xoves, maio 12, 2022


 

Hai un ano na Guarda. O venres de volta

 


    Hai un ano que presentamos as nosas Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor (Laiovento, 2021) na Guarda inaugurando as actividades do IX aniversario do C. S. Fuscalho na compaña de dous amigos vellos e ben queridos, o poeta e escritor galego-neoiorquino Francisco Álvarez (Koki) e o profesor da UdC Xosé Manuel Malheiro, especialista en historia da educación co que levo compartindo colaboracións dende hai anos.

O próximo venres 13 de maio volvemos á Guarda agora convidados pola asociación de Historia e paisaxismo Xuliva e estarei outra volta acompañado polos vellos amigos Koki e máis Malheiro para presentar O terro nas Tebras e outras catas na memoria (Laiovento, 2022) que se pode entender como una continuidade do anterior.

    Por si vos presta, será a partira das 20h. no Bar Aquilino, na última vila que caeu en mas dos sublevados en xullo de 1936.



luns, maio 09, 2022

Sexta “Lectura poética” en “A Mini” con Baldo Ramos

 


  

    Amigos e amigas

    Nesta sexta xeira das “Lecturas poéticas” estará con nós o poeta e artista plástico Baldo Ramos, que aínda tendo as súas raiceiras chantadas na Celanova de San Rosendo e vivindo e traballando na area compostelán, ten unha intensa relación co Val de Miñor, onde traballou nos seus tempos iniciais como profesor, e deleitase nos tempos de lecer.

    Dende moi novo cultivou a súa vocación artística comezando a escribir poesía mesmo antes de iniciar os estudos de Filoloxía Hispánica na USC, que remata en 1994, cando xa comezara a pintar, empurrado pola necesidade de empatar escrita e plástica, expoñendo por primeira vez nese mesmo ano, en Santiago de Compostela.

        Autor dunha extensa obra tanto poética como plástica en formatos variados: libros de poesía, libros de autor, exposicións individuais ou colectivas, libros colectivos, ou realizados a catro mans como Quérote canto, en colaboración con Eva Veiga, que foi recoñecido co premio Losada Diéguez do pasado ano. Algúns dos seus últimos títulos publicados son Porque te quero (Galaxia, 2020) e Palabras sen ninguén. Palabras sin nadie (Tigres de Papel, 2019.

    Esta sexta das “Lecturas poética”, coordinada, como sempre, polo poeta Xosé María Álvarez Cáccamo que ademais ten colaborado con intensidade e constancia con Baldo Ramos, partillando libros, exposicións e iniciativas culturais diversas, celebrarase o sábado 14 de maio e comezará ás 12.30, cunha duración aproximada de 45 minutos. Para limitar posíbeis  interrupcións durante a lectura A Mini abrirá as súas portas ás 12.

    As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

    Se vos presta alí estaremos nesta atractiva mestura entre plástica e poesía.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel co Baldo Ramos podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.

 

Preparativos da “tourné” ourensá de Calvo e Primo. (2)

 

Balneario da Toxa en 1930


    Na nosa anterior colaboración no suplemento Coñecer (12/3/2022) detivémonos nun dos moitos tensos momentos que, no verán de 1930, orixinou a xira propagandística que a extrema dereita monárquica realizou, coas súas figuras estelares, Calvo e Primo, á fronte, polas catro provincias galegas. Calvo pretendía o inmediato regreso ao poder, empregando o noso país como panca, a través da reconversión do partido único da ditadura en Unión Monárquica Nacional. Centrámonos daquela nos feitos acaecidos en Lugo.

    Gil Pecharromán, na súa excelente biografía de José Antonio[1], resúmenos a excursión dos “upetistas” ou “upeístas”, reconvertidos en “umenistas”, dende os primeiros actos en Ferrol e Santa Marta de Ortigueira, o 30 de agosto, ata os incidentes de Lugo, unha semana despois, pasando pola Coruña, onde xa se quentaran os ánimos e lapotes, chicotadas e bastonadas formaran parte da orde do día. Pasaron despois por Melide, Noia e Vilagarcía.

    No teatro desta vila arousá parrafearon o dous de setembro. Presidiu o mitin o conde de Guadalhorce, o fillo do ditador sentou á súa beira, mais non falou, ben por afonía ou coidando que as cousas se ían quentar. Discursaron, entón, o alcalde vilagarcián durante a ditadura, Rodríguez Lafuente (?-1948); o avogado e xornalista ferrolán, asentado en Madrid, José Meirás Otero, e mais o “cerebro” da ditadura. A cousa rematou entre empurróns, berros e insultos. Para pousar os ánimos foron cear á finca da abastada familia Albarrán Botana; un dos irmáns, José Luís (1887-1936), destacado calvosotelista, foi asasinado en Paracuellos del Jarama, nunha das “sacas” masivas dos cárceres republicanos.

Conde de Guadalhorce

    Durmiron no balneario da Toxa. Ao día seguinte, 3 de setembro, achegáronse a Vigo para participar nunha comida no Náutico; pola tarde visitaron Pontevedra, pero xa sen mitins en teatros; supoñemos que un pouco coutados polas algarabías e balbordos dos días anteriores. Había programada unha visita ao Trega, pero, de realizarse, non a reflectiu a prensa da que tiramos os detalles, en especial a que cubriu a tournée con fruición, como El Ideal Gallego e La Región.

