei asinando. Graciñas aos organizadores por convidarme e a Laiovento pola promoción do libro. Por se vos presta, vémonos na Coruña.



xoves, xullo 01, 2021

A viaxe de Roi

 


Despois dunha fin de semana de probas parte a nave de Roi; o próximo venres 2 de xullo. Chámase “La Mini”, conserva o nome da súa dona, Herminia.

É unha ilusión de pai ver a un fillo iniciar un proxecto persoal coa intensidade,  formación e a experiencia dun “chef” madurado durante anos  e a paixón dun namorado da súa profesión, do seu oficio. Xunto a Óscar inician esta viaxe sabendo que o camiño é longo pero que estará cheo de venturas.

Déixovos unhas imaxes, por se queredes botárlle un ollo a algúns dos pratos nos que se equilibra tradición e innovación e coñezades o fermoso local que acolle a posibilidade de degustar sensacións diferentes na hostalaría miñorá.

Está na rúa Fonte de Zeta 9 en Baiona; tfno. 646 749 328.

Parabéns fillo e que o camiño sexa longo, fermoso e cheo de ledicia.






xoves, xuño 24, 2021

Onte en Pontevedra

 


    Onte, na véspera de San Xoán, estivemos na pontevedresa Casa das Campás presentando Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Laiovento) convidados polo Ateneo da cidade que dirixe o fraternal amigo Xaime Toxo que conduciu o acto con exquisita sensibilidade en recordo co común amigo Manuel Xordán.

    Non puiden estar mellor acompañado. Afonso Ribas que dende o primeiro momento recibiu con entusiasmo a posibilidade de editar o libro e o mestre de investigadores e compañeiro de angueiras sobre o período Pepe Álvarez. Foi un pracer.

    Fixou testemuño do acto o tamén amigo Pablo Ribas

mércores, xuño 23, 2021

Tempo, paciencia e interese


    Son as tres cousas, que xa é pedir, que precisades se queredes ollar o vídeo completo da presentación de Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor que presentei o pasado venres 18 no auditorio Lois Tobío de Gondomar en compañía dos amigos Juan González e Antón Mascato, acollidos polo concello de Gondomar.

    Os meus cumprimentos os amigos e amigas que nos acompañaron, a Ollomol que fixo a gravación por encargo do alcalde  Paco Ferreira que con tanto interese coidou de que tido funcionase á perfección.

    Déixovos o enlace https://fb.watch/6iCe2PULFw/

 

domingo, xuño 20, 2021

Un agasallo

 


    Este agasallo tróuxomo, hai anos, o meu lembrado e chorado fillo Uxío como recordo dunha das súas moitas viaxes polo mundo e tras o seu paso por Chiapas. Hoxe que están en Vigo as persoas que representan as mans que teceron a lá, cortaron a taboíña e ataron os cordeis quixera brindarllas como recordo de quen con eles e elas estaba e de quen con eles e elas está.



Para os amigos e amigas de Pontevedra

 


    Será todo un pracer compartir con todos e todas vós un tempo para presentarvos as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento)

    O acto, organizado polo  Ateneo de Pontevedra, terá lugar o vindeiro mércores 23 de xuño, ás 20 horas, na sala de conferencias da  Vicerreitoría do Campus de Pontevedra (Casa das Campás, rúa de Don Filiberto, 9-11).


    Será unha honra estar acompañado de amigos, algún de tan longo percorrido como Xaime Toxo, presidente do Ateneo, polo xeneroso amigo e director de Edicións Laiovento, Afonso Rivas, e máis polo moi respectado historiador e amigo Xosé Álvarez Castro autor, entre outras moitas cousas, do célebre blog Pontevedra nos anos do medo e do libro homónimo.

    Por se vos prace, vémonos en Pontevedra.

 


Baixo os viadutos

 


Hoxe tocou asinar na Feira do Libro na Alameda de Redondela. A querida amiga e compañeira Helena Amoedo tiroume esta foto para que quedase constancia. Beizón amiga.

A máis agardada

 

    Juan González, Paco Ferreira, Carlos Méixome e Antón Mascato. Foto: Cruz López

Era a presentación das Catas… por min máis agardada. No “Lois Tobío de Gondomar”, no auditorio que axudamos a nomear para recoñecer a vida de compromiso coa cultura e a nación cidadá galega do diplomático viveirense que nos forneceu coñecementos múltiples de don Diego de Gondomar, aquel que  deixou escrito na súa celebre carta ao secretario de estado da monarquía hispana, o tamén galego Andrés de Prada, “sólo el morir como cristiano y como fidalgo gallego deseo”. Na vila que nos acolleu hai ben tempo, en presenza dos meus fillos e netos e da familia ampla, e rodeado de amizades que foron medrando cos anos e o respecto persoal. Onte venres pasamos ese transo arroupado por dous amigos de longo percorrido, un que sempre turrou de min para aguilloar a este boi pousón. Outro que espertou o meu interese pola recuperación da memoria dos derrotados, das perseguidas e humilladas, dos que non teñen nome, dos ninguneados, escribiu un día o meu fillo na memoria Uxío, que acabaría converténdose para min nunha angueira, mesmo vital. Con ambos tiven o pracer de participar nos primeiros e atoutiñados pasos do Instituto de Estudos Miñoráns, xunto a outros lembrados onte e presentes na memoria inmortal como Nano Cambeiro, María Xosé González ou Alfonso Soliño. Estou a falar, respectivamente, de Antón Mascato e de Juan González que onte, na casa, fixeronme de padriños.

Foto: Ollomol

A ambos milleiros de cumprimentos; aos amigos e amigas que acudiron outro tanto e tamén a aqueles e aquelas que, contra o seu desexo, por un ou outro motivo, non o puideron facer.

