sábado, xuño 12, 2021

Días de presentación

 

Con Antón Mascato, Bieito Iglesias e Prudencio Viveiro


Foi unha semana, non diriamos que axitada, pero si activa. O mércores 9 estivemos en Compostela; o venres 11 en Vilameán, no corazón político de Nigrán. O primeiro dos días convidado pola asociación cultural “O Galo” que dende 1961 mantén o activismo cultural na capital. No segundo, o pasado venres convocados polo concello de Nigrán incitado polo seu alcalde, e antes que nada amigo, Juan González.

  No museo das peregrinacións, fronte a fonte das Praterías e a enfeitada porta meridional da catedral, arroupado polo historiador Prudencio Viveiro Mogo, en representación de Laiovento, a farturenta  memoria  e escintilante oratoria do amigo Bieito Iglesias e o rigor analítico do xeneroso compañeiro de innumerábeis proxectos culturais, Antón Mascato, fomos quen de ofrecer aos amigos e amigas que acudiron un sucinto resumo da persecución franquista no Val de Miñor. Noa Mascato apreixou o testemuño gráfico.

    Juan González, o incitador en orixe destas Catas na memoria dende os tempos ben afastados nos que os seus traballos sobre os “anos da guerra” en Nigrán desfecharon a memoria e impulsaron o recoñecemento das vítimas a comezar polos nove veciños do Miñor asasinados na “Volta dos nove”. Sobre  aquela matanza e o terror que desencadeou compuxo, no seu momento, unha suite musical o amigo Antón Seoane que verteu sobre as miñas Catas unha ollada dende a psiquiatría. Con anterioridade a amiga e compañeira durante décadas no departamento de Xeografía e Historia no IES Escolas Proval e amiga dende os tempos compostelás analizou o libro e o seu contexto temporal dende a perspectiva historiográfica.

Con Juan González, Rosa Pascual e Antón Seoane.

    Non é doado atopar expresión axeitada para o meu agradecemento a todas as persoas citadas e ás asistentes a estas dúas presentacións que terán continuidade nos próximos días. M. Amado deixou constancia. Beizón a todas elas.

Asinando libros no Auditorio de Nigrán


mércores, xuño 09, 2021

Convite para as xentes do Miñor



    Será todo un pracer compartir con todos e todas vós un tempo para presentarvos as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento) e  partillar o momento cos amigos de longo percorrido Juan González Pérez, historiador, alcalde de Nigrán e provocador destas Catas; o músico e psiquiatra co que comparto conversas sempre da cabalo entre tradición e modernidade, Antón Seoane e a amiga dende os ben afastados tempos compostelás e compañeira no departamento de Historia do IES Escolas Proval, Rosa Pascual Abal.

    Agardo que os moitos amigos e amigas que quedaron de portas afora en Baiona poidan nesta ocasión atopar acomodo pois semella que imos coutando o o andazo.

     Se vós presta alí estaremos a falar de memoria, historia, de Nigrán e do Val Miñor.


domingo, xuño 06, 2021

Para os amigos e amigas de Compostela e da Maía

 


    Moi agradecido á A.C. O Galo por incluír entre as súas actividades un debate arredor das investigacións sobre a violencia fascista após a sublevación militar franquista, coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor publicadas por Edicións Laiovento que estará representada polo historiador Prudencio Viveiro Mogo

    Moi ledo polo arroupe de dous amigos de longo percorrido. O ben querido compañeiro dende tempos de mocidade estudantil na Compostela do final do franquismo e da transición, e así ata hoxe, o escritor e orador Bieito Iglesias Araúxo e o editor, que foi en moitas ocasións o meu editor, amigo e compañeiro en múltiples actividades culturais, o historiador do Grove Antón Mascato.

    Será o mércores, 9 de xuño, ás 19.30 h. no Museo das Peregrinacións (Praza das Praterías. Santiago de Compostela).

    Prégovos atención ás normas indicadas polos organizadores:

Por mor da situación sanitaria do momento, as prazas son limitadas, polo que se prega que enviedes a solicitude de inscrición ao correo electrónico comunicacion@ogalo.gal  antes do luns 7 de xuño de 2021, sendo imprescindíbel que cada persoa que se anote indique nese apuntamento:  nome, dous apelidos, número do DNI e teléfono, por mor das normas Covid. A admisión será seguindo rigorosamente a orde dos correos recibidos.É obrigatoria a asistencia con máscara e mantendo as normas de seguridade contra a Covid-19.

    Se vos presta alí nos vemos.

 

 

 

 

sábado, xuño 05, 2021

Un pracer na Guarda

  

    Foi todo un pracer inaugurar as actividades do IX aniversario do C. S. Fuscalho das animosas rapazas e rapaces guardeses coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento), e moito máis facelo na compañía de dous amigos vellos e ben queridos, o poeta galego-neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación co que levo coincidido, dende hai, anos en traballos compartidos e moi en especial ao longo do 2008-2009,  cando fomos quen de argallar un congreso que marcou época nos estudos sobre emigración e educación por mor do centenario das escolas da Unión Hispano-Americana Valle Miñor, as súas actas recolléronse nun magnifico libro  editado do Instituto de Estudos Miñoráns, infortunadamente pouco difundido, de 2011: Emigración e Educación (1900-1936). I Centenario das Escolas da Unión Hisopano-Americana Valle Miñor (1909-2009), Gondomar:IEM.