    En plena temporada, andaron dun a outro dos máis exquisitos balnearios. Retiráronse a descansar ao de Mondariz. Colleron folgos e prepararon as dúas intensas xornadas ourensás prevéndoas máis sosegadas que as anteriores e sabendo, cando menos Calvo, que alí se xogaba o “ser ou non ser” da súa proposta de reconversión do primorriverismo. Polo distrito do Carballiño fora elixido deputado, en 1919, nas filas do maurismo, que, en 1921, o fixera gobernador civil. Por esta provincia volverá ser elixido deputado en 1931, 1933 e 1936.

    A través do estival semanario La Temporada de Mondariz (7/9/1930) podemos coñecer a comitiva que acompañaba o triunvirato dirixente para preparar a estratexia de expansión pola provincia que Calvo coidaba dominar. No hotel dos Peinador repuxeron forzas Francisco Benjumea y Heredia (1908-1995), fillo do Conde de Guadalhorce; Alfredo Moreno Osorio (1871-1932), Conde de Santa María de Babío, enxeñeiro de camiños e promotor dun gabinete de enxeñería, especializado na construción de saltos de auga; o maurista, primorriverista, conspirador na Sanjurjada, deputado en 1933 e 1936 e un dos xuristas nomeados para elaborar o peculiar “ditame sobre a ilexitimidade dos poderes actuantes o 18 de xullo de 1936”, Santiago Fuentes Pila (1893-1969). Tamén durmiron no gran balneario os citados Lafuente e Meirás, ademais do redactor e subdirector de El Debate, José de Medina Togores (?-1934), e o ourensán de Lobeira Arturo Salgado Biempica (1882-1937), fundador do xornal Ecos de Orense, dos círculos obreiros católicos da capital, da caixa de aforros, xefe provincial do upetismo e amigo persoal de Calvo, que o nomeara gobernador civil e subdirector de CAMPSA; así como Andrés Amado Reygondoud de Villebardet (1886-1964), creador do monopolio de petróleo, amigo e colaborado de Calvo, que obtería acta de deputado por Ourense en 1933 e 1936 e sería breve ministro de Facenda no primeiro goberno de Franco; ademais do empresario santanderino Domingo Betanzos Fernández, con negocios na produción eléctrica, que fora delegado provincial de petróleos na actual Cantabria, cargo que tamén exercera na provincia de Lugo, e o ex alcalde, o avogado ourensán Antonio Saco Arce. Todos eles acompañaron a Primo e a Calvo na primeira xornada ourensá con altos programados en Ribadavia e no Carballiño.

Balneario de Mondariz en 1930


    Guadalhorce ficou un día máis en Mondariz. As forzas, ou quizais os ánimos, comezábanlle a fraquear. Sumaríase aos actos preparados na capital. No día de asueto balneario estivo acompañado polo xerente da conserveira “Antonio Alonso e fillos”, ex alcalde de Vigo na ditadura, Mauro Alonso Cuenca (1887-1965); o expresidente da deputación pontevedresa e enxeñeiro Daniel de la Sota Valdecilla (1877-1958) e o ex alcalde de Baiona José Rodríguez Vicente (1895-1952), o celebre “Joselín”, que unha ducia de anos antes (1918) asinara o Manifesto das “Irmandades da Fala”.

    Os reunidos ben sabían que intereses defendían.

Publicado no suplemento "Coñecer" de Nós diario

7 maio de 2022

*É a segunda entrega dunha serie. A primeira pódese consultar en https://pedogalinheiro.blogspot.com/2022/03/entre-farsa-e-traxedia-tournee-galega.html

 



[1] Gil Pecharromán, J. (2003): José Antonio Primo de Rivera. Retrato de un visionario. Madrid: Temas de hoy.

Exilios

 



    Non é o primeiro dos desterrados que se recoñece cun Día das Letras Galegas. Infortunadamente. En tempos iniciais da celebración, en 1964, Castelao, que pasara os últimos catorce anos da súa vida sen pisar a terra e facía outros tantos que morrera, foi o homenaxeado. Viñeron despois símbolos da cultura galega realizada en Bos Aires: Luís Seoane, Blanco Amor, Dieste, e, en tempos mais achegados, Lorenzo Varela. É evidente a forza numérica e cultural da emigración arxentina.

    Coidamos que a Real Academia, ademais dos valores literarios de Florencio Delgado Gurriarán, quixo render, por figura interposta, homenaxe ao Padroado da Cultura Galega de México e á revista Vieiros, derredor da que se arrexuntaron, entre outros, o mestre e activista Luís Soto, o cineasta Carlos Velo, o arquitecto Caridad Mateos e o pintor Arturo Souto, ademais do propio Florencio D. Gurriarán.

    Xunto a este último e mais a Plácido Castro, defendida a súa memoria con constancia e brillantez pola fundación que leva o seu nome e na que Xulio Ríos desempeña un papel sobranceiro, Lois Tobío sumou esforzos para publicar na editorial Alborada de Bos Aires unha selección de poesía inglesa e francesa vertida ao galego. Hai unha reedición en Galaxia en 2005.