Graciñas ao alcalde de Gondomar, Paco Ferreira, que non só axudou a difusión do libro coa lectura pública do mesmo no seu día e o espallou por centros educativos e culturais, senón que mesmo se preocupou, en persoa, de que no auditorio todo estivese en perfecto orde e todo funcionase como era debido.

Foto: Cruz López

Foto:Ollomol



Déixovos unhas imaxes do acto tiradas por Ollomol de Gondomar e a amiga Cruz López.

Beizón a todos e todas.

Foto: Cruz López

Foto: Cruz López

xoves, xuño 17, 2021

Para os amigos e amigas redondeláns

 


    O próximo sábado 19 de xuño, ás oito da tarde, estarei na Alameda de Redondela na Feira do Libro que organiza a asociación de libreiros, asinando exemplares do meu libro Catas na Memoria. A persecución franquista no Val de Miñor, editado por Laiovento.

    Por se a alguén lle prace.

martes, xuño 15, 2021

En Gondomar de Miñor



    


     Será todo un pracer compartir con todos e todas vós un tempo para presentarvos as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento) no acto a celebrar o próximo venres 18 de xuño de 2021 a iniciativa do concello de Gondomar e a celebrar no Auditorio Municipal “Lois Tobío”.

    Acompañaranme o alcalde Paco Ferreira e dous amigos de longo percorrido, o historiador e alcalde de Nigrán, Juan González Pérez, e mais o editor e historiador Antón Mascato.

    Agardo que os moitos amigos e amigas que quedaron de portas afora en Baiona ou non lles cadrou para achegarse o pasado venres a Vilameán poidan nesta ocasión atopar acomodo pois semella que imos coutando o andazo.

     Se vós presta alí estaremos a falar de memoria, historia, de Gondomar e do Val de Miñor.

domingo, xuño 13, 2021

A bucólica Fontenla. Polo Avieiro de dona Emilia (45)

 

A Fontela, nos lindes entre o concelo de Maside e o do Carballiño


    No anterior Avieiro deixamos a Míguez “Ventosela” e a Rodríguez “Carballiño” triunfando na Zarzuela. Descoñecemos se ao acontecemento asistiu dona Emilia, aínda que estamos case por asegurar que de facelo ben que o saberiamos; non gustaba ela de pasar desapercibida. O que si sabemos é que estaba en Madrid, o seu lugar de residencia habitual dende había tempo, agás durante o veraneo na Coruña e Meirás. Na capital do reino  despregaba o seu activismo político-social e literario. Informa La correspondencia de España[1] que a señora Pardo Bazán deu o banquete de despedida da tempada, previo á partida para o seu “pazo de Galicia”. Á recepción asistiron a “marquesa de La Laguna, la condesa de Requena, la de Peñalver, los Sres. Castelar, ministros de Puerto Rico y Turquía, conde de Peñalver, Linares Rivas (D. Máximo), Rodríguez de la Escalera y otros (...) las duquesas de Osuna y Valencia y muchas y muy distinguidas damas”. A condesa, di o xornal, pretende darlle un empurrón ás obras do “nuevo castillo que tiene en construcción”, para poder convidar, para o ano, algúns amigos. Aínda lle deu tempo, antes de regresar ao seu “rincón del noroeste”, a acudir, vestida de “blanco y azul con brillantes”, ao banquete que ofreceu o embaixador de Inglaterra, presidido pola infanta Isabel, xunto co nuncio papal, ministros, embaixadores e a flor e a nata da aristocracia española[2]. Con tanta trasfega festeira non é de estrañar, coidamos, que non tivese tempo para ir escoitar os “rústicos” gaiteiros do Avieiro, acougando nas butacas da Zarzuela, onda o mellor “de la colonia gallega en la corte”, e moito menos nas localidades altas, ateigadas de entusiastas fillos da Galicia “que trabaja dando vida a multitud de industrias”, como afirma o xornal no mesmo día da festa na embaixada da raíña Vitoria.

    Unha ducia de anos antes, sendo xa unha escritora recoñecida e sobre todo polémica, ía collendo forma no seu maxín o país do Avieiro. Nos números 98 e 99  da bimensual Revista de España, correspondentes a  maio-xuño e xullo-agosto de 1884, dona Emilia publicara unha “nouvelle” que anuncia a triloxía de “ romans” do Avieiro, isto é El cisne de Vilamorta, Los pazos de Ulla e La madre naturaleza. Bucólica, titúlase a noveliña asinada o 3 de maio de 1884, no mesmo mes no que se separou “de facto” de Pepe Quiroga e cinco meses antes de poñerlle o ramo a El cisne..., aínda que este non se publicase ata o comezo de 1885.

    O protagonista da “nouvelle” é Joaquín Rojas, un mozo de 25 anos, avogado, aspirante a que a quenda das súas amizades lle permita chegar a xuíz sen perder a ilusión por modernizar a filosofía do dereito e seguir o exemplo paterno, un maxistrado que podería gozar dunha cómoda renda se fallara de forma diferente nalgún que outro litixio. O mozo recluído, por razóns hixiénico-sanitarias, nun “palomar grietado en el corazón de Galicia” para “convivir con la Naturaleza”. Son  esas rendiñas galegas da súa nai as que lle permiten pasar aquela tempada recuperando a saúde, aínda que non en Niza como sería o desexo materno, e tratar así os síntomas  que el mesmo describiu a un célebre doutor: cansazo ao subir as costas, leves suores no leito, tusidos rebeldes, opresión no peito, e, o máis molesto, unhas vertixes que unhas veces o obrigan a apoiarse na parede e outras prodúcenlle a sensación de voces sepulcrais falándolle ao ouvido. A receita do sabio doutor: “echar la llave a los libros”, cazar, pescar e respirar aire san.