    Como foi un pracer saudar aos vellos amigos miñotos ou enxertados hai década no Baixo Miño cos que temos compartido angueiras de mocidade e as seguimos compartindo cando imos para a madurez, ou algo máis alá. O mesmo pracer de compartir unhas cervexas ao remate falando de novos proxectos con X.M. Malheiro e sabendo da cultura galega en Nova York a través de Loli, que fixo a foto, e de Koki. Tarde de proveito. Graciñas

mércores, xuño 02, 2021

No Porriño

 


    O outro día tocoume asinar as miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor, na feira do libro argallada polos libreiros galegos no Porriño, ao pé da casa do concello ideada por Antonio Palacios. Alí tiven o pracer de asinar un exemplar para o vello amigo, dende o tempo das aulas compostelás, Raúl Francés, e outro para o seu pai, tamén Raúl Francés, quen tanta axuda me prestou nas miñas pescudas sobre a persecución franquista no Baixo Miño.

    A familia Francés Carpintero, enxertados no Porriño dende a súa orixinaria Forfoleda salmantina, concentraron, xunto a tamén porriñesa Fernández Miniño e a tudense Jaso, o furor perseguidor dos sublevados.  Aos irmáns Francés Carpintero, Antonio  e Eleazar, paseáronos en Tebra, na amañecida do 22 de setembro de 1936. Un terceiro fillo de José e Orícera, José Francés Carpintero, pai e avó dos amigos Raúl Francés, fusilárono en Tui ás 11 da mañá do 27 de agosto. Que a súa memoria sexa longa.

martes, xuño 01, 2021

Aos amigos e amigas da Guarda e do Baixo Miño

 



    É todo un pracer inaugurar as actividades da celebración do IX aniversario do Centro Social Fuscalho da Guarda coa presentación das miñas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Edicións Laiovento), e moito máis facelo na compañía de dous amigos ben queridos, o poeta galego- neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación con que levo coincidido dende hai anos en traballos compartidos.

    Por se vos presta, alí nos veremos o próximo xoves, tres de xuño, ás 20h. no Centro Cultural da Guarda. Beizón e parabéns para os afoutos amigos e amigas do CS Fuscalho.

sábado, maio 29, 2021

Vindicación de gaiteiro. Polo Avieiro de dona Emilia (44)

 

O gaiteiro de Carballiño e máis o Ventosela

    En 1880 Curros publicaba unha serie de composicións poéticas baixo o rótulo de Aires da miña terra. Nunha delas, fálanos do “arrogante gueiteiro”, que gozo daba miralo!, na festa do San Trocado; aquí nas bocarribeiras do Avieiro: “Calzón curto, alta monteira,/verde faixa, albo chaleque,/i o pano na faltriquiera;/sempre na gaita parleira/levaba dourado fleque” mentres “botábanlle as nenas frores/ledas copras os cantores/foguetes o fogueteiro”, sendo “cousa de ademirar,/aquel sembrante bulrón, aquel aire picarón/i aquel modo de mirar.../. Era o gaiteiro, non unha creación imaxinaria, senón a poetización de Manuel Castro González, nado, en 1832, no lugar de Penalta, na parroquia de  Mourillós no concello de Celanova[1]. Segundo Antonio Piñeiro, Manuel chegou a ser mestre do afamado Faustino Santalices[2].

    A inspiración temática currosiana ben podería vir do repoludo e rosaliano gaiteiro “de pano sedán vestido,/como un príncipe cumprido,/cariñoso e falangueiro” que “sempre pola vila entraba/con aquel de señorío;/sempre con poxante brío” para as nenas enganar, que Rosalía recreou nos Cantares Gallegos (1863).

    Dona Emilia seguiu a pulsión gaiteira para crear o seu personaxe do “Gallo” que namoriscaba a contundente Sabel para desespero do marqués de Ulloa, na novela que lle  deu sona. Descríbeo así: “vestido de pana azul, en actitud de cansancio, dejando desinflarse la gaita, cuyo punteiro caía sobre los rojos flecos del roncón, se limpiaba la frente sudorosa con un pañuelo de seda, y los reflejos (...) permitían distinguir su cara guapota, de correctas facciones, realzada por arrogantes patillas castañas”.

    No era santo de devoción pardobazaniana aquel “rústico artista” a pesar das dotes que lle apoñía:

El gaitero prodigando todos sus recursos artísticos, acompañaba con el punteiro desmangado de la gaita y haciendo oficios de clarinete. Cuando tenía que sonar entera la orquesta, mangaba otra vez el punteiro en el fol; así podía acompañar la elevación de la hostia con una solemne marcha real, y el postcomunio con una muñeira de las más recientes y brincadoras, que, ya terminada la misa, repetía en el vestíbulo, donde tandas de mozas y mozos se desquitaban, bailando a su sabor, de la compostura guardada por espacio de una hora en la iglesia.

Igrexa parroquial de Sagra

    Hai unha substancial diferenza entre a ollada rosaliana, feminina, ou a currosiana, masculina, do gaiteiro, tanto do que namoriscaba a todas as nenas que lle deran o seu pensamento como de que era arrogante como non houbo outro no mundo. Pola contra o gaiteiro pardobazaniano é un pousafoles aproveitado, basto, presuntuoso e inculto que se aproveita do desleixo da aristocracia rural para empoleirarse no seu lugar cando este xa é un monte de esterco arruinado, para o que, raposeiro, se deixa manipular pola “astucia salvaje, mas propia de un piel roja” de Primitivo. Ben sabe o lector, o mordomo dos pazos. A diferenza está na ollada despectiva e clasista que loce sempre a aristocrática escritora fronte á comprensiva e solidaria da padronesa ou do Curros que lle axustou as caravillas á condesa no Divino Sainete (1888)  despois de sentirse interpelado de mal xeito en El cisne de Vilamorta (1885).