    Naquela altura, 1949, establecer relacións entre a nosa e outras linguas, vincular a nosas letras coa poesía máis renovadora das literaturas europeas de maior relevo, era imprescindíbel tanto porque “os aires de fóra limpan, renovan e refrescan”, como se dicía no limiar daquela edición, como para conseguir, en palabras da Federación de Sociedades Galegas en B. Aires, que a voz de Galicia se ouvise no mundo e as do mundo en Galicia.

    Os que se puñan mans á obra eran tres homes do exilio. Dous deles de prolongado desterro: Gurriarán en México e Tobío no Uruguai. A residencia en Londres de Castro foi menos delongada. Este último escolleu dez poetas en inglés, entre eles unha muller, Christina Rossetti, e tres irlandeses: AE, pseudónimo do independentista George William Rusell, Padraic Colum e o Premio Nobel, W.B. Yeats. Gurriarán escolmou 13 poetas en francés, algúns dos máis nomeados daquela e na actualidade: Verlaine, Mallarme, Valery, Claudel, Cocteau... Tobío espelicou catro autores en inglés (Shelley, Keats, Tennyson e Longfellow) e seis de lingua francesa (Baudelaire, Verlaine, Bourget, Rimbaud, Laporte e a poeta Louise de Vilmorin). Tobío achegaríanos máis adiante a tradución de obras cimeiras da literatura alemá, como o Fausto de Goethe, que vén de reeditar Laiovento (2021), Os sonetos a Orfeu de Rilke ou a Nai Coraxe e os seus fillos de Brecht.

    Tobío pousou, tras o seu, en inicio, itinerante exilio (EE UU, Cuba), na banda oriental do Plata, no “país chiquito”. Dende alí teceu entre bambolinas os esforzos do galeguismo por manter viva a nación (inspiración xurídica do Consello de Galiza, edición e corrección dos dous primeiros tomos da Historia de Galiza que dirixiu Otero Pedrayo, xestión do I Congreso da Emigración, ...). Restituído no seu posto no Ministerio de Exteriores na capital do Estado, dedicoulle anos ao estudo e divulgación, nun bo feixe de artigos e varios libros, a Diego Sarmiento de Acuña, ou da Cuña, primeiro Conde de Gondomar.

    Aínda tivo tempo de ofrecernos as súas memorias, xénero no que, segundo asemella, as xentes do interior non se atopan moi a gusto, e convertelas nunha grande obra literaria, precisada dunha urxente nova edición. Refírome a As décadas de T.L. (Do Castro, 1994).

    Sería unha boa nova que se acordasen de Tobío para un Día das Letras e, de paso, podérmonos lembrar da comunidade exiliada e emigrada que se xuntou arredor de Manuel Meilán, Xesús Canabal, Antón Crestar, Alfredo Somoza e moitos outros para argallar o primeiro programa radiofónico na nosa lingua, denominado como a obra de Catelao Sempre en Galiza, e impulsar o Patronato da Cultura Galega de Montevideo.

Publicado en O Farelo nº 65, maio 2022.

 

mércores, maio 04, 2022

Para os amigos e amigas do Baixo Miño occidental



    É todo un pracer que o  Colectivo Xuliva, de divulgación e estudo da historia e paisaxe do Baixo Miño tivese a ben convidarme non unha, senón dúas veces a presentar o meu novo libro O terror nas Tebras e outras catas na memoria (Laiovento, 2022) e ademais facelo tan ben acompañado.

    Primeiro será no Centro Cultural de Oia, o venres 6 de maio ás 20h e da man do meu amigo de longo percorrido, Alfonso Álvarez Cáccamo.

    O venres seguinte 13 de maio, no Bar Aquilino da Guarda, a mesma hora, isto é as 8 da tarde, agora presentado polo profesor Xosé Manuel Malheiro, amigo e compañeiro en traballos culturais dende hai moitos anos.

    Por se vos presta.

    Co meu maior agradecemento aos mozos e mozas de Xuliva. Beizón.

 

martes, abril 26, 2022

Regresa a “Lectura poética” en “A Mini” con Xina Vega

 




    Amigos e amigas

    Nesta xeira das “Lecturas poéticas” do mes de abril imos intentar fusionar narración e poesía da man da veciña do Miñor a profesora Rexina Vega, que asina as súas obras como Xina Vega.

    Nos seus traballos de investigación literaria tense especializado na obra dun gastrónomo de excepción, non só polo seu gusto polo boa cociña senón tamén polo entusiasmo divulgador, como é o fabulador por excelencia: Álvaro Cunqueiro. Xina Vega é unha das grandes coñecedoras e estudosas da súa obra.

    É na narrativa onde Xina Vega asentou a súa xa consolidada obra de creación iniciada con Cardume (2007, ambientada en parte no Val de Miñor, e continuou con Dark Butterfly (2012), Nadie duerme (2017)e a súa versión en galego Ninguén dorme (2019) e con O estado intermedio (2020).

    Esta quinta das “Lecturas poética” (coordinadas polo poeta Xosé María Álvarez Cáccamo), será o sábado 30 de abril e comezará ás 12.30, cunha duración aproximada de 45 minutos.

