mércores, novembro 09, 2022

DE NOVO FERNANDO CASÁS NAS “LECTURAS POÉTICAS” DA MINI”: UNHA EXPLICACIÓN

 

   


Prezados amigos e amigas

    Se na recuperación das “lecturas poéticas”, que coordina Xosé María Álvarez Cáccamo, o pasado mes de setembro, fixémolo con todo un acontecemento como foi o descubrimento da fasquía poética de Ánxel Huete, no mes de outubro tiñamos programado outro proceso de desvelo literario, case exhumación poética, que emporiso non perde o valor primixenio, orixinario, dunha primeira exposición pública da obra poética, repousada nas décadas.

Anunciabamos a lectura de textos de Fernando Casás, que o noso veciño de Gondomar, onde naceu, escribiu na súa etapa brasileira. É importante contextualizar eses poemas (“coisas”, como os chama o autor), escritos entre 1965 e 79 e que nunca foron publicados, nin sequera lidos en público.

Máis non puido ser. O Fernando caeu doente, sen gravidade, pero imposibilitado para estar con nós ese día. Xosé María Álvarez Cáccamo deu lectura a uns poemas seus, sobre a obra artística de Fernando Casás, que forman parte dun libro conxunto aínda inédito.

Así é polo que o próximo sábado 12 de novembro ás 12.15 Fernando Casás vai poder ler as súas “coisas” poéticas tal e como tiñamos anunciado. Así tamén explicamos este pequeno inconveniente; non se trata pois dunha segunda lectura de textos de Fernando Casás, senón da primeira descuberta dos mesmos que non se puido realizar no seu día.

Fernando Casás Profesor na Escola de Belas Artes de Pontevedra é un dos precursores mundiais da corrente  que hoxe se denomina “Arte e Natureza”. Non imos sinalar as múltiples exposicións, publicacións ou recoñecidas obras que ten instaladas en espazos públicos, só imos citar unha que, tanto para o artista como para as xentes do Miñor, ten un significado especial, a árbore de bronce, mutilada, decepada, que instalou na Volta do Nove, en lembranza dos nove veciños nosos aos  que a sen razón fascista lle roubou a vida aquel 16 de outubro de 1936.



Será o sábado 12 de novembro e comezará ás 12.15h, cunha duración aproximada de 45 minutos.

As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

    Se vos presta alí estaremos.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel con Fernando Casás podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.

 

luns, outubro 24, 2022


 

Presentación en Baiona, no Multiusos Mercado de Sabarís, de “O terror nas Tebras e outras catas na memoria” de Carlos Méixome.



    É como o remate dun ciclo, despois de percorrer todos os concellos que arrodean o Val e algúns outros, e mesmo de facelo, nalgúns deles en varias ocasións, achegámonos neste andar do libro a Baiona, un pouco como fin da etapa que encetaramos a finais de abril en Nigrán. Toca agora facelo en Baiona, no Multiusos- Mercado de Sabarís, o venres 28 de outubro ás 20h. onde estaremos presentando, unha vez máis, O terror nas Tebras e outras catas da memoria, (Edicións Laiovento, 2022), xusto no remate dun mes en que a memoria recobra o seu protagonismo.

    Nas presentacións ademais da referencia ás pescudas locais (Tomiño, Oia, Mos, Val de Miñor) procuramos deternos en conceptos como “verdade, xustiza e reparación” e comprensión da dinámica represiva durante os anos da guerra e durante o franquismo ademais de procurar entender os mecanismo da memoria franquista que seguen pairando sobre as xentes de hoxe. Coincidirá pois esta presentación coa publicación  o pasado 19 de outubro da Lei 20/2022 denominada Lei de Memoria Democrática que abre certas expectativas ao movemento memorialista.

Para falar de todo isto estarei ben acompañado, con dous amigos de longo percorrido, na amizade e no traballo conxunto, Juan A. González Pérez, historiador e un dos iniciadores do memorialisno no Miñor, ademais de hoxe alcalde de Nigrán, e máis o músico e psiquiatra, asentado no Miñor dende hai décadas, Antón Seoane. Con eles os dous, presentados pola concelleira de cultura de Baiona Míriam Costas, falaremos sobre o libro, a memoria, a impunidade, a reparación...

Por se vos presta agardámosvos.

luns, outubro 17, 2022

NOVA “LECTURA POÉTICA” EN “A MINI” CON FERNANDO CASÁS

 



    Amigos e amigas

    Se na recuperación das “lecturas poéticas”, que coordina Xosé María Álvarez Cáccamo, o pasado mes de setembro, fixémolo con todo un acontecemento como foi o descubrimento da fasquía poética de Ánxel Huete, nesta ocasión darémoslle unha volta a este proceso de desvelo literario, case exhumación poética, que emporiso non perde o valor primixenio, orixinario, dunha primeira exposición pública da obra poética, repousada nas décadas, de Fernando Casás, o noso veciño de Gondomar, onde naceu, e ao que regresou, hai ben anos, dende o Brasil no que se formou e medrou como persoa e artista.

    Profesor na Escola de Belas Artes de Pontevedra é un dos precursores mundiais da corrente  que hoxe se denomina “Arte e Natureza”. Non imos sinalar as múltiples exposicións, publicacións ou recoñecidas obras que ten instaladas en espazos públicos, só imos citar unha que, tanto para o artista como para as xentes do Miñor, ten un significado especial, a árbore de bronce, mutilada, decepada, que instalou na Volta do Nove, en lembranza dos nove nosos veciños ao  que a sen razón fascista lle roubou a vida aquel 16 de outubro de 1936.



    Os textos que lera Casás dialogarán con algúns poemas que Álvarez Cáccamo escribiu baixo a inspiración de obras de Casás para un libro, inédito,no que ambos dialogan sobre arte, poesía, creación..., en fin sobre todo o que é humano.

    Será o sábado 22 de outubro e comezará ás 12.30h, cunha duración aproximada de 45 minutos. Para limitar posíbeis interrupcións durante a lectura A Mini abrirá as súas portas ás 12h.