    Na procura de innovacións estilísticas, o relato  é unha sucesión de cartas sen resposta que, entre setembro e marzo de 1884, o doente autor lle envía ao seu amigo, e colega, Camilo,  dándolle conta tanto da evolución do seu estado de saúde, como do contacto coa natureza ou de dúbidas amorosas e incertezas morais. As misivas están todas asinadas na Fontela, agás a última, de marzo, remitida dende Pontevedra.

    Pachín, o mozo eslamiado, estudoso e lector, non deixa de demandarlle ao colega libros para entreter as noites de inverno que están por chegar  a aquela Tebaida que “reposa en el hondo de un ameno valle, formado por la vertiente de dos montañuelas, entre las cuales pasa cautivo el río Avieiro. De este río es tributario la fontela, o fuentecilla que mana en el huerto de mi propiedad y le da nombre”. A pesar desta mestura entre montañas, río e fonte, o predio nin é lóbrego, nin frío, nin triste, senón que está nunha das mellores comarcas de Galicia, na estrema das provincias de Ourense e Pontevedra, cunha temperatura benigna que nunca baixa de cero, aínda que chuvioso de máis, segundo o albeite de Cebre, vila, con dúas rúas e media, igrexiña semellante a un cuberto, mesón para remuda da dilixencia e unha escanastrada casa–cuartel da garda civil, que fica a escasas tres leguas da Fontela e a cinco de Pontevedra.

    A abandonada casona, mandada erguer por un bisavó ou tataravó materno, está ao coidado dun “vejete marrullero, fisonomía inmóvil, ojillos relampagueantes de malicia”,  a súa  filla, duns vinte anos, unha cativa, como de oito, e un mozo de granxa, “un bárbaro” que se cortou o polgar cunha fouciña para non ir ao servizo. Os catro viven en promiscuidade “como las bestias en el establo”, na bodega, no lagar e nas vellas pipas, pois dende o oídio non se colleita viño como antes,  enchidas de palla. A planta superior, na que vai residir o mozo madrileño unha tempada, ocúpana enormes cuartos nos que se acugulan moreas de trigo e centeo, castañas e patacas, peros e mazás...

    Maripepa, a filla maior do señor Pepe de Naya, de mediana estatura, cute queimada polo sol e inzada de pecas, greñas roxas, mans curtidas, pés amplos pola teima de calzarse só os festivos e ollos verde-azuis, convertérase no entretemento de Pachín, dende que a observou á beira da vaca á que prendía por unha corda, mentres na outra man portaba a fouciña; ambas “terneras”, roxas, morenas, semellaban feitas de “tierra y teja molida”.

    A nai natureza embebe o protagonista, absorto pola vida orgánica, polos soutos de castiñeiros, polas beiras do Avieiro inzadas de umeiros, vimbieiras e prados de herba molente orlados de espadanas e lirios, onde ben se podería recitar a Becquer, e entrégase ao doce pracer de existir, mesmo ata non ser quen de desencravar a caixa de libros que o amigo lle enviou. O doente avogado recibiu, na descoidada casa grande da Fontela, a visita do notario de Cebre, mozo coloradote, de barba mesta e longas e abondosas guedellas que se engarzaban  nas non menos mestas cellas, cazador e mullereiro; e a do señorito de Limioso, tan inculto como cabaleiroso, romántico e encollido de palabras e que só pode contar como afección pecaminosa cazar perdices e  que o máis que se afastou do seu pazo “acribillado a goteras” foi a Pontevedra. Na vella residencia familiar vive cun pai “chocho” e dúas tías raras. Moquéase  o notario de que o de Limioso mantén os cans de “aleluyas” e de que na casa teñen o costume de pendurar o molete de pan dunha trabe para que non sexa doado de o pillar e así dure máis. A estas amizades engádese o cura de Naya, que, xunto a Limioso e o notario, entreteñen as horas de Joaquín entre “cazatas” de perdices e partidas de tresillo. Os tres personaxes estarán presentes, con maior ou menor intensidade, nas tres novelas pardobazanianas do ciclo do Avieiro, ao igual que Cebre, Limioso e Naya. Mais non só personaxes e localizacións, senón tamén a idea que despois desenvolverá en Los pazos e La madre naturaleza, isto é, un mundo dominado pola vida orgánica e non polo pensamento, polo instinto e non pola razón, polo primitivismo e non polo educación... Así vía dona Emilia o mundo “rústico” da fermosa Galicia inzado de personaxes embrutecidos, como o señor Pepe de Naya, o “vejete marrullero”, ou o “bárbaro” mozo de granxa de Bucólica e o Primitivo. O fachendoso e inculto gaiteiro “Gallo” ou o mesmo marqués de Ulloa de Los pazos ou criaturas silvestres como as vigorosas Maripepa e Sabela nos mesmos textos ou Perucho e Manuela na segunda parte de Los pazos...

    Tras unha tarde de magosto, na que preferiu axudar a Maripepa na recolleita de castañas na vez de ler a Becquer,  e unha cazata de perdices rematada cunha farta de troitas do Avieiro, o doente recaeu e volveron as quenturas e os delirios. Os novos amigos atendérono, trouxéronlle o médico de Cebre, mentres Maripepa lle preparaba menciñas a base de ovos batidos, leite, auga con mel...., e durmía, no chan, á beira da súa cama, como se fose unha cadela.

    So, ós beliscos excesivos e as procaces insinuacións que o fauno do notario dirixía a Maripepa enrabiaban o avogado por consideralas inadecuadas, pesares que lle servían de chanza a Camilo, o correspondente madrileño, que se moquea do que interpreta como celos dun Pachín que andaba a se namoriscar dunha “ternera”.