    As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel co Xina Vega podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.

luns, abril 25, 2022

Presentación en Gondomar de “O terror nas Tebras e outras catas na memoria”.

 


    Será todo un pracer poder compartir con todos e todas vós un anaquiño de tempo para presentarvos o meu novo libro O terror nas Tebras e outras catas na memoria (Edicións Laiovento, 2022) no acto a celebrar o próximo venres 29 de abril de 2022 a iniciativa do concello de Gondomar que terá lugar no Auditorio Municipal “Lois Tobío”.

    Neste novo libro ademais de abrir o foco a concellos lindeiros (Tomiño, Oia, Mos) non deixo de centrarme no Val de Miñor, tanto recuperando datos sobre persoas do Miñor asasinadas no territorio destes concellos como, sobre todo, achegando unha memoria do movemento memorialista das últimas dúas décadas no Val de Miñor e realizando unha cata fonda sobre a fundación e o funcionamento da denominada Falange da Ramallosa, que en realidade o era de todo o concello de Nigrán,de parte do de Baiona e das parroquias gondomareñas de Donas e Borreiros, polo que se converteu na milicia que controla na práctica todo o Val de Miñor.

   



    Terei o honor de poder estar acompañado polo alcalde Paco Ferreira, así como polo amiga, profesora, escritora e recoñecida poeta Marta Dacosta e polo amigo, orixinario da miña terra dezá de nacenza, Gonzalo Navaza, escritor de variados rexistros, profesor, membro da Real Academia e filólogo especialista en toponimia.

    Por se vos presta e vos cadra, agora que parece vai minguando o andazo,cando menos na súa forma máis perigosa, vémonos o próximo venres 29 ás 20h. para falar de memoria, historia, e da persecución franquista no Val de Miñor.

 

 

martes, abril 19, 2022

Presentación en Nigrán do “O terror nas Tebras e outras catas na memoria” de Carlos Méixome.

 



    Será todo un pracer poder compartir con todos e todas vós un anaquiño de tempo para presentarvos o meu novo libro O terror nas Tebras e outras catas na memoria (Edicións Laiovento, 2022) no acto a celebrar o próximo venres 22 de abril de 2022 a iniciativa do concello de Nigrán e que terá lugar no seu Auditorio Municipal.

    Neste novo libro ademais de abrir o foco a concellos lindeiros (Tomiño, Oia, Mos) non deixo de centrarme no Val de Miñor, tanto recuperando datos sobre persoas do Miñor asasinadas no territorio destes concellos como, sobre todo, achegando unha memoria do movemento memorialista das últimas dúas décadas no Val de Miñor e realizando unha cata fonda sobre a fundación e o funcionamento da denominada Falange da Ramallosa, que en realidade o era de todo o concello de Nigrán,de parte do de Baiona e dalgunhas parroquias de Gondomar, polo que se converte na milicia que controla na práctica todo o Val de Miñor.

    Teño o honor de poder estar acompañado polo alcalde, amigo e historiador, ademais de pioneiro do movemento memorialista, Juan González, así como polo amigo e veciño da Ramallosa, José Pintado Valverde, investigador de departamento de Ecoloxía e Recursos Mariños do Instituto de Investigacións Marinas e tamén por Alba Costas Lorenzo, antiga alumna do IES Escolas Proval, mestra no Colexio de Mallón, familiar de represaliados polo franquismo e ademais voz do grupo musical Braava Band, que nos agasallaran con media ducia de pezas musicais interpretadas con todo o seu saber facer e sensibilidade. Déixovos un enlace para que poidades ir facendo boca. https://www.youtube.com/watch?v=qHzinxGY2XA

    Por se vos presta e vos cadra, agora que parece se vai contando o andazo, vémonos o próximo venres 22 ás 20h. para poder falar de memoria, historia, da Ramallosa, Panxón e do Val de Miñor, e agasallarnos os ouvidos coa música de Braava Band.

sábado, abril 16, 2022

Palabras do amigo M. Caldas na memoria do seu tío avó Vitucho, na presentación do meu libro



De esquerda a dereita: Manolo Caldas,
Quico Paz Antón e C. Méixome (Foto: Sunsa)

    Juan Gelman, o poeta arxentino falecido en 2014, escribiu unhas palabras que recolle Carlos Méixome no capítulo 5 deste libro:

    Hay quienes vilipendian este esfuerzo de memoria.    Dicen que no hay que remover el pasado, que   no hay    que tener ojos en la nuca, que hay que mirar hacia    adelante y no encarnizarse en reabrir viejas      heridas. Están perfectamente equivocados. Las heridas     aún no están cerradas. Laten en el   subsuelo de la     sociedad comoun cáncer sin sosiego. Su único tratamiento es la verdad. Y luego, la justicia.

    Mañá será 14 de abril. É para min unha honra poder presentar aquí e hoxe -víspera do día da II República- a Carlos Méixome, quen nos vai falar da obra que ven de publicar hai uns días, en edicións Laiovento, e que ten por título O terror nas Tebras e outras catas na memoria. Claro que Carlos Méixome non é un descoñecido en Goián, pois noutras ocasións xa estivo aquí mesmo, no Centro Goianés, presentando algunha das súas obras ou participando en diferentes conferencias e coloquios.