Xan Míguez, "O Ventosela"

    Se houbo gaiteiro de sona no Avieiro, este foi sen dúbida Juan Míguez (1847-1912), o de Ventosela. Aínda así un pode deixarse levar pola imaxinación e matinar en que, se non foi  “O Ventosela” o inspirador do “Gallo” emiliano, ben puido selo o Rogelio Rodríguez (1845-1910),  “O Carballiño”, de non menos sona, quen, segundo conta Camilo de Cela[3], “gallea en tierra de Masidaos”[4]. Ambos, Ventosela e Carballiño, foron compañeiros de soados triunfos musicais. Digo, que ben puidese ser calquera dos dous, aínda que por proximidade acaería máis que fose o do Carballiño, pois o “Gallo” da Bazán era de “Naya” e un, considerando o costume de dona Emilia de mudar os nomes pero non os lugares, quere escoitalo temperando o instrumento “en el atrio tapizado de hierba” da igrexa de Sagra, mentres a procesión se preparaba e “la cruz y los estandartes oscilaban sobre el remolino de gentes amontonadas ya en la estrecha nave” e despois “de dar dos vueltas por el atrio y detenerse breves instantes frente al crucero, el santo volvió a entrar en la iglesia”. Un intúe, tras o topónimo literario de Naya, o de Sagra e non o de Banga, aínda que tamén podería ser, pero é que don Eugenio, o cura de Naya, ten a reitoral, algo afastada, aínda que non moito, dos pazos, sexan estes os de Banga, os de Cabanelas, ou ambos mesturados.

    En calquera caso trátase de vindicar a memoria do que, sen ter tanto márketing como o de Ventosela, nin tan influentes propagandistas ou detractores, e mesmo aínda que o de Ribadavia o considerase o seu segundo, é un dos grandes gaiteiros do último terzo do século XIX, cando os concursos argallados nas principais cidades e vilas do país axudaron a que a sona dos gaiteiros transcendesen os lindes parroquiais ou comarcais. Roxelio, “O Carballiño”, formando un insuperable triunvirato, tocou xunto ao propio Míguez e o betanceiro Manuel Rilo (1829-1907), “o gaiteiro das Mariñas”, nun certame na Coruña en 1896[5]. Outro dos soados foi Antonio Castiñeira “O Fresco de Baio”. Aos catro dedícalle Camilo de Cela un laudatorio artigo:

    A Antonio Castiñeiras, el Fresco según unos, el Bayo según otros, debemos la conservación, en toda su pureza, de la Alborada; a Juan Míguez, el de Ventosela, debemos la adaptación de la gaita a otras composiciones nacionales; a Rilo debemos la ejecución irreprochable de la Muiñeira sin variaciones extrañas; a Rogelio el de Carballino, debemos el clasicismo gaitero.

Antonio Castiñeira, "O Freso de Baión"

     El Fresco personifica el entusiasmo, Ventosela la ejecución, Rilo el amor al arte y Carballino el estudio de los buenos modelos.

     El de Bayo es un maestro de cuerpo entero, desconocido para muchos por su modestia nativa; Ventosela un triunfador en la mayoría de los certámenes; Rilo un competidor temible por su aversión a floreos musicales, y Carballino un discípulo de altos vuelos.

     El primero tiene querencia a las montañas de Corcubión; el segundo recorre Galicia y ambas Castillas; el tercero se hace de rogar y el cuarto gallea en tierra de Masidaos.

     El Fresco se contenta con el aplauso rural; Ventosela aspira a la gloria... eterna; Rilo apetece la aprobación de los doctos y Carballiño tiende a la popularidad.[6]

    Foron dos primeiros profesionais famosos, moito antes que os Dezas de Lalín ou os Cachafeiro de Soutelo, por limitarnos aos lindes do Avieiro, e introduciron variacións, non do gusto de todos, como ritmos de moda ou para bailar “agarrado” e mesmo o abandono da indumentaria tradicional ou comezar a tocar en locais pechados como teatros, etc.

O gaiteiro Rilo
nas festas Betanzos en 1905

    O Ventosela e o Carballiño colaboraban en ocasións. Mesmo substituíndose, como cando Roxelio supliu a Xan na festa agostina da casa do Marqués de Riestra, na Caeira de Poio, dende a que se dicía dominou a provincia durante décadas, pois o Ventosela non puido acudir “por circunstancias imprevistas” e fíxoo o de Carballiño “que en realidad sabe también arrancar a la gaita notas delicadas y tiernas”[7]. Uns meses antes, en 1896, no ano da consagración popular de Míguez, o Roxelio, xunto a un fillo de Míguez que tocaba o tamboril, acompañouno a Madrid. Viaxaron como auténticas estrelas,  os xornais anunciaron a súa marcha, cando subían ao tren, os seus ires e vires, a chegada á capital do reino e difundiron en detalle a “Fiesta Gallega” argallada polo “Centro Gallego”, no teatro da Zarzuela. Foi por finais de xuño. As gabanzas eran continuas e a actuación do “Ventosela” e o seu segundo “O Carballiño”, á beira do Orfeón galego dirixido polo mestre Pascual Veiga, que ficaba nun segundo plano, ante a presenza estelar de Juan Míguez, ocupaban páxinas da prensa madrileña e galega. Especial cobertura prestoulle La correspondencia de España. O mesmo día da actuación, Camilo de Cela gababa os gaiteiros en xeral e a Ventosela en particular.