    As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

     Se vos presta alí estaremos.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel con Fernando Casás podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.

 

mércores, outubro 05, 2022

Balbordo no Losada : Calvo e Primo en Ourense (4)

 

Antigo teatro Losada

    O éxito da convocatoria do “upetismo” en Ribadavia e no Carballiño non foi quen de agochar nin as protestas producidas nestas vilas, nin as fortes tensións provocadas na Coruña, Noia, Vilagarcía ou Cambados, só acougadas polos discretos actos celebrados en Vigo e Pontevedra. Temíase que acontecese algo grave; como así sería. O ministro da Gobernación, o militar Enrique Marzo Balaguer, emitiu duros comentarios sobre a xira dos “umenistas” que se cabrearon aínda máis coa alocución radiada do gobernador, Eduardo Garrido Castro, na que chamou á serenidade e respecto á liberdade para evitar a intervención da autoridade.

    La Región, entusiasta cos ilustres visitantes, relata con miudeza os acontecementos daquel venres 5 de setembro de 1930. A mediodía, os líderes, arrodeados de afiliados capitalinos e “grandes contingentes” procedentes do Carballiño e Verín, entre “vitores entusiastas” e calorosas ovacións, pero tamén entre manifestacións “hostiles”, visitaron a sede do partido para, de contado, desprazarse ao teatro Losada, ben protexido por infantería e cabalería da garda civil, axentes de seguridade e policía, no que se ía celebrar o banquete-mitin. Os incidentes foron en aumento a medida que os comensais se achegaban ao teatro, ata o punto de que a banda de música optou por retirarse sen interpretar ningunha peza e as forzas tiveron que actuar para que puidesen entrar os camareiros cos manxares. Cando comezou o banquete, grupos de “jovenzuelos y chiquillería” dirixíronse cara á rúa do Progreso, mentres o comercio ía pechando, e apedraron as instalación do xornal calvosotelista Galicia.

 

La Región, 6/9/1930

    O triunvirato dirixente (Calvo, Primo e Guadalhorce), Salgado Biempica, Celso Casar, xeneral retirado; o ex presidente de Abastos, Bahamonde; Benjumea fillo; “Joselín”, ex alcalde de Baiona; o xornalista Meirás e Ferreiro,  ex presidente, ao igual que Casar, do ente provincial, constitúen a mesa presidencial. Este último fixo o ofrecemento do banquete; seguiulle Biempica que se referiu a eses asalariados “por dos pesetas” e ao éxito dos actos do día anterior. Intervén despois Meirás e Medina Togores. Primo foi recibido cunha grande ovación.

    Calvo sinalou a “faz tabernaria” dos sopradores de chifres, o fracaso da protesta obreira e que algunha das sinaturas da folla esquerdista que se repartía era apócrifa, cando menos a dun señor que “se encuentra fuera de España” (en referencia a Vicente Risco), así como que algúns dos asinantes colaboraron coa ditadura ou mendigaron “secretarías y despachos”, e recomendoulle aos galeguistas que mirasen con quen se aliaban se non querían abandonar “los ideales del país”. Rematou o mitin Guadalhorce.

  

Arturo Salgado Biempica, xefe
da UP e do calvosotelismo

    Segundo se achegaba a hora de remate do xantar, a algarada ía en aumento e as rúas do centro enchíanse de xente. Segundo La Región, á fronte dos grupos alborotadores estaban dirixentes republicanos e algúns asinantes do “manifesto”. Os asubíos e apupos fixéronse enxordecedores cando os primeiros comensais, uns cincocentos segundo El Ideal, comezaron a saír. A policía tivo que ocupar o cruce das rúas para protexelos, pero iso non amainou o reparto de losqueadas e bastonadas. Os xefes “umenistas” agardaron no interior do teatro a chegada dos automóbiles, pero estes ficaron bloqueados polo inmenso xentío. Daquela, optaron, acompañados dun gran número de comensais, por saír no medio de labazadas e estacazos, pois a forza pública non daba coutado a xente. Nun momento, Primo tirou de pistola, pero a rápida intervención policial evitou que fixese uso dela. Entre pitadas e deostos chegaron ao Campo de San Lázaro onde quixeron subir a uns coches de punto, pero estes negáronse a levalos. Daquela comezaron a choverlle pedras. Guadalhorce, dominado pola excitación, encarouse cos agresores, pero os seus acompañantes refreárono e deu chegado á estación para coller o expreso cara a Madrid.  Coa mesma idea ía Otero Pedrayo para achegarse a Santander, onde a súa muller tivera un accidente de trafico. Os que protestaban contra a visita dos herdeiros da ditadura recoñecérono e puxéronse a aplaudirlle e  darlle vivas.

    Calvo e Primo foron dar a volta por Ribadavia, para evitar a estrada directa e eludir atrancos, e achegarse a Celanova, onde os actos transcorreron con calma, agás algunha chifrada que outra. Ao remate da verbena regresaron á capital.

    O xornal acantazado, o Galicia que dirixía Ginzo Soto, segundo El Pueblo inseriu unha nota na que aseguraba que Otero Pedrayo “persona de cultura y educación”, a pesar de que a súa sinatura figurase no manifesto, non estaba de acordo co seu contido e reprobaba o acaecido, polo que, sen dúbida, a “chiquillería” que lle deu vivas e aplausos debeuno confundir con algún “ravachol”. Á nova, tan ofensiva para Otero, retrucoulle a Irmandade Galeguista a través dun escrito asinado por Cuevillas (vicepresidente) e Monxardín (secretario), no que, autorizados por don Ramón, “podemos asegurar que carece en absoluto de fundamento a noticia publicada pol-o diario “Galicia” desta cibdade, respecto a súa suposta disconformidade co contido de unha folla qu´il firmou e que recientemente se repartiu n´Ourense”.