    Por suposto, quero agradecerlle esta presenza, e tamén quero estender o agradecemento á Comisión  Pola Memoria Histórica Baixo Miño–Louriña e ao Centro Goianés ademáis de, naturalmente, a todos vostedes pola súa asistencia. Propúxome Clara Pousa presentar ao autor; pero, se non lles parece mal, e aproveitando que xa lin o libro, vou dicir algo sobre el.

    Este libro que nos trae Carlos Méixome trata sobre o crime en singular e sobre os crimes en plural. O crime cometido contra Galiza e o conxunto do Estado español no momento no que o réxime republicano de esquerdas (de esquerdas de verdade) buscaba deixar atrás séculos de explotación e miseria. Os crimes individuais realizados polos militares golpistas, polos fascistas e por aqueles que os secundaron, sobre todo entre os anos 1936 e 1939, organizando e executando a persecución e a represión dunha importante parte da poboación do Baixo Miño nos anos do golpe militar contra a  República e da guerra civil. Non só nos fala o autor dos concellos do Baixo Miño, pois tamén hai no libro capítulos dedicados a outras zonas  como Porriño, Mos, A Ramallosa, etc.; pero estando aquí, en Goián, interesa sobre todo destacar o primeiro dos capítulos que titula O terror nas Tebras  e que dedica, con moito agarimo, a Lito Oliveira e a Mario Rodríguez.

    Na miña opinión trátase dun libro que se pode ler ben de seguido, pero una vez lido hai que volver a el de cando en vez, a repasar a cachos; é un libro emocionante, cuxa intensidade aféctanos e o seu contido vai ao cerebro e tamén ao corazón. É un libro que, aínda que está cheo de traxedia e de dor, creo que agora -cando xa esa dor non nos chega en carne viva- aporta esperanza e, por que non dicir, felicidade, ao recuperar o nome e, ás veces, a voz, daquelas persoas que os asasinos e os seus sucesores durante o franquismo, o juancarlismo e o felipismo, pretenderon e pretenden soterrar para sempre; igual que nas últimas décadas preténdese, ao mesmo tempo, diluir ou soterrar a responsabilidade do crime. Parte da esperanza e do triunfo que representa este libro, é incluir tamén aos vitimarios, aos asesinos, aos que executaron, instigaron e se aproveitaron deses crimes; eses que tamén tiñan nomes e apelidos.

    O sufrimento dos perseguidos e represaliados é para nós agora algo moi valioso; unha lección de vida que non podemos desaproveitar; e aínda que todo tipo de persoas foron perseguidas, torturadas e asasinadas (alcaldes e concelleiros, labregas, panadeiros, sindicalistas…), quero destacar aos mestres e ás mestras que como José Cortes, Hipólito Gallego, Josefina Segret… deron aquela “derradeira lección” converténdonos, tantos anos despois, en alumnos deles para sempre.

    Este libro “de historia e de memoria” é para min como un daqueles cofres de tesouriños que moitos tiñamos na infancia; aquelas caixiñas con pequenas pedras, con cunchas, con pauciños ou con algunha nota de alguén que nós importaba moito. Caixiñas que abriamos de cando en vez para volver ver o gardado e sentir o que nós recordaba ou inspiraba. Así, creo eu, hai que facer con este libro, abrilo ás veces para recordar a todas estas persoas vítimas da barbarie que nel están e que elas poidan, co seu exemplo, facer de nós mellores persoas.

    Carlos Méixome Quinteiro- este señor que está aquí, eu a carón seu -naceu en Lalín, criouse en boa medida no Carballiño e, ademais de Compostela e Vigo, a súa vida está ligada asímesmo a Gondomar de Miñor onde reside desde hai ben 30 anos. Adicou moitos anos á docencia como profesor en diversos Institutos de Galiza, sinaladamente no Instituto Escolas Proval de Nigrán no que nos coñecimos hai agora 30 anos e no que durante 10 traballamos xuntos, incluso “moi xuntos” posto que compartimos departamente didáctico e mesmo equipa directiva.

    Ben sabedes moitos que tamén ao longo da súa vida Méixome tivo un papel destacado no activismo político dentro do nacionalismo galego: nunca tivo un cargo político “profesional”, e eu penso que foi unha mágoa que non o tivera. Foi, e segue a ser, un activista cultural, destacando neste eido a tarefa estraordinaria de crear o Instituto de Estudos Miñoráns que dirixiu durante moitos anos.

    E hoxe está aquí, e iso quero destacar, como historiador; como persoa que investiga e dá a coñecer o investigado a través do seus libros, artigos de revistas e conferencias. Moitos dos seus artigos aparecidos en diferentes revistas (A Peneira, Murguía, e outras) foron recollidos no volume titulado Daquí e dacolá (Follas voadeiras 2001-2014); ten publicados libros de historia sobre diferentes asuntos referidos á historia contemporánea: con outros autores escribiu, A ex-Iugoslavia, o conflito dos Balcáns, Cuba, independencia e revolución ou Rusia: das orixes á crise dun modelo; e como único autor, Textos e documentos para a Historia Contemporánea de Galiza; Castelao: unha historia do nacionalismo galego; Catas na memoria. A persecución franquista no Val de Miñor.