    Na carta de xaneiro, Joaquín dá conta da chegada do seu nomeamento como xuíz, pero a misiva, de xeito estraño, non se centra na satisfacción do degorado desexo cumprido, senón que describe, con minuciosidade, os acontecementos da feira do día de Reis en Cebre, á que Joaquín, acicalado como non había tempo que o facía, acudiu convidado polo piloso notario.

    Cando ía tomar camiño da feira, o agora xuíz bateu con Maripepa levando o becerro para vender e enfeitada como el nunca a vira:

Llevaba mantelo negro, liso y muy ceñido, con ancha cenefa de pana; dengue negro también, recamado de azabache y sujeto a la cintura con un broche de dos conchitas de plata relucientes; al cuello, pañolito de seda azul. Su pelo rojo, alisado con agua, tenía al sol reflejos cobrizos, y su tez, a fuerza sin duda, de fricciones, ostentaba un brillo de juventud; las pecas satinaban a trechos el cutis tostado, y los ojos, verdosos, parecían de metal, vistos a la celeridad del día. ¡Cosa más rara! pensé para mis adentros.- Esta chica nos es fea, al contrario.

    As rexoubas de Maripepa co éxito que o mozo madrileño ía acadar coas señoritas na feira aledárano, non polas señoritas, senón polas pícaras gabanzas da fermosa pastora. Adiantou o paso do cabalo, e tras o percorrido pola feira chegou á hora de acudir ao convite do notario:

... compacta sopa de fideos azafranados, el cocido monstruo, con sus moles de tocino y carne y sus chorizos derramando por las brechas de la tripa roja grasa, el asado de lomo capaz de mantener a un regimiento, y el océano de papas de arroz; dándote a conocer asimismo el plato clásico de las ferias, el pulpo curado y cocido, tras el cual se chupan aquí los dedos.

    A pantagruelada, regada con viño do común e innúmeras garrafas de tostado, rematou por lle facer “crecer en mi la vida orgánica, y me vi libre de la eterna presencia del pensamiento”;  así que dos beizos do novo xuíz brotaron zarzuelas e fragmentos operísticos, unhas veces tenros, outras apaixonados.

    Mais a noite víñase enriba e ameazaba choiva. Non era o caso de que se reproducisen as quenturas do día de cazata. O cura, o señorito e o notario acompañárono durante un treito polo camiño da Fontela, despois de subministrarlle unha coroza, moito máis útil que un impermeable, por se o ceo descargarse. Ao pouco Joaquín albiscou, ao lonxe, a Maripepa, xa sen o cuxo. Pouco despois escoitou berros. Decatouse de que o notario xa non estaba onda eles. Botou a correr e atopou a Maripepa defendéndose do fauno piloso. Intervén entón Joaquín a trompada limpa, aínda sendo o notario ben forte e rochoso; os contendentes rodaron por un barranco ata que o notario rematou algo mancado. O cura de Naya e o señorito de Limioso interpóñense para que a cousa non fose a máis. O notario tras pedirlle perdón e facer as paces recórdalle a Joaquín que cando as cousas importan cómpre avisar os amigos.

    Maripepa xa non está. Pero o mesmo notario lle advirte a Joaquín que non se preocupe que a moza esperará. En efecto, ao pouco de retomar o camiño, o vitorioso galán atopou a Maripepa, ofertoulle a coroza pero ela pediulle subir ao cabalo. Ben de noite chegaron a Fontela, a paso lento, ambos cubertos polo coroza.

    Os remorsos agonían o novo xuíz. As dúbidas entre a pulsión orgánica e  a contención social atribúlano. O lector de Becquer, moralmente ríxido e decidido a reformar a filosofía do dereito, rexeita radical as insinuacións do amigo madrileño para que fuxa “a escape”. Joaquín négase a tal indignidade. Está disposto a casar con Maripepa sabendo dos innúmeros inconvenientes de tal decisión, do dolor que causaría na súa familia, e asume a maior das desigualdades nun matrimonio: a intelectual. Mais a el sóbranlle “fuerzas para luchar con el universo, no con mi conciencia acusándome de la más fea alevosía”.

    Este ensimesmamento moral é exclusivo de Joaquín. Ninguén máis que el ve o conflito. Nin o seu amigo Camilo; nin a mesma Maripepa, que considera máis doado que polo Avieiro baixe viño en vez de auga antes de que Joaquín se case con ela; nin o pai da rapaza que responde ao asunto cun sorriso retranqueiro e pedindo rebaixa na renda ou un pequeno préstamo; nin por suposto o cura, que cando sorprendeu os mozos de brincadeira e ante aseveración de Joaquín de que ía casar, na vez de felicitalo, respondeulle que estas cousas cumpría pensalas  amodo que eran para toda a vida e que tampouco cometera tanta falta pois “El diablo lo enreda, Vd. es muchacho, ella rapaza, y el fuego junto a la estopa... Ya se ve...”. Este rexeitamento das súas prioridades morais non fai máis que reafirmar a Joaquín en casar o máis axiña coa pobre Maripepa. Así llo indica ao amigo madrileño para que llo comunique aos pais.