    Mais a cousa non foi a gusto de todos e os reproches chegaron nas mesmas páxinas de La  correspondencia e, posibelmente, da mesma pluma de Camilo de Cela. Di o redactor que aínda que nas butacas estaba o mellor “de la colonia gallega en la corte” e nas localidades altas os entusiastas fillos de Galicia “que trabaja dando vida a multitud de industrias”, e aínda que a festa resultou ben, puido resultar mellor de combinarse as cousas, pois o que alí se ía procurar era “la nota regional” e esa foi “la que se sirvió en más pequeña dosis”; o orfeón do centro galego cantou ben, pero cantou “composiciones poco castizas, que en su mayor parte no estaban escritas en idioma gallego, privando de este modo a los oyentes de saborear las melodías de la dulce fala de Rosalía”.

Cartel do último concerto de Juan Míguez,
O Ventosela


    O gaceteiro continua relatando unha nova decepción. Todos agardaban que os gaiteiros lucisen o traxe “gallardamente descrito por Curros”, pero presentáronse vestidos “de señorito”; emporiso, punteando a gaita, demostraron que o habito no fai o monxe e portáronse como mestres. A cousa soubo a pouco e como moita xente non puidera adquirir entrada acordaron celebrar un novo concerto cun programa distinto no que tomarían parte “el gaitero de Ventosela y el de Carballino, y el orfeón gallego que dirige el maestro Veiga” e no que “la mayor parte de los números serán de música popular gallega”. O exito de Ventosela e o máis discreto do de Carballiño serviu mesmo para rexouba no Eco compostelán[8] que relata que moitos personaxes políticos andan “medio locos” co de Ventosela “a quien traen y llevan con el fol hinchado de un lado para otro”. Ventosela percorrería Europa coa súa gaita e daría o chimpo á outra banda do mar bandeándose nas súas atrevidas adaptacións de ritmos parisienses e caribeños do momento. O discreto Roxelio foi ficando esquecido. Ben faría o Carballiño en lembralo.

 

 

 



[3] Pseudónimo do xornalista e economista Modesto Fernández González (Ourense 1838-Madrid 1897) que dedicou moitas colaboracións xornalísticas a gabar a música popular galega.

[4] Camilo de Cela (1897): “Los gaiteros en Galicia” en Galicia Moderna, nº 16, 15/12/1897.

[5] El diario de Galicia, 18/8/1896. Sobre o Rilo ver Torres Regueiro, X. (1990): “Un lexendario gaiteiro das Mariñas: O Vello Rilo” en Anuario Brigantino, nº 13, 1990, pax. 257-278

[6] Camilo de Cela (1897) op. cit.

[7] Diario de Pontevedra 20/9/1897

[8] El eco de Santiago, 10/7/1896

xoves, maio 27, 2021

Para os amigos e amigas do Porriño e a Louriña

 

   


     O sábado 29 de maio, ás sete da tarde, estarei na rúa Ramón González do Porriño na Feira do Libro que organiza a asociación de libreiros, asinando exemplares das Catas na Memoria. A persecución franquista no Val de Miñor, editado por Laiovento. Por se alguén ou a algunha lle prace.

domingo, maio 23, 2021

Antes de Coren. Polo Avieiro de dona Emilia 43

 

Pasaporte. Arquivo familiar.

    Cando falamos noutro Avieiro do desterro de don Aurelio, fixemos  referencia a encerelladura argallada por vixiantes de morais alleas e da rectitude política da Nova España que rematou coa marcha do autor de El agüísta a Venezuela. Mais esquecemos, por ignoralos daquela, substanciais detalles que nos achegou o seu fillo Xan.

    Na altura as corporacións municipais elixíanse, segundo a Lei de Bases do Réxime Local de 1945, por terzos. Unha terceira parte dos concelleiros representaba os  cabezas de familia, o chamado terzo familiar; elección que se rexía polo recuperado artigo 29 da Restauración, segundo o cal, se non había máis candidatos que postos non se realizaban as votacións, daquela só quedaba facer coincidir o número de candidatos co de postos a cubrir. O terzo sindical elixíase entre os representantes do sindicato único, e o outro terzo, a proposta do gobernador civil, entre entidades económicas, culturais e profesionais, era o chamado terzo corporativo. Coidamos que a este terzo representaba na  corporación municipal Juan Corral Pajariño, gran amigo de don Aurelio co que colaborou durante décadas,  que non asistiu ao debate  pero fórono a buscar á casa para que estivese presente no momento da votación, tal e como se recolle na acta levantada polo secretario Xosé Fariña Jamardo. O pleno celebrouse o 20 de outubro de 1950 cun único asunto a tratar, “La novela El agüista y el pueblo de Carballino”, baixo a presidencia do alcalde Camilo de Novoa González. Na sesión interviñeron todos os concelleiros, así figura na acta, que manifestaron a “unánime repulsa” coa que se acolleu a publicación da novela. Estaban presentes, Luís Pereira Valeiras, Jesús Pereiras Penas, Antonio Rodríguez Pereira, Antonio Barreiro Fernández, Camilo Rodríguez Pérez, Jesús González Iglesias e Antonio Munín Díaz, ademais de Juan Corral, que “entra en el salón” unha vez “iniciada a discusión”. Tras o debate apróbase por unanimidade expresar “la mas completa y absoluta repulsa (...) hacia la novela El agüista” e que así se lle comunique ao autor, ao tempo decídese poñelo en coñecemento do gobernador civil “a los efectos que estime oportunos”, que se lle envíe un exemplar da obra e se lle comuniquen as protestas que orixinou.