Publicado no suplemento “Coñecer” de Nós-diario do 1/10/2022

Déixovos os enlaces das eanteriores entregas da serie

https://pedogalinheiro.blogspot.com/2022/06/ribadavia-e-o-carballino-apoteose-de.html

https://pedogalinheiro.blogspot.com/2022/05/preparativos-da-tourne-ourensa-de-calvo.html

https://pedogalinheiro.blogspot.com/2022/03/entre-farsa-e-traxedia-tournee-galega.html

 

venres, setembro 30, 2022

Con Foz en Cartabón



    O 4 de outubro, na libraría viguesa Cartabón (Urzaiz, 125) terei o pracer de compartir co entrañábel amigo e compañeiro Luís Gonçalez Blasco, ao que moitos coñecemos polo simple e contundente topónimo da súa nacenza “Foz”, a súa nova achega aos tempos iniciais da UPG no exterior,  A UPG em Portugal e alguma coisa máis (Através, 2022) que completa a súas detidas pescudas acerca da organización exterior da UPG que nos achegara, xa hai unha década, en A política e a organizaçom exterior da UPG (1964-1986) en Edicións Laiovento.

    Militante no nacionalismo galego dende moi novo, xa no Grupo Brais Pinto, no Consello da Mocidade ou fundando a UPG, mantívose sempre, organizado ou non, na orbita do independentismo galego  e do reintegracionismo lingüístico.

    Será pois  unha honra acompañalo no presentación do seu último libro.

luns, setembro 12, 2022

No bosque da lingua

 

    


    

    É toda unha honra que me convidaran a presentar o meu libro O terror das Tebras e outras catas na memoria (Laiovento, 2022) no Bosque da Lingua, esa fermosa iniciativa posta en marcha pola emprendedora Comunidade de Montes en Man Común da parroquia de Couso en Gondomar. Alí estaremos, no lusco fusco, no acolledor anfiteatro do Bosque da lingua, ao pé do Galiñeiro. Por se vos presta.

Huete na Mini

 


    O pasado sábado recuperamos as lecturas poéticas na Mini (Fonte de Zeta 9, Baiona ), coordinadas por  Xosé María Álvarez Cáccamo e foi todo un acontecemento, unha auténtica estrea, ao amosarnos Ánxel Huete un novo aspecto da súa creatividade, o poético. E amosóunolo entretecendo as seus matinares co recitado por parte de Xosé María Álvarez Cáccamo dos textos poéticos do pintor sobre os que pairaba o seu universo pictórico.

    Hai anos que os dous concretaran eses diálogos en forma de libro, en As artes da vida de Ánxel Huete(Laiovento) de Xosé María Álvarez Cáccamo.

    Como ven sendo habitual Manuel Forcadela achega a súa xenerosa e constante colaboración para deixar testemuño da+estas accións poéticas na rúa. Podedes visitar a páxina de Forcadela https://oximnasiodeacademo.com/about/

    E teredes moito que ler e que ver. Pero se desexades ir xa á lectura do sábado déixovos un enlace máis directo https://www.facebook.com/oximnasio.deacademo/videos/611727454030562

luns, setembro 05, 2022

REGRESAN AS “LECTURA POÉTICAS” EN “LA MINI” CON ÁNXEL HUETE

 


    Amigos e amigas

    Despois do breve descanso dos meses de verán, regresamos coas “Lecturas poéticas” en “A Mini”(Fonte de Zeta 9,Baiona), coordinadas por Xosé María Álvarez Cáccamo. Farémolo con todo un acontecemento, unha auténtica estrea, co intento de amosar as artes de Ánxel Huete. Xosé María Álvarez Cáccamo, titulou un seu libro de conversas co pintor As artes da vida de Ánxel Huete (Laiovento)e agora Huete vainos amosar, en case primicia, as súa arte poética, que moito terá que ver coa súa longa e recoñecida traxectoria pictórica.

Nesta primeira xeira da segunda tempada das “Lecturas poéticas” que agora iniciamos,estará pois con nós o pintor Ánxel Huete, ourensán de nacenza e residente en San Adrián de Cobres, na outra beira da ría, peregrino por Escolas de arte do mundo (Barcelona, Londres, Berlín, Nova York). Asentado nas terras do Morrazo, profundou na abstración cromática e na estruturación espacial que caracterizan a súa extensa e recoñecida obra pictórica. Foi un dos integrantes do denominado “Grupo Atlántica”, doutor en Belas Artes, exerceu a docencia na Facultade de Belas Artes de Pontevedra.

Agora achegase ata nós para ofrecernos unha nova manifestación da súas creacións, neste caso poéticas, sobre as que pairará o seu universo pictórico.

Será o sábado 10 de setembro e comezará ás 12.30h, cunha duración aproximada de 45 minutos. Para limitar posíbeis  interrupcións durante a lectura A Mini abrirá as súas portas ás 12h.

    As intervencións poéticas están pensadas para celebrarse no exterior, o pé mesmo da Fonte de Zeta, pero como non sempre o demo do tempo nos deixa, no caso de ser preciso poderemos resgardarnos no interior da taparía.

    Se vos presta alí estaremos.

    Graciñas

    Nota: De ter interese en compartir mesa e mantel co Ánxel Huete podedes facer a reserva no 646 74 93 28 ou en resposta este post.

 

venres, setembro 02, 2022

Eladio Ferreiro Otero en Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación

 


No último número de Sarmiento. Revista Galego-Portuguesa de Historia da Educación que se corresponde co ano 2022, recollese un traballo meu sobre “Eladio Ferreiro Otero: un mestre entre as escolas americanas de fundación e  escola pública”, sobre o que foi director da Escola Hispano-Americana Pro Valle Miñor e mestre da escola pública de Borreiros.

Moi agradecido a Sarmiento pola acollida.

Déixovos o enlace deste novo número https://revistas.udc.es/index.php/sarmiento/index e poderedes observar a diversidade e interese de temas tratados, así que o que vos envía ao meu traballo sobre o mestre miñorán https://doi.org/10.17979/srgphe.2022.26.0.9244.