    Un mes despois, dende Pontevedra, en transito cara a Porto para regresar a Madrid, Joaquín escribe a avergonzada e última carta na que relata a resolución dos seus problemas morais tras unha entroidada que lle descubriu que os seus agoniante remorsos só eran o froito dunha pesada broma. O domingo de Entroido presentáronselle na casa, á hora do xantar, media ducia de mascaras, vestidas como se fosen paisanos, armando unha gran barafunda. Tres eran homes e outras tres mulleres. Ao velo, subiron á  planta principal onde seguiron armando un gran balbordo. Elas con pandeiros e castañolas; eles, un cun enorme e estrondoso corno, outro cunha abafante gaita grileira e o terceiro cunha enorme vincha de porco inflada, coa que golpeaba a quen se lle puxese por diante. Como bo anfitrión ofreceulles viño e sacou copas para o tostado; pero, contra o que agardaba, non se botaron a el, senón que actuaron comedidos e mesmo unha das mascaras pediu auga que lle trouxo Maripepa. Esta e outras actitudes fixéronlle pensar que non se trataba de paisanos, idea que confirmou cando as tres “damiselas” turraron del cara á eira arremedando a el e a Maripepa collidos de ganchete paseando polas rúas de Madrid, ou a Maripepa calzándose os botíns de raso antes de acudir ao “besamanos” do rei ou abanicándose en presenza da infanta. Foi daquela cando se decatou de que tras as carautas femininas agochábanse as señoritas que coñecera na feira de Cebre e que os que se ocultaban tras as caretas varonís non podían ser outros que o notario ouveando co enorme corno, o señorito de Limioso irritando os ouvidos coa áspera gaita e, para maior asombro, o cura repartindo vexigazos. Foi entón cando se decatou de que non pisara ningunha flor, senón que só recollera unha flor tripada e por que pés, meu deus, por pés inmundos e viláns. Para asegurarse, achegouse ao cabaleiroso Limioso e pediulle que,  a cara descuberta, lle confirmase o que lle insinuaran con ela tapada. O señorito díxolle que viñeran facer esta entroidada porque lles daba pena velo tan enganado, que sabían que se divertía coa rapaza, cousa normal na que ninguén debía meterse, pero cando o cura os informou das súas intencións de matrimonio tiveron que contarlle a verdade. Aínda así a dúbida asaltouno, non seria unha vinganza do notario ou unha chanceada para o señorito madrileño?

    Así que andou á espreita ata decatarse de que o seu rival non era o notario, senón o bárbaro e repulsivo Manuel co dedo rabenado. Ordenou de seguida que lle preparasen o cabalo e a maleta. Ollou a Maripepa chorosa, berroulle, sacudiuna irado, e ela, entristecida, confesou. Había tres anos que estaba comprometida con Manuel e se non casaran era por falta de cartos para o enxoval e o banquete. Menos mal que el non fora o enganado, senón Manuel. Deulle uns cartos a melancólica Maripepa e matinou en que podería acontecer se fose para el esa muller, nacida noutra condición e educada dalgún modo; quizais a máis leal das esposas e seguro que unha das máis amantes. Pola mañá cedo achegouse ao pazo de Limioso para saudar o señorito, pasou por Naya, onda o cura, e tirou para Cebre, camiño de Pontevedra.

O poboado de chabolas na Fontela


    E posíbel que a Fontela emiliana fose ese punto fronteirizo de brutal contraste entre un templo do consumo e outro da miseria e marxinalidade, estragado pola modernidade en forma de toneladas de formigón e chapapote que nos atopamos ao entrar no Carballiño? Quizais, aínda que xa non conserve nada daquela vizosa  fermosura que nos describe dona Emilia. Aquela Fontela e A Fonteboa, ámbas na parroquia de Amarante , eufónico nome, , na circunscrición masidá polos caprichos administrativos, son hoxe unha triste sombra do que deberon ser, aínda que non fose ningunha a que inspirou a dona Emilia.

    Volvamos ao comezo destas liñas. Lembrábamos a despedida madrileña de dona Emilia e os preparativos de veraneo. Nós imos facer  outro tanto e suspender estes percorridos polo Avieiro ata o remate do verán;o noso cae polo San Cibrao. Daquela agardamos regresar cun pequeno mangado de Avieiros sobre á gran novela de dona Emilia que por razóns editoriais dividiu en dúas, Los pazos de Ulloa e La madre naturaleza que teñen moito que ver con Banga, Vilamorta e o Avieiro, moito máis do que se acostuma resaltar. Feliz verán, agardemos que sen andazo nin carautas.

 



[1] La correspondencia de España, 26/6/1896

[2] La correspondencia de España, 1/7/1896

 

sábado, xuño 12, 2021

Días de presentación

 

Con Antón Mascato, Bieito Iglesias e Prudencio Viveiro


Foi unha semana, non diriamos que axitada, pero si activa. O mércores 9 estivemos en Compostela; o venres 11 en Vilameán, no corazón político de Nigrán. O primeiro dos días convidado pola asociación cultural “O Galo” que dende 1961 mantén o activismo cultural na capital. No segundo, o pasado venres convocados polo concello de Nigrán incitado polo seu alcalde, e antes que nada amigo, Juan González.

  No museo das peregrinacións, fronte a fonte das Praterías e a enfeitada porta meridional da catedral, arroupado polo historiador Prudencio Viveiro Mogo, en representación de Laiovento, a farturenta  memoria  e escintilante oratoria do amigo Bieito Iglesias e o rigor analítico do xeneroso compañeiro de innumerábeis proxectos culturais, Antón Mascato, fomos quen de ofrecer aos amigos e amigas que acudiron un sucinto resumo da persecución franquista no Val de Miñor. Noa Mascato apreixou o testemuño gráfico.

    Juan González, o incitador en orixe destas Catas na memoria dende os tempos ben afastados nos que os seus traballos sobre os “anos da guerra” en Nigrán desfecharon a memoria e impulsaron o recoñecemento das vítimas a comezar polos nove veciños do Miñor asasinados na “Volta dos nove”. Sobre  aquela matanza e o terror que desencadeou compuxo, no seu momento, unha suite musical o amigo Antón Seoane que verteu sobre as miñas Catas unha ollada dende a psiquiatría. Con anterioridade a amiga e compañeira durante décadas no departamento de Xeografía e Historia no IES Escolas Proval e amiga dende os tempos compostelás analizou o libro e o seu contexto temporal dende a perspectiva historiográfica.

Con Juan González, Rosa Pascual e Antón Seoane.