    No momento da lea pública na vila apoucada, daquela si, don Aurelio tomouno como unha brincadeira; considerou que os que se daban por aludidos non eran máis que uns vaidosos, uns fatuos que querían converter a novela en realidade, uns presumidos que só desexaban que se falase deles. Tamén lle resultaba xocoso o seu lostregante descenso dende as alturas do heroísmo ata as fochancas do indigno vilán, que agredía con palabras de bufón a “dignísima colonia forastera”. En efecto, no ano anterior á publicación da novela,  que “ofendía la elevada moralidad” dos carballiñeses, segundo consideración do pleno municipal, ata xerar un  “estado de ánimo” que podería orixinar “alteraciones de orden público”, o avogado Miras Azor acadara un “resonante triunfo” na Audiencia coruñesa que mereceu o recoñecemento das elites locais, como reflectiu a prensa da altura[1], as mesmas que despois o defenestraron. De súpeto o seu nome era degradado por falabaratos de calquera condición, a súa capacidade como avogado cuestionada, os pasquíns ocupaban recantos nos soportais e dedicábanselle cancionciñas de fácil rima.

    A cousa foi acougando, e don Aurelio seguiu tomando a chacota aquela efervescencia de orgullo vilego paifoco.  O tempo foi pasando. O “rara avís” do Miras, licenciado en Filosofía e Dereito, políglota, dominaba árabe e alemán, que daquela se impartía na universidade; despois aprendería francés, do que tamén impartiu aulas, seguiu coa súa vida familiar e profesional; entre ollares atravesados, si, pero sen máis leas.

Título de avogado. Arquivo familiar


    Pero unha mañá de remate de verán de 1954, pouco antes da hora de xantar, bateron con firmeza na porta. Saíron abrir os rapaces. Era a Garda Civil. Viñan prender a don Aurelio para levalo a Ourense e interrogalo por mor de certas denuncias presentadas. As alarmas familiares saltaron. Todos se puxeron en movemento. A familia de Esperanza, conservadora e economicamente máis que acomodada; o procurador dos tribunais Bernardo Castro Pérez, popularmente coñecido como Baíto; o tenente coronel xefe do rexemento Zamora nº 8 cando se instalou no convento ourensán de San Francisco, Ángel Martín Mouriño[2]; os amigos, como o médico e forense Paco de los Arcos ou o farmacéutico Manuel Campos Sobrino[3]. Todos arrimaron o ombreiro e aos poucos días don Aurelio recuperou a liberdade baixo sospeita. O informe que orixinou a detención seica procedía de Campo de Criptana  e referíase aos irmáns Miras Azor, pero sen dubida a reclamación de investigación solicitada polo concello catro anos antes tamén tivo que ver nesta pesada entroidada.

    Don Aurelio deixouse aconsellar. Recomendáronlle desaparecer unha tempada. Tras a visita de Eva Perón (1947) e, en especial, tras os Pactos de Madrid (1953) que permitían instalar catro bases militares norteamericanas en España, rompíase o illamento internacional do réxime e este púñase rufo de novo,  nomeadamente o sector falanxista. Cumpría pois andar con tino; deixar correr o aire e o tempo e preparar os papeis para ir dar unha volta. Un novo problema, os papeis; mover axudas por aquí e por acolá..., matinar ben as cousas. Advertíronlle que non solicitase o pasaporte como mestre, nin como avogado, e moito menos como filósofo. Así o fixo. Aproveitando que puxera unha granxa de polos no coñecido como monte de Corzos, cubriu o apartado de “profesión” como  “avicultor”; con este oficio concedéronlle o “pase de frontera” tal e como reflectiu a prensa da altura[4]. Cinco días despois de saír nos xornais cuñáronllo en Ourense; era o 17 de decembro de 1954. Dez días máis tarde ollaba como o barco se afastaba das luces do porto de Vigo; aquel fin de ano pasouno vendo medrar o “ancho mar amargo”[5]. Desembarcou en La Guaira o 7 de xaneiro. Durante uns meses dirixiu un centro educativo en Caracas. O 10 de outubro dese mesmo ano, no porto vigués, estampáronlle o selo de regreso. Volveu a Venezuela con brevidade, para arranxar papeis, e instalouse de novo na vila balnearia.

Titulo licenciado en Filosofía.
Arquivo familiar

    Nas súas visitas oficiais ao noroeste peninsular, os xerarcas franquistas non deixaban de gabar, cando menos nos tempos anteriores aos “25 anos de paz”, o decisivo papel de Galicia como subministradora de recursos e alimentos para gañar a guerra, falaban da “despensa galaica”. Era ben certo, aínda que non compartisen, como é lóxico, a análise colonial que o galeguismo político comezou a elaborar naquela altura. Mais este rol de despensa alimentaria e enerxética  é unha malandanza da que aínda no se deu ceibado o país. Nin moito menos!