    Din que cando o escritor e historiador Johann Wolfgang Goethe morría en Weimar en 1832 as súas derradeiras verbas foron para pedir: “luz, máis luz”. Pois ben, aportar luz é o traballo dos historiadores, é dicir, aportar coñecemento sobre nós mesmos, sobre <os problemas que -en palabras do historiador catalán Josep Fontana- afectan aos homes e ás mulleres que viven en sociedade; problemas do pasado e do presente e, previsiblemente, dun futuro polo menos inmediato>. Esta é a tarefa na que leva moitos anos traballando Carlos Méixome, e é ela a que fai que persoas como Carlos sexan, sí, esenciais.

    O poeta e músico cubano Silvio Rodríguez escribiu nunha das súas cancións que <hay muertos que alumbran los caminos>; pois moitos deles están aquí, neste e noutros libros, e eu tómome a licencia de dicir que, para min, un deses mortos “que alumbran los caminos” é o meu tío avó Vitucho (Victoriano Requeijo Baliño) asasinado polos fascistas en Ferrol en setembro de 1936 cando contaba 29 anos de idade. Pero como a memoria individual é feble e pouco fiable, e a moitas persoas nos falta oportunidade, capacidade ou mesmo o necesario interese ou valor para aportar “luz, máis luz”, é por iso polo que necesitamos historiadores como Carlos Méixome, para que eses mortos non queden esquecidos nas tebras e poidan cumprir a súa función de server de guías, de alumear “os camiños da vida”.

    Con Carlos Méixome e co seu traballo sobre o terror nas Tebras e outras catas na memoria déixovos; déixovos cun traballo para loitar- dito coas súas propias palabras, contra <a sensación de inxustiza que comete un Estado autoproclamado “democrático” coa cidadanía perseguida por un réxime que concentrou e expandiu todas as perversións do século pasado>; un Estado que durante décadas <mirou para outro lado e delegou nas asociacións memorialistas e nos particulares a responsabilidade da restauración da memoria democrática das vítimas da persecución>.

 

Moitas grazas.

 Goián  13 de abril de 2022

venres, abril 15, 2022

Xornadas intensas

 

    Así foron as que puidemos gozar grazas ao traballo da Comisión pola Memoria Histórica do Baixo Miño - A Louriña.

    
Primeiro, na tarde do mércores 13, no Centro Goianés onde argallaron a presentación do meu novo libro O terror nas Tebras e outras catas na memoria (Laiovento, 2022). Foi unha honra poder facelo acompañado polo amigo, músico e historiador, Quico Paz Antón, en representación da Comisión, e polo amigo de longo percorrido, e durante tantos anos compañeiro de traballo no IES Escolas Proval de Nigrán, Manuel Caldas Fernández. Non teño palabras para agradecer tanto a acollida dos amigos e amigas goianeses e tomiñeses que se achegaron a escoitar a presentación do libro, como á comisión e ao concello de Tomiño pola súa franca e aberta colaboración, así como, aínda que non puidese asistir por mor destes diañiños que nos teñen no amargor, a Sandra González, alcaldesa de Tomiño, que sacou un tempiño para facer o prologo do libro. Déixovos algunhas imaxes da primeira presentación d´O terror na Tebras. Virán máis.






    Ao día seguinte, pola mañá, puidemos asistir a colocación dunha placa cos nomes das doce persoas asasinadas naqueles altos das Tebras, no Alto do Couso, Entre dous ríos ou no Monte Salgueiro, un pouco antes de comezar a baixar cara o Miñor. Completábase así o conxunto de monólito pétreo e a oliveira que a Comisión da Memoria Histórica do Baixo Miñor - A Louriña ten establecido como elementos simbólicos para sinalar os lugares de memoria. Tan pronto se colocou, en 2019, foi agredido pola irracionalidade non nostálxica senón fascista. No emocionante acto puidemos escoitar de novo a Quico Paz Antón e máis ao amigo e compañeiro de longa traxectoria Raúl Francés, que acudiu na compaña do seu pai, do mesmo nome. Alí ficaban gravados, xuntos aos demais compañeiros de infortunio os nomes dos seus tíos-avós, Eleazar e Antonio Francés Carpintero; uns días antes fusilaran o seu avó José, en Tui. Déixovos algunhas imaxes do guardés Santiago Baz Lomba.






    Tras o descubrimento da praza baixamos cara o Miño, outra vez a Goián, a unha das súas institucións gastronómicas e sociais máis celebres, o “Cupo sen fundo”, para festexalo cun cocido republicano, lembrando a Lito Oliveira e Mario Rodríguez, e para homenaxear ao vello amigo Paco Lores Santacecilia, referencia do sindicalismo de cerna galega, nacionalista; primeiro con “Galicia Socialista”, despois co Sindicato Obreiro Galego e logo ao Intersindical Nacional Galega, precedentes da CIGA, e en especial un dos referentes do movemento obreiro vigués, que xunto ao de Ferrol fixeron abanear o réxime franquista naquel 1972 de dura, pero orgullosa, lembranza. Paco, ou Fuco, como sempre, de escasa palabra e decidida acción. Parabéns.