    Non é doado atopar expresión axeitada para o meu agradecemento a todas as persoas citadas e ás asistentes a estas dúas presentacións que terán continuidade nos próximos días. M. Amado deixou constancia. Beizón a todas elas.

Asinando libros no Auditorio de Nigrán


mércores, xuño 09, 2021

Convite para as xentes do Miñor



    Será todo un pracer compartir con todos e todas vós un tempo para presentarvos as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento) e  partillar o momento cos amigos de longo percorrido Juan González Pérez, historiador, alcalde de Nigrán e provocador destas Catas; o músico e psiquiatra co que comparto conversas sempre da cabalo entre tradición e modernidade, Antón Seoane e a amiga dende os ben afastados tempos compostelás e compañeira no departamento de Historia do IES Escolas Proval, Rosa Pascual Abal.

    Agardo que os moitos amigos e amigas que quedaron de portas afora en Baiona poidan nesta ocasión atopar acomodo pois semella que imos coutando o o andazo.

     Se vós presta alí estaremos a falar de memoria, historia, de Nigrán e do Val Miñor.


domingo, xuño 06, 2021

Para os amigos e amigas de Compostela e da Maía

 


    Moi agradecido á A.C. O Galo por incluír entre as súas actividades un debate arredor das investigacións sobre a violencia fascista após a sublevación militar franquista, coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor publicadas por Edicións Laiovento que estará representada polo historiador Prudencio Viveiro Mogo

    Moi ledo polo arroupe de dous amigos de longo percorrido. O ben querido compañeiro dende tempos de mocidade estudantil na Compostela do final do franquismo e da transición, e así ata hoxe, o escritor e orador Bieito Iglesias Araúxo e o editor, que foi en moitas ocasións o meu editor, amigo e compañeiro en múltiples actividades culturais, o historiador do Grove Antón Mascato.

    Será o mércores, 9 de xuño, ás 19.30 h. no Museo das Peregrinacións (Praza das Praterías. Santiago de Compostela).

    Prégovos atención ás normas indicadas polos organizadores:

Por mor da situación sanitaria do momento, as prazas son limitadas, polo que se prega que enviedes a solicitude de inscrición ao correo electrónico comunicacion@ogalo.gal  antes do luns 7 de xuño de 2021, sendo imprescindíbel que cada persoa que se anote indique nese apuntamento:  nome, dous apelidos, número do DNI e teléfono, por mor das normas Covid. A admisión será seguindo rigorosamente a orde dos correos recibidos.É obrigatoria a asistencia con máscara e mantendo as normas de seguridade contra a Covid-19.

    Se vos presta alí nos vemos.

 

 

 

 

sábado, xuño 05, 2021

Un pracer na Guarda

  

    Foi todo un pracer inaugurar as actividades do IX aniversario do C. S. Fuscalho das animosas rapazas e rapaces guardeses coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento), e moito máis facelo na compañía de dous amigos vellos e ben queridos, o poeta galego-neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación co que levo coincidido, dende hai, anos en traballos compartidos e moi en especial ao longo do 2008-2009,  cando fomos quen de argallar un congreso que marcou época nos estudos sobre emigración e educación por mor do centenario das escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor, as súas actas recolléronse nun magnifico libro  editado do Instituto de Estudos Miñoráns, infortunadamente pouco difundido, de 2011: Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hisopano-Americana Valle Miñor (1909-2009), Gondomar:IEM.

    Como foi un pracer saudar aos vellos amigos miñotos ou enxertados hai década no Baixo Miño cos que temos compartido angueiras de mocidade e as seguimos compartindo cando imos para a madurez, ou algo máis alá. O mesmo pracer de compartir unhas cervexas ao remate falando de novos proxectos con X.M. Malheiro e sabendo da cultura galega en Nova York a través de Loli, que fixo a foto, e de Koki. Tarde de proveito. Graciñas

mércores, xuño 02, 2021

No Porriño

 


    O outro día tocoume asinar as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor, na feira do libro argallada polos libreiros galegos no Porriño, ao pé da casa do concello ideada por Antonio Palacios. Alí tiven o pracer de asinar un exemplar para o vello amigo, dende o tempo das aulas compostelás, Raúl Francés, e outro para o seu pai, tamén Raúl Francés, quen tanta axuda me prestou nas miñas pescudas sobre a persecución franquista no Baixo Miño.

    A familia Francés Carpintero, enxertados no Porriño dende a súa orixinaria Forfoleda salmantina, concentraron, xunto a tamén porriñesa Fernández Miniño e a tudense Jaso, o furor perseguidor dos sublevados.  Aos irmáns Francés Carpintero, Antonio  e Eleazar, paseáronos en Tebra, na amañecida do 22 de setembro de 1936. Un terceiro fillo de José e Orícera, José Francés Carpintero, pai e avó dos amigos Raúl Francés, fusilárono en Tui ás 11 da mañá do 27 de agosto. Que a súa memoria sexa longa.

martes, xuño 01, 2021

Aos amigos e amigas da Guarda e do Baixo Miño

 



    É todo un pracer inaugurar as actividades da celebración do IX aniversario do Centro Social Fuscalho da Guarda coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento), e moito máis facelo na compañía de dous amigos ben queridos, o poeta galego- neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación con que levo coincidido dende hai anos en traballos compartidos.