Por si é do voso interese.

mércores, agosto 31, 2022

Portecelo 27.8.22

 

Familiares das vítimas. (F: S. Baz)

Existimos mentres alguén nos recorda. Tras o ocaso máis fermoso, como os que se poden contemplar dende as laxes do portiño de Portecelo, ata o amencer máis espantoso, como o que padeceu Manolo Noia naquel agosto de 1936, uns poucos metros máis adiante, en dirección Oia, nos cons ou na pedra Aghoeira, hai un renacer constante que nos recorda, aínda que sexa entre os pesadelos do horror, aquel que enunciaba, con espantosa reiteración, Marlon Brando en Apocalypse Now. O horror que nos arrepía, que nos estremece cada vez que relemos o Gólgota, o Calvario de Manuel Noia, por eses cumes da Groba, arrastrado como un can, tal cal fixeron os torturadores de Abu Ghraib, seguro que o lembrades, seguro que retedes aquel pavor agonizante que nos causaron os corpos sanguinolentos das pinturas do colombiano Fernando Botero en denuncia da bestialidade. Digo que arrepía reler as paxinas de Fuxidos do seu irmán Juan Noia, no que relata a súa tortura e morte. Nese excelente libro de memoria, minucioso, preciso, organizado de lembranzas forxadas na experiencia organizativa obreira, na disciplina proletaria, na axitación agraria, na explosión cultural, na paixón galeguista, que as xentes guardesas, ou baixomiñotas, ou galegas, ou de calquera parte do mundo, non deberían nunca esquecer. Menos filosófica, e quizais menos literaria, que aquela outra xoia memorialística que é Siñor Afranio ou como me ripei das gadoupas da morte, coa que o Antón Alonso Ríos, que tamén andou por eses cumes agochado antes de se transmutar no esmoleiro que o salvou, nos brindoudo seu relato, tecido e retecido, durante anos, durante décadas, nos cafés de Bos Aires, como sempre nos lembraba o Mario Rodríguez, impulsor, xunto ao Lito Oliveira e outras persoas que están hoxe aquí connosco, desta Comisión da Memoria que nos convoca, aquí, de novo, para sinalar un lugar de memoria. Un “Lieu de Mémoire”, por empregar o termo do historiador francés, pero non para rememorar un feito de Estado, de “Grandeur”, da “Republique”, senón un lugar de memoria das xentes do común, das xentes derrotadas, negadas, vítimas da violencia irracional dos que non soportan que se cuestione o seu poder sexa este político, relixioso ou económico. Aquí, hoxe, en Portecelo, fica chantado un menhir de memoria para lembrar crimes horríbeis. Todos os crimes o son. Quizais o de Manolo Noya nos arrepíe polo estoupido de sadismo co que foi cometido. Non quero luxar os vosos ouvidos dicindo os seus nomes, que aí están, no relato do seu irmán Juan ou no  non menos estremecedor de Josefina Segret, no seu ¡Abajo las ditaduras!, alí están os integrantes daquela “patrulla del amanecer”, daqueles que dicían de si mesmos “nosotros señoritos de corbata”, e  mesmo o  daquel que lle deu na Pena Aghoeira o tiro de graza ao guardés; guardés tamén de nacenza que paseou bastón de mando tudense e que, repito, non quero dicir o seu nome para non luxar os vosos ouvidos, nin este lugar, nin este acto.



A historiadora británica Helen Graham tense referido a que, despois do 18 de xullo de 1936, o “fogar” deixou de ser un lugar seguro. É preciso reiterar esta idea porque resume o acto fundacional do horror, do que veu despois, do que máis tarde se xeneralizou nos campos de Europa. Ese acto fundacional, perverso, foi o golpe de Estado; esa foi a cerna, a orixe da maldade. Que non nos falen da inestabilidade da república, das ameazas revolucionarias, de persecucións relixiosas, non, nunca podemos esquecer que a fonte nutricia do terror foi a sublevación dunha parte do exercito contra a legalidade constitucional e democrática da II República.

Algúns deses sublevados, dous Gardas Civís, viñeron un día matar, nesta mesma estrada, tres veciños de Gondomar. Non é preciso ser académica brillante para expresar esta idea. A min recordábama, unha e outra vez, Álvaro Araújo, cando recuperaba, do fondo dos seus espellos, aquela mañá de principios de marzo de 1937 cando estaba co seu pai,  podando as viñas,  e veu un daqueles “gardas cívicos” coa escopeta pendurada a avisalo de que tiña que baixar a Gondomar que o reclamaba o sarxento da Garda Civil para lle facer unhas preguntas. Nunca máis volveu!,  remataba. O fogar deixara de ser un lugar seguro. Despois, Álvaro, expresábame os seus dous desexos: saber onde estaba o seu pai e podelo traer ao nicho familiar en Chaín; ao fogar. Anos despois expresábame as mesmas arelas, entre a narración estrangulada das penurias familiares dos seus moitos irmáns e irmás, Ulpiano Iglesias. De novo, atopar os restos do seu pai, Joaquín de la Iglesia Portela, e traelos á casa, alá ao alto, ao nicho familiar de San Pedro da Ramallosa era o seu maior anhelo. Infelizmente nin Álvaro nin Ulpiano están xa connosco, pero unha das cousas das que estou máis orgulloso na miña vida é a de ter colaborado no cumprimento das súas arelas máis sentidas.

Non hai vítimas sen vitimarios. Durante anos ocupámonos en saber das vítimas. Aínda fican moitas ocultas. Agora avanzamos en desenmascarar os vitimarios. Aí están o seus nomes en negro sobre branco. Repito que non quero luxar este momento. Os nomes dos dous gardas armados de mauser e do “cívico” coa escopeta de perdigóns que lle tiraron a vida aos tres gondomareses: Abilio Araújo Barboza, Manuel Prudêncio do Rosario, ambos de orixe portuguesa enxertados no Val de Miñor, sen dúbida podemos albiscar nestas mortes unha compoñente racista, e máis o “palero de Laureana”, de orixe imprecisa e do que aínda non demos sabido da  familia. Aí están, escritos, nos mesmos papeis dos sublevados.