PS.- Hai tempo dedicámoslle un traballiño ao estudo da causa militar aberta contra o pai de Paco Lores, chamado tamén Francisco, e resolta cun pelotón de fusilamento. Titulámolo O cabo Lores no ollo do furacán;  publicouse tamén nunha versión moito máis curta en Nós diario o 17/7/2020 co rotulo de Viaxe, delación e morte do Cabo Francisco Lores. Pódese acceder a través dos enlaces.

 

 

 

luns, abril 11, 2022

Entre Miñor e Miño

 


    Os territorios miñotos e miñoráns seguen a ser difusos para moitos galegos e galegas de nación, na verdade uns poucos montes, e non moi altos, nos separan polo Aloia, Couso, Pinzás ou a Groba e as relación foron sempre fondas.

    É una ledicia podervos informar que o próximo mércores, 13 de abril, víspera da conmemoración republicana estarei a presentar o meu último libro O terror nas Tebras e outras catas na memoria (Laiovento, 2022) no que en media ducia de traballos achégome a momentos de intensa actividade memorialista nos que ademais de regresar ao Val de Miñor sometido ao terror desatado en xullo de 1936 amplío as miñas pescudas ao Tomiño baixomiñoto e detéñome na persecución a que foron sometidas as xentes deste concello e dos outros do Baixo Miño, último lugar de resistencia aos sublevados, e en especial nalgúns dirixentes baixomiñotos como Antón Alonso Ríos, Paquiño de Figueiró ou os mestres de Forcadela e Goián, así como na descrición da ducia de “paseos” cometidos nos lindes das dúas parroquias de Tebra. Ao tempo achego unha cata sobre a persecución no  Mos da Louriña e un estudo sobre o campo de concentración de Santa María de Oia.



    A presentación, será as oito da tarde e terá lugar no Centro Goianés da vila de Goián (Tomiño) e estarei acompañado pola prologuista do libro e alcaldesa de Tomiño, Sandra González, así como polo profesor de Historia no Instituto de Tui, Manuel Caldas Fernández.

    O acto enmarcase dentro do programa de actividades argallado pola Comisión pola Memoria Histórica do Baixo Miño- A Louriña que terá continuidade ao día seguinte, 14 de abril ás 12 da mañá cando no alto do Couso, no lugar de Entre dous Ríos, na parroquia de Santa María de Tebra, se procederá a colocar, a beira do monólito chantado en 2019, unha placa cos nomes do asasinados nesta parroquia tomiñesa.

    Ao remate, ás 14:30 no Copo sen Fundo de Goián terá lugar o xantar pola República no que esta ano farase un recoñecemento ao prezado amigo Francisco Lores Santacecilia construtor do sindicalismo nacionalista dende “Galicia Socialista” e o Sindicato Obreiro Galego,  que na altura de 1972 traballaba en Citroën cando as folgas de aquel ano abanearon o franquismo dende Ferrol e Vigo.

 

martes, abril 05, 2022

Para os amigos e amigas do Salnés e da Arousa



    O próximo xoves 7 de abril terei a inmensa satisfacción de partillar coa amiga Aurora Marco, coa que tamén comparto editorial, as súas irmandiñas e a miñas catas están en Laiovento, a primeira das palestras, convidado polo amigo Antón Mascato, do ciclo argallado polo concello de Vilagarcía e a produtora Lobisome: “Salnés, 1936: República, rebelión militar e represión”.    

    A miña función será facer unha cata na aínda non nada Lei da Memoria Democrática e divagar un pouco entre memoria e historia.

    Déixovos o programa que é ben gorentoso. Estade atentos que ao día seguinte, 8, estarán Pepe Álvarez e Dionisio Pereira. As xornadas rematan o sábado 9 coa charla de Abuín sobre o acontecido en Vilagarcía.

    Por se vos presta.



domingo, marzo 27, 2022

Entre farsa e traxedia. A “tournée” galega de Calvo Sotelo e José Antonio

 

        Folla voandeira repartida en Lugo

    Recapitulemos. O 28 de xaneiro de 1930 Miguel Primo de Rivera dimite entre múltiples presións; falecerá seis semanas despois. Berenguer e Aznar presidirán os gobernos dunha monarquía en descrédito. Foi, nos dicires populares, a “dictablanda”. Pretendían o imposíbel, retornar  a unha “normalidade constitucional” que Primo e Alfonso XIII liquidaran en 1923. Non souberon que facer, non convocaron constituíntes, como pedía a oposición republicana e a dos “monárquicos sen rei”, porque non tiñan partidos nos que apoiarse. O da ditadura, reconvertido en Unión Monárquica Nacional (UMN), non só non lles prestou auxilio senón que pretendeu ocupar ese espazo ante unhas hipotéticas eleccións que non se convocaron ata abril de 1931, e foron municipais.

    Á fronte da reconvertida UP púxose un triunvirato formado polo conde de Guadalahorce, un enxeñeiro, ministro de Primo; o célebre cerebro do goberno da ditadura, o tudense Calvo Sotelo, e o ínclito avogado José Antonio, ao que movía a defensa do luxado honor paterno.