    Por se vos presta, alí nos veremos o próximo xoves, tres de xuño, ás 20h. no Centro Cultural da Guarda. Beizón e parabéns para os afoutos amigos e amigas do CS Fuscalho.

sábado, maio 29, 2021

Vindicación de gaiteiro. Polo Avieiro de dona Emilia (44)

 

O gaiteiro de Carballiño e máis o Ventosela

    En 1880 Curros publicaba unha serie de composicións poéticas baixo o rótulo de Aires da miña terra. Nunha delas, fálanos do “arrogante gueiteiro”, que gozo daba miralo!, na festa do San Trocado; aquí nas bocarribeiras do Avieiro: “Calzón curto, alta monteira,/verde faixa, albo chaleque,/i o pano na faltriquiera;/sempre na gaita parleira/levaba dourado fleque” mentres “botábanlle as nenas frores/ledas copras os cantores/foguetes o fogueteiro”, sendo “cousa de ademirar,/aquel sembrante bulrón, aquel aire picarón/i aquel modo de mirar.../. Era o gaiteiro, non unha creación imaxinaria, senón a poetización de Manuel Castro González, nado, en 1832, no lugar de Penalta, na parroquia de  Mourillós no concello de Celanova[1]. Segundo Antonio Piñeiro, Manuel chegou a ser mestre do afamado Faustino Santalices[2].

    A inspiración temática currosiana ben podería vir do repoludo e rosaliano gaiteiro “de pano sedán vestido,/como un príncipe cumprido,/cariñoso e falangueiro” que “sempre pola vila entraba/con aquel de señorío;/sempre con poxante brío” para as nenas enganar, que Rosalía recreou nos Cantares Gallegos (1863).

    Dona Emilia seguiu a pulsión gaiteira para crear o seu personaxe do “Gallo” que namoriscaba a contundente Sabel para desespero do marqués de Ulloa, na novela que lle  deu sona. Descríbeo así: “vestido de pana azul, en actitud de cansancio, dejando desinflarse la gaita, cuyo punteiro caía sobre los rojos flecos del roncón, se limpiaba la frente sudorosa con un pañuelo de seda, y los reflejos (...) permitían distinguir su cara guapota, de correctas facciones, realzada por arrogantes patillas castañas”.

    No era santo de devoción pardobazaniana aquel “rústico artista” a pesar das dotes que lle apoñía:

El gaitero prodigando todos sus recursos artísticos, acompañaba con el punteiro desmangado de la gaita y haciendo oficios de clarinete. Cuando tenía que sonar entera la orquesta, mangaba otra vez el punteiro en el fol; así podía acompañar la elevación de la hostia con una solemne marcha real, y el postcomunio con una muñeira de las más recientes y brincadoras, que, ya terminada la misa, repetía en el vestíbulo, donde tandas de mozas y mozos se desquitaban, bailando a su sabor, de la compostura guardada por espacio de una hora en la iglesia.

Igrexa parroquial de Sagra

    Hai unha substancial diferenza entre a ollada rosaliana, feminina, ou a currosiana, masculina, do gaiteiro, tanto do que namoriscaba a todas as nenas que lle deran o seu pensamento como de que era arrogante como non houbo outro no mundo. Pola contra o gaiteiro pardobazaniano é un pousafoles aproveitado, basto, presuntuoso e inculto que se aproveita do desleixo da aristocracia rural para empoleirarse no seu lugar cando este xa é un monte de esterco arruinado, para o que, raposeiro, se deixa manipular pola “astucia salvaje, mas propia de un piel roja” de Primitivo. Ben sabe o lector, o mordomo dos pazos. A diferenza está na ollada despectiva e clasista que loce sempre a aristocrática escritora fronte á comprensiva e solidaria da padronesa ou do Curros que lle axustou as caravillas á condesa no Divino Sainete (1888)  despois de sentirse interpelado de mal xeito en El cisne de Vilamorta (1885).

Xan Míguez, "O Ventosela"

    Se houbo gaiteiro de sona no Avieiro, este foi sen dúbida Juan Míguez (1847-1912), o de Ventosela. Aínda así un pode deixarse levar pola imaxinación e matinar en que, se non foi  “O Ventosela” o inspirador do “Gallo” emiliano, ben puido selo o Rogelio Rodríguez (1845-1910),  “O Carballiño”, de non menos sona, quen, segundo conta Camilo de Cela[3], “gallea en tierra de Masidaos”[4]. Ambos, Ventosela e Carballiño, foron compañeiros de soados triunfos musicais. Digo, que ben puidese ser calquera dos dous, aínda que por proximidade acaería máis que fose o do Carballiño, pois o “Gallo” da Bazán era de “Naya” e un, considerando o costume de dona Emilia de mudar os nomes pero non os lugares, quere escoitalo temperando o instrumento “en el atrio tapizado de hierba” da igrexa de Sagra, mentres a procesión se preparaba e “la cruz y los estandartes oscilaban sobre el remolino de gentes amontonadas ya en la estrecha nave” e despois “de dar dos vueltas por el atrio y detenerse breves instantes frente al crucero, el santo volvió a entrar en la iglesia”. Un intúe, tras o topónimo literario de Naya, o de Sagra e non o de Banga, aínda que tamén podería ser, pero é que don Eugenio, o cura de Naya, ten a reitoral, algo afastada, aínda que non moito, dos pazos, sexan estes os de Banga, os de Cabanelas, ou ambos mesturados.

    En calquera caso trátase de vindicar a memoria do que, sen ter tanto márketing como o de Ventosela, nin tan influentes propagandistas ou detractores, e mesmo aínda que o de Ribadavia o considerase o seu segundo, é un dos grandes gaiteiros do último terzo do século XIX, cando os concursos argallados nas principais cidades e vilas do país axudaron a que a sona dos gaiteiros transcendesen os lindes parroquiais ou comarcais. Roxelio, “O Carballiño”, formando un insuperable triunvirato, tocou xunto ao propio Míguez e o betanceiro Manuel Rilo (1829-1907), “o gaiteiro das Mariñas”, nun certame na Coruña en 1896[5]. Outro dos soados foi Antonio Castiñeira “O Fresco de Baio”. Aos catro dedícalle Camilo de Cela un laudatorio artigo:

    A Antonio Castiñeiras, el Fresco según unos, el Bayo según otros, debemos la conservación, en toda su pureza, de la Alborada; a Juan Míguez, el de Ventosela, debemos la adaptación de la gaita a otras composiciones nacionales; a Rilo debemos la ejecución irreprochable de la Muiñeira sin variaciones extrañas; a Rogelio el de Carballino, debemos el clasicismo gaitero.