    O papel galego no acougo da fame que a sublevación militar provocou en toda España foi salientado en diversas ocasións, como tamén o foi, sen dúbida de ningunha caste, para que nas mesas dominicais das familias de traballadores, industriais ou administrativos, houbese carne fresca, aínda que fose branca, en forma dun polo asado que emerxía en arrecendo a gloria, dourado e brillante dos fornos das cociñas de butano para satisfacción do pai asalariado e ledicia da espelida e aforradora nai-ama de casa. E, máis adiante, por ventura daquel, ou daqueles, aos que lles acordou chantar nos arrastreiros, chamados Lemos e Andrade, cadanseu frigorífico conxelador permitindo ás familias operarias do interior peninsular xantar, de cando en vez, peixe case fresco e de calidade. Referímonos, pois, á revolución alimentaria que hoxe identificamos cos nomes de Coren e Pescanova. Mais esta comezara no Carballiño.

    O domingo primeiro de setembro de 1957, na casa sindical da vila, con presenza das autoridades do sindicato único e da irmandade de labradores, os avicultores da comarca reuníronse para constituír unha cooperativa. Así se acordou por unanimidade, aprobándose os estatutos, remitindo a documentación necesaria ao ministerio correspondente e elixindo unha xunta rectora provisoria presidida por Evaristo Carballo Nóvoa e na que Aurelio Miras Azor estaba á fronte do seu “Consejo de Vigilancia”.[6]

    Na altura, as granxas de polos, para carne ou para ovos, pasaban unha dura crise, despois duns anos de expansión rapidísima e gorentosos beneficios, por mor do encarecemento, moito máis rápido aínda, dos pensos e a consecuente escaseza dos mesmos. Na comarca do Carballiño, dado o “espírito emprendedor” das súas xentes, segundo o correspondente de “El pueblo[7] abrollaran moitas destas granxas que agora tentaban sortear a crise agrupándose en cooperativa que impulsaban, segundo a mesma nova de prensa, Evaristo Carballo, Aurelio Miras e Perfectino Vieitez, sobriño do abastado Perfectino Vieitez Rodríguez, que falecera en 1940.

    Os tres amósanse esperanzados co futuro da avicultura carballiñesa e achegan algúns datos para sustentar a súa afirmación a partir da realidade das tres granxas de reprodución  e das case un cento de produción de ovos e carne. A suma daría unha cifra de 25.000 aves que producían uns cinco millóns de ovos/ano, que, xunto ao xerado pola carne, achegaríase á cifra dos doce millóns de pesetas/ano. Esas serían as cifras da altura que agardaban superar en breve; para iso cumpría seleccionar as razas das poñedoras, mellorar a alimentación e axeitar as instalacións, o que permitiría superar a posta de 200 ovos ave/ano. Para consolidar estes avances precisábase que as galiñas melloradas se xerasen nas propias granxas de multiplicación da cooperativa sen ter que procuralas fóra, para iso importaran reprodutoras de Dinamarca. Deixámolo aquí. Esta cata non procura profundar en cuestións avícolas; só sinalar que dous anos despois da formalización da cooperativa carballiñesa, nacía, da man de Eulogio Gómez Franqueira, en Santa Cruz de Arrabalde, “Cooperativas orensanas”.

    O que me interesaba era dar conta, entre as brumas da memoria adolescente, da lembranza dun señor pequerrechiño, fino coma un garabullo; xa maior, ou así o recordo, e case cego, onda quen me mandaba, de cando en vez, a miña nai na procura do gorentoso polo dominical. Era o señor Evaristo, o compañeiro de Miras na cooperativa avícola; coñecido polo alcume, descoñezo tanto a súa orixe como se era de boa ou mala consideración, de Espírito Santo. Achegábase atoutiñando ata a cancela metálica que gardaba o acceso a unha casiña tipo chalé, cun xardinciño frontal sempre inzado de flores coloridas, e dábame o encargo. Na parte posterior da casa estaba a alongada granxa de polos, seica tiñan outra por Maside, que vendían nun posto externo á praza de abastos. Crieime coa lóxica de que os polos do Coren non valían para nada, que os bos eran os do Espírito Santo.

    Miña nai trabou confianza con el e amizade coa muller, Maruja, de orixe berciana. É a súa memoria, non tan bretemosa como a miña, quen recorda. Cando se atopaban encetaban conversa. Ela, agoniada, relataba os seus sufrires. De cando o perseguiron; de que un día viñeron na súa procura; de que foi quen de riparse e subir ao tellado, de que andou espelido e se anicou na parte sombriza da cheminea; de que a ameazaron;  de que eran de tal e cal apelido; de que se entobou na casa e lle dicía que levase aos nenos, tiñan tres, un home e dúas mulleres, a xogar á beira do pozo para poder velos; de que lle chamaban comunista, de que lle preguntaban de onde sacaran os cartos, que se lle viñeran de Rusia; de que lle rexistraban a casa e a ameazaban con obscenidades sexuais, de que nunca lle ia faltar home co que durmir; de que foi quen de saír do tobo da casa e agocharse noutro na Xesteira, en Mudelos, na casa dunha irmá; de que botaba o día entre o millo; de que acabou entregándose e deu zafado;  de que traballaron moito para saír adiante; de que cantaba moi ben e estaba no coro das Hijas de María, e aínda así mira o que nos fixeron, dicía; de como a marxinaron, de como lle daban as costas, de como se negaban a venderlle roupa...