Se nada sabemos do “palero”, nada sabemos do compañeiro de morte de Joaquín de la Iglesia Portela, concelleiro de Nigrán, e que rematamos por denominar simplemente como “descoñecido”e que alí está, en San Fiz de Nigrán, agardando a que algún día se poida saber quen foi aquel home ao que lle furtaron a vida tras un golpe militar sanguinario que arrastrou os pobos de España á guerra e abriu a caixa de Pandora que estendeu o horror por toda Europa, e, ao cabo, por todo o mundo.

Ánxela Fernández, alcaldesa do Rosal (F: S. Baz)


Mais en ningún caso debemos, nin podemos, deixarnos levar polo desanimo e a desconfianza cos seres humanos. Por iso quixera rematar cunha gabanza das xentes rosaleiras, das xentes de San Xián, que, contan, deixaron ben patente a súa humanidade cando baixaron dos cumes da Groba para acudirlle aos náufragos dun barco que batera nestas rochas; por iso cando debuxaron os limites municipais deixáronlle este anaco de océano a quen se deita sobre a outra beira da serra, fronte ao río. O mesmo fixeron cando apañaron o corpo de Joaquín de la Iglesia e o seu compañeiro de morte, en pleno agosto de espanto; ás agachadas, ás presas, metéronos nunha apurada cova que fixeron no seu cativo campo santo, baixo a sombra dunha figueira, para transmitírnolo durante décadas. E, uns meses despois, polo mediados de marzo, recolleron de novo tres cadáveres, subíronos polas abas da serra, sobre unhas escadas reconvertidas en padiolas para darlle acougo aos tres gondomareses. As xentes de San Xián teceron e reteceron a memoria dos mortos para que chegase ata nós. Unhas voces dicían que un dos asasinados estaba mallando nos feixóns, metéronselle uns poucos nos petos da chaqueta e caeron ao chan. Pasados os meses, os feixóns brotaron e as súas fermosas flores emerxeron como a vida. Outras voces dinnos que o que acontecera fora que uns familiares trouxeran un ramo de belidas flores que pousaron sobre a campa; alí secaron, caeu a semente, brotaron ao ano seguinte e durante décadas. As voces discrepan, para unhas  a explosión floral foi no lugar de morte, para outras o estalido das cores aconteceu no lugar de soterramento. Pouco importa o detalle para quen quere transmitirnos a esencia vivificadora da memoria.

Beizón para as xentes rosaleiras de San Xián e beizón para as persoas activistas da Comisión que nos convoca e da de Montes que axuda.

Beizón para Ánxela, a alcaldesa do Rosal, pola colaboración e presenza; ao vello camarada Moncho Fernández, inaccesíbel ao desalento, a Lara Fernández por ilustrarnos ca linguaxe universal da música e do canto, e aos alcaldes de Nigrán e Gondomar que homenaxean coa súa presenza as vítimas dos seus concellos.

A alcaldesa do Rosal acompañada dos alcaldes de Gondomar e Nigrán e outros representantes municipais de Tomiño e Salceda (F: S. Baz)


E sobre todo beizón para as familias, hoxe amplamente representadas, que portades a dor das vítimas dos crimes da besta irracional da que volvemos sentir o seu alento.

 

PS1.- Cando teño que falar en publico, acostumo anotar uns puntos a tratar, a xeito de guión. Mais desta vez non foi posíbel.Matinando nas posíbeis ideas a desenvolver na homenaxe de Portecelo, o relato saíu e non o din coutado, colleu ritmo e non o din resumido, detívose cando quixo e dixo o que quixo; tiña autonomía a respecto da miña vontade. En Portecelo saíron algunhas notas do escrito, longo de mais para ler nunha homenaxe coral. Como colleu forma de relato escrito, aquí o deixo. E tamén o enlace a un video de Santiago Baz que recolle un anaco da miña intervención e a de Lara Fernández e Moncho Fernández,  e tamén o enlace a un video de Santiago Baz que recolle un anaco da miña intervención, da de Lara Fernández e da Moncho Fernández. https://www.facebook.com/santiago.bazlomba/videos/658988891825642

PS2.- Ao día seguinte, domingo, achegueime ata a casa do concello do Rosal para asistir á inauguración da exposición “Atopados” sobre as exhumacións das fosas de San Xián, en abril de 2009. Mais foi unha conversa cunha familia rosaleira asistente aos dous actos a que motiva esta segunda PD. Contábannos, a min e a Moncho, os da Buraca, protectores de fuxidos, o pai-avó, a filla e o neto-fillo, as tres xeracións, como a avoa, así lle chamaban á nai do pai-avó, nos últimos anos, nunha senilidade máis ou menos levadeira, de cando en vez, erguíase de súpeto alertándoos, ala… ala, bulide… bulide, para debaixo das viñas que aí veñen, ela tentaba de se erguer apurada e queixándose de que as pernas xa non lle rexían; noutras ocasións acordaba que había que levarlle de comer ou preguntaba se foran mercar o “patocrátor”, ou un crucifixo, para que cando viñesen buscalos,  o visen na casa, en lugar principal. O espanto metido no corpo emerxía, dominaba a mente, entretecido coa perda de facultades propiciadas pola idade da salvadora de vidas. Un flash cinematográfico veume ao maxín ao escoitalos. Aparecéuseme o rostro con signos de desvarío da nai de Olmo Dalcó, o campesiño de Novecento de Bernardo Bertolucci, advertindo temerosa ao seu fillo de que fuxise, de que se agochase, que viñan por el, que alá viñan… que o fogar non era xa lugar seguro.