Antonio Castiñeira, "O Freso de Baión"

     El Fresco personifica el entusiasmo, Ventosela la ejecución, Rilo el amor al arte y Carballino el estudio de los buenos modelos.

     El de Bayo es un maestro de cuerpo entero, desconocido para muchos por su modestia nativa; Ventosela un triunfador en la mayoría de los certámenes; Rilo un competidor temible por su aversión a floreos musicales, y Carballino un discípulo de altos vuelos.

     El primero tiene querencia a las montañas de Corcubión; el segundo recorre Galicia y ambas Castillas; el tercero se hace de rogar y el cuarto gallea en tierra de Masidaos.

     El Fresco se contenta con el aplauso rural; Ventosela aspira a la gloria... eterna; Rilo apetece la aprobación de los doctos y Carballiño tiende a la popularidad.[6]

    Foron dos primeiros profesionais famosos, moito antes que os Dezas de Lalín ou os Cachafeiro de Soutelo, por limitarnos aos lindes do Avieiro, e introduciron variacións, non do gusto de todos, como ritmos de moda ou para bailar “agarrado” e mesmo o abandono da indumentaria tradicional ou comezar a tocar en locais pechados como teatros, etc.

O gaiteiro Rilo
nas festas Betanzos en 1905

    O Ventosela e o Carballiño colaboraban en ocasións. Mesmo substituíndose, como cando Roxelio supliu a Xan na festa agostina da casa do Marqués de Riestra, na Caeira de Poio, dende a que se dicía dominou a provincia durante décadas, pois o Ventosela non puido acudir “por circunstancias imprevistas” e fíxoo o de Carballiño “que en realidad sabe también arrancar a la gaita notas delicadas y tiernas”[7]. Uns meses antes, en 1896, no ano da consagración popular de Míguez, o Roxelio, xunto a un fillo de Míguez que tocaba o tamboril, acompañouno a Madrid. Viaxaron como auténticas estrelas,  os xornais anunciaron a súa marcha, cando subían ao tren, os seus ires e vires, a chegada á capital do reino e difundiron en detalle a “Fiesta Gallega” argallada polo “Centro Gallego”, no teatro da Zarzuela. Foi por finais de xuño. As gabanzas eran continuas e a actuación do “Ventosela” e o seu segundo “O Carballiño”, á beira do Orfeón galego dirixido polo mestre Pascual Veiga, que ficaba nun segundo plano, ante a presenza estelar de Juan Míguez, ocupaban páxinas da prensa madrileña e galega. Especial cobertura prestoulle La correspondencia de España. O mesmo día da actuación, Camilo de Cela gababa os gaiteiros en xeral e a Ventosela en particular.

    Mais a cousa non foi a gusto de todos e os reproches chegaron nas mesmas páxinas de La  correspondencia e, posibelmente, da mesma pluma de Camilo de Cela. Di o redactor que aínda que nas butacas estaba o mellor “de la colonia gallega en la corte” e nas localidades altas os entusiastas fillos de Galicia “que trabaja dando vida a multitud de industrias”, e aínda que a festa resultou ben, puido resultar mellor de combinarse as cousas, pois o que alí se ía procurar era “la nota regional” e esa foi “la que se sirvió en más pequeña dosis”; o orfeón do centro galego cantou ben, pero cantou “composiciones poco castizas, que en su mayor parte no estaban escritas en idioma gallego, privando de este modo a los oyentes de saborear las melodías de la dulce fala de Rosalía”.

Cartel do último concerto de Juan Míguez,
O Ventosela


    O gaceteiro continua relatando unha nova decepción. Todos agardaban que os gaiteiros lucisen o traxe “gallardamente descrito por Curros”, pero presentáronse vestidos “de señorito”; emporiso, punteando a gaita, demostraron que o habito no fai o monxe e portáronse como mestres. A cousa soubo a pouco e como moita xente non puidera adquirir entrada acordaron celebrar un novo concerto cun programa distinto no que tomarían parte “el gaitero de Ventosela y el de Carballino, y el orfeón gallego que dirige el maestro Veiga” e no que “la mayor parte de los números serán de música popular gallega”. O exito de Ventosela e o máis discreto do de Carballiño serviu mesmo para rexouba no Eco compostelán[8] que relata que moitos personaxes políticos andan “medio locos” co de Ventosela “a quien traen y llevan con el fol hinchado de un lado para otro”. Ventosela percorrería Europa coa súa gaita e daría o chimpo á outra banda do mar bandeándose nas súas atrevidas adaptacións de ritmos parisienses e caribeños do momento. O discreto Roxelio foi ficando esquecido. Ben faría o Carballiño en lembralo.

 

 

 



[3] Pseudónimo do xornalista e economista Modesto Fernández González (Ourense 1838-Madrid 1897) que dedicou moitas colaboracións xornalísticas a gabar a música popular galega.

[4] Camilo de Cela (1897): “Los gaiteros en Galicia” en Galicia Moderna, nº 16, 15/12/1897.

[5] El diario de Galicia, 18/8/1896. Sobre o Rilo ver Torres Regueiro, X. (1990): “Un lexendario gaiteiro das Mariñas: O Vello Rilo” en Anuario Brigantino, nº 13, 1990, pax. 257-278

[6] Camilo de Cela (1897) op. cit.

[7] Diario de Pontevedra 20/9/1897

[8] El eco de Santiago, 10/7/1896