Despois de asinarse o Pacto de San Sebastián (17/8/1930) lanzaron unha intensa campaña propagandística. Comezaron a “tournée” polo noroeste; coidaban que a terra natal de Calvo lles ía ser propicia, co apoio de determinados medios (El Ideal Gallego, La Región). O arrinque foi en Noia. Recibíronos cunhas follas que non foron do agrado de Calvo e este desbocouse, entrou ao trapo e parte do público contestoulle con chanzas. Algúns asistentes pediron que falara José Antonio, pero non o fixo aducindo que estaba afónico.

Guadalahorece, Calvo Sotelo e Primo 
na rúa Real da Coruña (Ideal Gallego)

    A xira batía cada día con incidentes: piñeiros atravesados na estrada, mozos con pancartas, pelexas de rúa na que interviñan os propios oradores, asubíos enxordecedores, carteis pendurados dos balcóns.... A medida que a tournée avanzaba, a tensión ía en aumento, tanto pola situación social e incerteza política como pola resposta dos republicanos e dos centros obreiros das localidades, pero, en especial, pola actitude provocadora dos “upetistas” reconvertidos. As persoas concentradas á entrada e saída de mitins e banquetes ían en aumento, agora armadas de sonoros chifres, presadas de patacóns, gorxas poderosas, folletos abundantes, algún que outro coio e moitos bastóns.

    Non podemos deternos en detalle. Os incidentes empezaron a tomar unha dimensión ameazadora na Coruña; labazadas por todos os lados e varios feridos, aínda que non de moita consideración. En Ourense houbo boas agarradas. Onde se descontrolou foi en Lugo. Despois da tensión das xornadas anteriores, a comitiva agardou tres horas nas aforas da cidade para ver se a moita xente concentrada diante do hotel Méndez Núñez e na rúa da Raíña se cansaba. Por fin decidíronse. Os coches do séquito tiveron que pasar entre o xentío que os apupaba. Ao de Calvo caeulle un bastonada que lle escachou o parabrisas, algunhas informacións din que el mesmo levou outra no lombo ao saír o coche. Enrabiado, di El Pueblo Gallego, tirou de pistola para facer uso dela contra o coro de “faz tabernaria”, como lle chamou en Ourense, pero os seus propios colegas se lle botaron enriba para impedirllo. Os asubíos, berros e croiazos foron en aumento, as cristaleiras do café escachadas, as vidreiras do hotel esnaquizadas. Na turbamulta alguén disparou, seica un garda de Seguridade, din que soaron máis de cen disparos. A José Traseira, cabo do cuartel de recrutas de Lugo, unha bala atravesoulle as dúas pernas, e a José Silvosa Blanco un balazo na coxa partiulle o fémur; outro fracturoulle un dedo a Ramón Lugilde Ríos. Houbo tamén catro gardas de Seguridade con feridas leves. O despregue da Garda Civil, a pé e a cabalo, non amainou os ánimos. Un rapaz de doce anos, vendedor de El Pueblo Gallego, Manuel Carreira, ficou ben magoado nun pé; outro tiro partiulle a tibia a Ángel Fernández Martínez, un mozo de Friol de 22 anos, e os feridos polos golpes de sabre dos gardas foron moitos. Os comercios pecharon de inmediato, o centro obreiro chamou a abandonar o traballo e a masa enrabiada pretendeu entrar no hotel. Dúas horas despois, Calvo, Primo e os seus acompañantes, por orden do gobernador, abandonaron o hotel protexidos por un tenente da garda civil. Os coches a lume de carozo non pararon ata Tapia. Alí, seica, os seus ocupantes se fixeron pasar por contratistas de obras.

Primo de Rivera en Ribadavia (Idela Gallego)

    O semanario Progreso de Pontevedra titulaba “Galicia mató a la UMN”. O artigo (6/9/1930), asinado por José Carbonell Alsina, cualificaba a excursión política como “imprudente”. Ao inicio da mesma (29/8/1930), en El Pueblo, Ramón Vilar Ponte consideraba a viaxe como unha provocación á que cumpría contestar, pois: “Faise preciso que (...) o nome de Galiza apareza ben situado pola actitude resolta, firme e contundente de todol-os que nos chamamos bos galegos”. Despois de axustarlle as contas a Calvo, conclúe: “Compre agora que a Galiza, por medio dos seus escolleitos lle faiga decatarse ao Calvo de qu´eisiste, que vive, que n-ela aínda hai azos de abondo para non tolerare a descarada actuación dos desleigados”.

Publicado en Nós diario 12 de marzo de 2022

 


Onte día redondo

 


    Onte na Mini, na Fonte de Zeta de Baiona, foi un día redondo derredor de Xavier R. Baixeras e a súa lectura poética; con Xosé María Álvarez Cáccamo como mantedor e organizador destas “Lecturas” e coas imaxes que só Manuel Forcadela, o de animo paciente, podería deixarnos para gozar con máis tino cando o desexemos. A tarde alongouse sobre os manteis e aos manxares que Roi ía sazonando, libacións de zumes ben fermentados e amenas conversas. 

Déixovos o agasallo da gravación de Forcadela.

https://youtu.be/4GWSM8qpwlc