 

 

 

 

                     

venres, agosto 19, 2022

Lugar de Memoria en Portocelo, O Rosal


    O próximo sábado 27, ás 20h en Portocelo, no Rosal, despois de Oia e camiño da Guarda, sinalaremos un Lugar para a Memoria de Manolo Noia e máis de Abilio Araújo, Manuel de Lucinda, do palero de Laureana, e de Joaquín, o carpinteiro de San Pedro da Ramallosa, e máis o cadáver dun descoñecido, que se exhumaron en abril de 2009 no cemiterio de San Xián. Alí estaremos. Sinaládeo na vosa axenda e gardade un anaquiño do voso tempo.

 


    E o día seguinte ás 12 inaugurarase a exposición “Atopados” sobre as exhumacións de San Xián en abril de 2009. Será nos baixos da Casa do Concello do Rosal.



luns, agosto 15, 2022

Por se vos presta

É todo un pracer recibir o convite do Centro Cultural de Peitieiros (Gondomar) para

 presentar o meu último libro, O terror nas Tebras e outras catas na memoria (Laiovento,

 2022)  entre as actividade que organiza na súa IX Semana cultural previa ao XXVIII

 Festival Folclórico Internacional. Alí estaremos, por si vos presta.




luns, agosto 01, 2022

Graciñas Pepe Álvarez

Déixovos o enlace de Pontevedra nos anos do medo, o blog de Pepe Álvarez, que tivo a xenerosidade de deterse nunha lectura miúda tanto do meu O terror nas Tebras e outras catas na memoria, como do libro dos compañeiros e experimentados francotiradores" Eliseo e Dionisio sobre A priemeira resistencia armada ao golpe militar na Galiza (1936-1940), lectura na que ando encerellado e que vos recomendo con entusiasmo para seguir desmontando preconceptos

Obrigado Pepe. 



 

martes, xullo 19, 2022

Unha vida en cinco minutos


    Hai novelas construídas sobre unha inmensa fartura de personaxes. Estou a pensar, por poñer algún caso, en Manhattan Transfer (1925) de John Dos Passos, por certo que de pai portugués, polo que sería, en orixe, Paços; no Berlín Alexander Platz (1929) de Alfred Döblin ou en La Colmena (1951) de Cela. Toda esta enxurrada de personaxes, aínda que non sexan máis que vagarosas descricións, teñen que ser froito de moitas escoitas indiscretas, de moitas orellas postas con máis ou menos disimulo e non só da copiosa imaxinación de grandezas literarias como as citadas. Fóronme por aí os matinares por un caso que me aconteceu ese outro día, cando fun xantar en soidade de persoa e abundancia de viandas.

    Na mesa veciña, un home de 71 anos, ante un café con leite de compromiso, cun ton sonoro suficiente como para que escoitásemos con nitidez, contáballe, ledo e fachendoso, á súa oídora, unha muller parapetada tras a súa caña de “milnove”, a súa última aventura vital.

    “Traédeme unha manta que morro”, dicíalle que lles dixo: “morro de frío…, morro de frío”. Acochárono ben, pero seguía a tremer. Ao pouco, non moito, chegaron os da ambulancia. Botáronme un ollo e dixéronme “le vamos a poner un pinchacito”; “bueno, pois poñan”. Un bocadiño despois, volvéronme dicir “le vamos a poner otro pinchacito”; poñan logo! Agardaron outro anaco e preguntáronme cantos anos tiña, díxenllo; se sabía que día era, contesteille; se me acordaba do número do carné, deille os números todos de seguido. Mandáronme ficar deitado e que non me erguese en tres horas. E aquí estou, coma novo, afirmou fachendoso,ante a admiración da compañeira de mesa. É que, muller, baixoume a tensión a cero!

    Aproveitando a especial experiencia acordou contarlle o resto da súa vida, en crónica sintética,á compañeira degustadora de cervexa.  Como súa nai nunca estivera moi ben, mentres viviu, coidouna. Botara 36 anos na cociña dun restaurante de certa sona, ata que un día o Pepe xubilouse e ao día seguinte pechou a porta. Quedei sen choio. Pero tiña que traballar, que tiña 57 anos. Mais nunca fun de andar a pedir traballo. A verdade é que sempre tiven sorte; viñéronme buscar. Así ata que me xubilei, mentres seguía coidando da nai, porque o meu pai, cando eu tiña tres ou catro anos, marchou para o Brasil e nunca máis se soubo. Ben, si, nunha ocasión, sendo xa eu un mozote, veu dar unha volta, ver que pasaba, como andaban as cousas e por se acaso miña nai o quería de novo. Pero un meu tío agarrouno polos colares e ao día seguinte desapareceu. Nunca máis se soubo. E aí fiquei, traballando e coidando da nai; pobriña, moito padeceu coa enfermidade.

    Eu disimulaba como podía o meu papel de espreitador furtivo, evitando as olladas directas do relator, facendo que me entretiña no móbil,absorto no ir e vir das talladas de polbo ou engulindo un biquiño dun glorioso branco do Ribeiro. Cando comezaba a dar conta dunha dourada posta de churrasco de porco ibérico, os meus compañeiros de faladoiro, ao mellor é moito chamarlles así, pero case, decidiron dar por rematada a confesión. O relator pasou por onda min, fitoume con familiaridade e desexoume unha boa tarde e un bo proveito. Agradecinllo.

    Fiquei só. Os matinares voaron a Amanda e aqueles cinco minutos que tiña na saída da fabrica para estar co Manuel. Ben recordan a Victor Jara, non si? Pareceume que a vida daquel home foran cinco minutos. O tempo que empregou en contala.

Publicado en A Nova Peneira, xuño 2022

xoves, xuño 30, 2022

Enciclopedia do silencio

 


Houbo un momento en que se lle deu a volta ao relato sobre a guerra de España e a persecución franquista. Foi nos albores do século, da man dos “chamados” investigadores locais que achegaron números e nomes baleirando rexistros civís segundo ían deixando. Daquela decatámonos de que a narrativa da Galicia franquista na que se fusilaron ou pasearon uns cantos cargos políticos e se tiveran que exiliar uns poucos intelectuais galeguistas, só era o discurso do réxime. Despois veu a procura do manancial da memoria oral, de liberar do po as causas militares, de recuperar memorias republicanas, de contrastar nomes nos xornais, de visitar arquivos..., daquelaxurdiu o espanto da brutal persecución das xentes do común.