    O que non conta miña nai, quizais enleados os recordos nos laios de Maruja, é que o señor Evaristo, o Espírito Santo, que presidira a Casa do Pobo, púxose moi maliño mentres estivo agochado no tobo que fixera na Xesteira. Alí foino atender, con grave risco da súa vida, o médico forense que o precedera na presidencia da Casa do Pobo, Enrique de los Arcos Fajardo[8]; sabémolo polo inmenso traballo do estudoso, entre outras moitas cousas, da persecución franquista do persoal sanitario na provincia de Ourense, o médico psiquiatra David Simón Lorda[9].

    Miña nai recorda o enterro do señor Evaristo e que Maruja, quen nunca deu esquecido os seus penares, rematou nunha residencia peiteando sen acougo unha boneca. Memoria que cumpriría documentar.


Publicado en Badalnovas 22/5/2021 



[1] La Región, 4/6/1949.

[3] Prenderano en Asturias, sometido a consello de guerra e condenado a 20 anos e un día de prisión; http://vitimas.nomesevoces.net/gl/ficha/14913/.

[4] El Pueblo Gallego, 12/12/1954.

[5] La Noche, 12/10/1955.

[6] EPG, 8/9/1957. O xunta reitora completábana Agustín Domínguez Villanueva (secretario); Perfectino Vieitez (tesoureiro) e, como vogais, José Ricoy Rodríguez, Manuel Escobar Fraguas e Maximino García Nóvoa.

[7] EPG, 18/9/1957.

[8] Enrique de los Arcos Fajardo (Madrid, 1884-O Carballiño, 1948) foi o iniciador dunha saga de médicos carballiñeses, onde se estableceu en 1925, sendo tamén forense e médico municipal. Comprometido coa vida social e cultural da vila, promoveu unha escola para a alfabetización de adultos onde impartía leccións de hixiene; pero tamén participou na vida política e sindical, presidindo a Casa do Pobo en 1932 cando se convocou un paro xeral pola suspensión da construción do ferrocarril Zamora-A Coruña. Foi destituído do seus cargos de forense e médico municipal pola súa “destacada significación entre los elementos extremistas”, segundo o gobernador civil de Ourense dos sublevados, o tenente coronel Manuel Quiroga Macías. Parece que o seu castigo non foi a máis dos cinco anos de suspensión polo seu trato con Calvo Sotelo, por ser o médico das monxas do asilo e a amizade cun médico do Irixo, próximo ao falanxismo. Ver: Simón Lorda, D. (2010): Médicos ourensanos represaliados en la guerra civil y en la posguerra. Santiago de Compostela: Fundación 10 de marzo, p.144 e 391. O seu fillo, don Paco de los Arcos, foi o médico da miña familia, e o seu neto Pepe, un amigo moi e ben lembrado.

 

venres, maio 21, 2021

Onte

 

 


      Onte presentamos as Catas na Memoria (Laiovento) no vilagarcián Faiado da Memoria de Margarita e Antonio. Foi un pracer facelo á beira de amigos bos e xenerosos como Emilio Ínsua e Antón Mascato, maxistralmente conducidos por Cruz López.

    Antonio Caeiro, coma sempre, apreixou o testemuño gráfico.

    Beizóns.

martes, maio 18, 2021

Para os amigos e amigas da Arousa

 


   Para os amigos e amigas da Arousa e toda a xente que o teña a ben, o xoves 20 de maio ás 20h andarei polo Faiado da Memoria (Praza de Ravella, 1, Vilagarcía de Arousa) que comparten Margarita e o miñorá enxertado na Arousa, Antonio Caeiro, para presentar as miñas Catas na memoria (Laiovento). Será un pracer visitalos de novo e moito máis facelo  abrigado polo amigo, profesor, doutor en filoloxía e historiador da nosa cultura Emilio X. Ínsua; o amigo de longo percorrido, editor, activista cultural e recuperador da memoria e da historia do Grove e do Salnés, Antón Mascato e a amiga, dezá coma min, creadora diversa e xestora cultural Cruz López.

    Por se vos presta, por alí andaremos.


luns, maio 17, 2021

Quen é o da última fila, o da esquerda? O obreiro das Irmandades.

 

Xosé María Calviño Mariño
 (Fundación Otero-CCG)

    Hai unha imaxe icónica no camiñar do galeguismo, tamén por tratarse dun momento convulso. Nas escadas de S. Vicente do Pino, en Monforte, un grupo de asistentes á IV asemblea das Irmandades posa con conciencia de posteridade. Era febreiro de 1922. Entre os retratados, seis persoeiros aos que se lles dedicou o día das letras e algún que o ten ben merecido.

    Sobre as persoas retratadas hai diversas identificacións. Atendendo á opinión de amigos expertos, e aínda que cunha dúbida, coidamos que se trata dos que anotamos ao pé da primeira imaxe. Hai outra foto, máis espontánea, no mesmo día e lugar, da que tamén achegamos identificacións. Na da escada, o primeiro pola dereita da foto na derradeira fila, e, na que están de pé, o terceiro pola dereita é Xosé María Calviño Mariño.



1ª fila: Castelao, Arturo Noguerol, Losada Diéguez e, máis afastado, coa boquilla na man, Antonio Sánchez González; 2ª: Á. Casal ou Peña Novo?, A. Villar Ponte, Blanco Torres, Otero e Vázquez Monxardín; 3ª fila: Manuel Antonio, Lustres Rivas, R. Villar Ponte e Xosé María Calviño Mariño. F: Fundación Otero



O terceiro pola esquerda da foto é Xosé María Calviño Mariño, na compaña, a comezar pola dereita: Losada, Otero, R. Villar Ponte, Blanco Torres, Manuel Antonio, A. Villar Ponte, Castelao, Casal ou Peña Novo?, Antonio Sánchez  e Monxardín. O que está no centro da imaxe, en plena reviravolta, coidamos que é o xornalista Lustres Rivas. Foto: F. Penzol.