Eramos debedores das interpretacións dos hispanistas británicos e americanos,pero estes non se achegaban ao dato numérico e nominal, pois esetraballo a pé de obra, rexistro a rexistro, memoria a memoria, causa a causa e arquivo a arquivo, non se realizou ata o tempo dos netos,síntomadesa certa anormalidade hispana produto tanto da prolongada ditadura como da reconversión da mesma en autodenominada democracia. Ese traballo segue sen rematar,mais xa se poden achegar matices.

En Pontevedra ambos labores realizounos,con  paciencia, tino, sensatez e dedicación de investigador de raza, Xosé Álvarez Castro, que agora nos achega unha matizada ampliación do seu Pontevedra nos anos do medo. Golpe militar e represión (1936-1939) (Xerais, 2013),en Os anos do silencio. Represión e resistencia na provincia de Pontevedra (1936-1951) (Xerais, 2022). Dende hai catorce anos Pepe Álvarez mantén activo un blog, homónimodo seu primeiro libro,no quevai deitando achegas parciais que despois sistematizou e ampliou nos dous volumes que vimos de citar. Esas achegas puntuais permítenlle esmiuzar causas, debuxar personaxes, contrastar información e mesmo sinalar os tons grises que sempre se poden agochar tras heroicas vítimas ou perversos vitimarios.

Nesta segunda entrega amplía o marco xeográfico, estendéndoo a toda a provincia, e o fito temporal,alongándoo ata 1951, para achegarnos tanto á resistencia política, organizada ou dispersa, centrándose no Partido Comunista,  como á resistencia armada dos primeiros “fuxidos”e a dos xa organizados en forma de guerrilla.

Profunda Álvarez nas variadas formas de represión física e ideolóxica, e detense na persecución da masonería e no castigo económico en forma de incautacións ou multas pero, tamén no derivadoda autarquía ditatorial (mercado negro, gran “estraperlo”, volframio) empregada como mecanismo para punir a disidencia e recompensaros afíns. Reflíctese así a corrupción como un dos piares no que se empoleiran as novas elites do réxime, que non sentirá necesidade de poñerlle couto agás que puidesen axitar o descontento da fame e da miseria.

No seu fiar fino, detense na represión sobre as mulleres, quenon só foi moita senón que, en parte,podemos documentar procurando entre os milleiros de folios das causas militares. En debullalas, Pepe Álvarez é un experto. Labor impagábel o seu.

Publicado en Tempos Novos nº 301, xuño, 1922


martes, xuño 21, 2022

La depuración de Victoriano Taibo en Historia y Memoria de la Educación


  


 Acaba de publicarse o número 16 da revista Historia y Memoria de la Educación, carregado de boa lectura, cun monográfico titulado "La representación de la educación en los documentales producidos en los totalitarismos europeos", baixo a coordinación de Conrad Vilanou (Universitat de Barcelona), Raquel Cercós (Universitat de Barcelona) y Núria Padrós (Universitat de Vic – Universitat Central de Catalunya). Neste número recollese un traballo meu sobre o proceso de depuración de Victoriano Taibo, deixovos o enlace por si é do voso interese https://revistas.uned.es/index.php/HMe/article/view/31265/25307


A nosa desmemoria democrática

 Graciñas a Alfredo Iglesias Diéguez por sintetizar tan ben o que eu queria transmitir. Obrigado.


A razón estragada?

 


    Confesa ese home pequerrecho, de estatura, que sentiu certa emoción ao telo na súa terra “da que saíu como os vellos exiliados e emigrantes”. Quen así falou do  emérito, en Onda Cero, foi o xornalista de Mosteiro, en Pol. El pode opinar e opina. E fai ben. Coido que así o podemos e debemos facer todas as persoas. A diferenza está en que a unhas escóitaselles, porque lle poñen altofalantes, e a outras non, non porque non teñan “doxa”, que a teñen, senón por que lles furtan os amplificadores uns demiños, trasnos perversos, que habitan tras os papeis impresos, disimulan entre ondas hertzianas ou ocúltanse baixo sinais dixitais, ben sexan analóxicos ou binarios, para filtrar ou apagar, segundo sexa o caso, mentres repasan balances bancarios.

    Con todo xa lle chega. O da comparanza, refírome. Pois atopar semellanzas entre o dúas veces, cando menos, perxuro e, por exemplo, por citar a quen del se fala nestes días, Florencio Delgado Gurriarán, ou, tamén, por exemplo, coa miña nai e a maioría dos seus veciños e veciñas do barrio do Cornuval no Carballiño que andaron tocando a zoca pola Francia, a Alemaña ou a Suíza dos anos sesenta e setenta, a maioría deles xa non están connosco, é unha indecencia moral.

    Cando menos por dúas veces faltou ao xuramento. Aquel no que, ás 11.16 minutos dos 24-VII-1969, aceptou cun “si claro e rotundo”, no seu nome e no dos seus sucesores, as obrigas e deberes que lle impoñía a designación que lle propuxo o pleno das Cortes do 22-7-1969, convocado a tal efecto polo Xefe de Estado en virtude o artigo 6 da Lei de Sucesión, para ser a persoa chamada a sucederlle, no seu día, a titulo de rei; e aquela outra vez, o 22-11-1975 ás 12.35 minutos na sesión conxunta das Cortes do Reino co Consello de Estado no que dixo: “Xuro por Deus, e sobre os Santos Evanxeos, cumprir e facer cumprir as Leis Fundamentais do Reino e gardar lealdade aos principios que informan o Movemento Nacional”. Se daquela mentiu, o que non faría despois. Hai que ter papo para tratalo de exiliado ou de emigrante para glorificar un dos bi-reis; deben sentir a inestabilidade ao ter que xogar con dúas cartas.

    Un, que xa le de todo, pousou os ollos, non hai moito, nunha haxiografía que o Ónega de Pol lle dedicou ao Suárez de Cebreros, aquel ao que o Guerra alcumara de tafur, e algo disto debía ter, mesmo de ben novo, pois nesa especie de memorial de santidade do abulense, o de Lugo conta que, cando andaba a promover unha asociación de mozos, aló polo 1957, pegaba os carteis polo día e arrincábaos de noite, para despois queixarse ao Diario de Ávila do boicot de mans anónimas e ateas. O xornal acolleu a denuncia, o acto foi un éxito e Suárez deu o seu primeiro mitin.

    No botafumeiro a xeito de libro, faise tamén unha apoloxía da ignorancia. Seica Suárez non lía máis que os papeis da política, ao que lle dedicaba todo o tempo, actitude que mesmo glorifica o Ónega, que foi durante algún tempo o seu xefe de prensa, ao relatar unha lembranza de non hai moito, isto é, de actualidade, na que un empresario dos de mellor biografía e maior patrimonio, segundo o relato do xornalista, lle confesou “nun rapto de sinceridade”: “Eu non lin un libro na miña vida”; ao que o Ónega, con toda franqueza, retrucoulle “nin falta que che fixo”. En fin..., é o que temos, unha casa construída polo franquismo, reformada entre o 3 de xullo de 1976 e o 15 de xuño de 1977, sen que deixase de funcionar a luz nin deixase de correr a auga, máis ou menos esas son as palabras que o Ónega pon en boca de Suárez.

    Pero o que me fixo soltar unha gargallada foi o que lle dixo ao emérito o que fora o seu xefe de goberno. Cando este xa se achaba no máis estreito do funil da enfermidade, a súa maxestade foino visitar. Os medios reproduciron ata a saciedade a imaxe entenrecedora e humana do Borbón pousando a man no lombo do seu fiel servidor. Di o Ónega que o ex presidente non o recoñeceu, tiña a razón estragada, pero que lle preguntou: Ti tamén ves pedir diñeiro?. Debeu ser un instante de lucidez.

Publicado en A Nova Peneira, xuño 2022

 

 

 

 

venres, xuño 10, 2022

Dúas madalenas

 

 


    Como Proust cando recuperou a alma de Combray, e a súa, agochada naquel anaco de boliño moldeado como una valva de cuncha de peregrino, volvinme ver a min mesmo, en dúas circunstancias, ao repasar as primeira follas do libro, hai libros de historia local que son manuais de historia universal, escrito a catro mans polo xornalista Fernando Salgado e o transmisor de memoria Genito Otero. De súpeto ascendeu polos meus nefres un intenso arrecendo a allo, a mans que rematan de picar unha boa cantidade de dentes, pero aínda máis desagradábel; ollei o estoupido inicial ao prender a lámpada de carburo e o seu besbello de luz incerta, mentres os meus ollos degoirados non eran quen de afastarse dun cochiño de latón, pintado de cor vermella, que, entre outras chilindradas e unha inmensidade de  rosquillas de Ribadavia ensartadas nunha vara de vimbio, ofertaba a rosquilleira nunha noite escura da festa. Non foi un ulido, senón o tacto daquelas restras de papel amarelado, amontoadas na extremo do mostrador, áspero, rugoso, februdo, sobre o que facía sumas sinxelas no ultramarinos no que traballaba na miña primeira adolescencia, antes de envolver nel os produtos ou viandas, o que emerxeu co frescor da sorpresa ao ler o  suxerinte título de Papel de estraza

    Pois foi nun papel de estraza onde se anotou a composición do goberno independente da Illa da Arousa aquel 10 de outubro de 1934, sobre o mostrador do bar “Nicho”, situado onde houbera un cemiterio, rexentado por Juan Otero Mestú, responsábel de Información e Propaganda dun executivo, constituído entre risas e veras, que era expresión do profundo malestar dunha sociedade illada pero dependente para a súa mellora da continental Vilanova.  Os tempos estaban avoltos e, aproveitando o rebumbio provocado pola entrada da CEDA no goberno da República, que auguraba a eliminación definitiva das medidas reformistas do primeiro bienio republicano e presaxiaban un horizonte similar ao italiano ou alemán, os mariñeiros e mulleres da fábrica de conserva botáronse á folga e no papel de estraza engadiron ás reivindicación xerais o seu desexo de independencia municipal.

    Cando gardas, carabineiros e de seguridade, entraron na Illa para restaurar a orde que só na mente dos gobernantes desaparecera atopáronlle aquel anaco de papel no peto de Segundo Nine Fernández, encargado da carteira de educación no goberno presidido por Santiago Otero Pouso “Pajares”,  con Andrés Mougán Cores, “Tormenta”, en Xustiza, e Manuel Iglesias Dios, en Gobernación, Demetrio Ramos Lojo, en Facenda, e Avelino Fuentes García en Mariña. Catro dos sete eran militantes socialistas.

Santiago Otero Pouso

    Figurar nesa listaxe converteuse nunha ameaza para a vida despois de xullo de 1936. Non podemos deternos. Exemplificamos co que lle aconteceu ao presidente do goberno anotado sobre o recorte dun prego de papel. Sobre as  dez e media da noite do día 20 de setembro baten con estrondo na porta da súa casa; ante a pregunta de quen era, responden: España! Son uns gardas cívicos borrachos. Abre a muller cun neno nos brazos. Levan o “Pajares” ao local de tortura. De madrugada mátano, amárranlle unha pedra e fondéano no mar. Houbo testemuñas agochadas. O peso da pedra non dá abasto  e o corpo sae a flote algún tempo despois. Os veciños presencian a macabra escena. Chega o xefe da garda cívica, Benito Figueiras Silva “Gavilán”, e, con outros dous, dende unha lancha, achéganse ata o lugar onde flota o cadáver. Átanlle unha pedra máis grande e vólveno fondear.

Publicado en Novas de Turonio, xuño de 2022