    Seguimos as achegas biográficas de M. Igrexas e Arias Chachero. Calviño (1892-1971) naceu en Figueroa (Cerdedo) e faleceu no  Carballiño. Con pouco máis de 17 anos marchou á Arxentina. A curta aventura americana serviulle para aprender oficio e experiencia sindical. Retornado, estableceuse na Coruña e traballou no H. Palace, segundo el mesmo, “en tres distintas etapas y en largas temporadas”. Rematadas as obrigas laborais, íase, di, “a mi peña del Kiosko Alfonso” presidida por Rof Codina con Vilar Ponte, Cebreiro e outros.

    A reunión monfortina rematou en ruptura. Por unha banda, a Irmandade coruñesa, con Peña Novo como referente; pola outra, a I. Nazonalista que comandaba Risco. Ao ano seguinte celebrouse a V asemblea Nazonalista. Nela encétase un achegamento ao proletariado, acordando estudar “no prazo máximo de tres meses o xeito millor para a creación da Confederación do Traballo Galego”[1]. Nesa resolución tivo moito que ver o camareiro Calviño, activo no movemento sindical e orador en representación do seu sector no gran mitin convocado pola Federación Local Obreira tras as folgas e mobilizacións[2] contra a guerra de Marrocos e a condena a pena de morte dun cabo coruñés. Un mes despois, Primo de Rivera  daba o golpe de estado.

    Esta querenza libertaria e radical no social mantívoa sempre o Calviño. En maio de 1932 escríbelle ao seu amigo “Ramonciño” Otero Pedrayo: “A contestación á Constitución lla vai dar, pra tristura e ruína de todos, a C.N.D.T., que é onde se atopan os homes” e, anos máis tarde, xa no 44, dille: “Pra min, ti, encarnas o honor, a nobreza e as libertades de Galiza. Nada digo da xusticia social, pois ista s-aproxima en alas do comunismo...”. Noutra carta do 47, preocupado pola viaxe do Ramonciño a América, dille:

Xa sabes que son pouco crente, pero encarézoche d´ende Galiza que lle teñades unha misa a os que cobardamente foron asesinados por querer a liberación da Terra. Por aqueles que non volveremos a ver máis. A eles debémoslle todo; e prepararnos pra honralos cando a hora chegue, que chegará... TERRA A NOSA!.

    Pasaran vinte e un anos da foto de Monforte; dos 13 retratados, a catro chimpáronos as balas dos sublevados: Quintanilla, Casal, B. Torres e Lustres Rivas. Losada falecera en 1929, M. Antonio en 1930 e A. Vilar Ponte en 1935; Castelao no exilio. Ficaba Peña Novo, anulado como Calviño, e a “bandeira ergueita” que mantiña Otero que “Queiras ou non queiras, o patriarca eres TI”.

    A familia de Calviño debía ter algunha caste de parentesco co popular abade agrarista, Basilio Álvarez, quen oficiou a súa voda. Tras a cerimonia, o crego pronunciou “una sentida plática en gallego”[3]. Risco foi o padriño. Otero Pedrayo e “Froro” Cuevillas asinaron como testemuñas.

    En 1927, aos 35 anos, Calviño chega a Lalín como carteiro urbano, dende onde se sumará por telegrama á homenaxe que lle argallaron a Otero en Ourense en 1930[4]. Di Calviño:

Galiza, a Galiza ceibe que todos cobizamos pra incorporala ás grandes democracias d´Europa, atoparase hoxe ahí á veira d´ise home estraordinariamente bo é xeneroso capaz de ser na nosa terra en política un De Valera, en poesía un Tagore e en amor e sacrificio por Galiza, un Gandhi ou un alcalde de Coor.

    Refírese Calviño a Terence MacSwiney, membro do Sinn Féin, elixido alcalde de Cork, en 1920, en plena guerra de independencia; encarcerado por sedición, faleceu tras 74 días de folga de fame que situaron o conflito irlandés na primeira plana dos xornais Pode interpretarse esta escolla de persoeiros de renome internacional como unha apurada  síntese ideolóxica do pensamento de Calviño na altura.

    Tamén foi punido polos sublevados. En carta a  Ben Cho Shey dille : “e a suspensión no 36, que durou algúns anos”. Cando se puido reincorporar a Correos, en 1940, destinárono a Vigo e pronto lle concederon o traslado ao Carballiño, onde se xubilou.

    Da correspondencia de Calviño que puidemos consultar, despréndese a súa relación con moitos dos persoeiros da cultura galega. As referencias a Risco, Blanco Amor, Basilio Álvarez, Sofía Casanova, Cuevillas... son constantes, algunhas pouco agradábeis para os citados. En especial chama a atención  a frecuente correspondencia con Virxinia Pereira, a viúva de Castelao.

    En Arcos do Carballiño faleceu aos 79 anos. No “mes de defuntiños”, escribiría Calviño de ter que facer a súa propia necrolóxica.


Publicado no suplemento Coñecer de Nós-Diario, 15/5/2021

 

 

 



[1] Beramendi (2007)

[2] El ideal gallego, 30/8/1923

[3] EPG, 7/11/1928

[4] EPG, 8/6/1930