domingo, febreiro 28, 2021

martes, febreiro 23, 2021

Volver a pagar polo roubado: unha sentenza inasumible para un Estado democrático

 

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeDPWrXQIdJsJvYxUVB7fpQVvz7WoG__PQr_GGHLgIMtG0bVg/viewform?fbzx=-2539414861163991961&fbclid=IwAR1WaSN3S7bshwznLzly_bFx5V1EkUjoeK_wxgzu5mRdi9SiD-ecSN8xZlQ

 

A memoria do franquismo presente: Non máis presos políticos e exiliados


O Réxime actual non é froito da libre vontade da cidadanía e dos pobos deste Estado, senón que está condicionado polas ameazas do persistente estamento militar franquista e polos compromisos cunha ditadura que permitiu certas mudanzas a cambio de que se mantiveran intactas as súas aspiracións esenciais e os seus obxectivos estratéxicos logrados por medio do golpe militar e a represión.

Por iso, como investigadorxs e estudosxs do franquismo non podemos limitarnos a reducir as consecuencias do que este réxime representa ao período que remata coa desaparición biolóxica da figura que o encabezaba. Debemos analizar a continuidade da restrición de dereitos e liberdades, así como a extensión de privilexios e impunidade dentro da lóxica dos devanditos compromisos e, xa que logo, consideralos ilexítimos desde unha posición democrática e respectuosa cos dereitos humanos e coa xustiza universal.

A ilegalidade do dereito a decidir dos pobos ou a condena das aspiracións republicanas, como outros moitos lastres que arrastra o marco legal actual, agravados pola contaminación franquista do aparato do Estado, son vestixios totalitarios que temos a obriga ética e científica de desvelar na súa orixe e natureza.

Neste sentido, a carón de todxs xs represaliadxs polo franquismo entre 1936 e 1976,  tamén consideramos represaliadxs, presxs políticos e exiliadxs a todxs xs que por estes idearios democráticos proscritos foron e son vítimas destes acordos acadados na chamada transición e que serviron para perpetuar o franquismo até os nosos días. Unhas vítimas das que nos reclamamos non só pola persecución que padeceron no pasado, mais tamén polo seu xorne resistente (eis, a guerrilla galaico-berciana que compre reivindicar) e polas súas propostas liberadoras de presente e de futuro.

Somos conscientes da esperanza e das posibilidades que abría o período da II República, no que se canalizaron longas tradicións de loita emancipadora e que a través dos nosos traballos de investigación queremos relembrar, sobre todo, para poñer en evidencia que foi posíbel outro futuro, e que aquel pasado merece un presente mellor. Por iso non nos resignamos a cinguirnos ás limitacións dos que deseñaron este réxime a gusto dos do anterior. E solidarizámonos con todas as persoas represaliadas como consecuencia dunha lexislación e dun poder xudicial herdeiro dunha ditadura ilegal e criminal.

Asinantes: Xoán Carlos Garrido, Xosé Ramón Ermida, Dionísio Pereira, Pepe Álvarez, Carlos MéixomeAntón MascatoEliseo FernándezCarlos Velasco, Manuel Monge, Carlos Babío, Carlos Parrado, Montse FajardoCarlos NuevoAntón SomozaCelso MilleiroManuel Igrexas Xesús Torres

MANIFESTO PARA A ELIMINACIÓN DO MONUMENTO FASCISTA EN CELANOVA

 


Volven tempos de poñer sinaturas

MANIFESTO PARA A ELIMINACIÓN DO MONUMENTO FASCISTA EN CELANOVA

A vila de Celanova xogou un triste e singular papel na represión posterior ao golpe de Estado de 1936. O mosteiro converteuse nun dos maiores cárceres do país e lugares como o Furriolo, en escenarios de crimes que seguen impunes. A poboación viviu aterrorizada pola ameaza das armas e as elites locais que apoiaron o golpe practicaron espolios e outros abusos.

Na comarca de Celanova houbo intentos notábeis para recuperar a memoria das vítimas e rendéronselles xustas homenaxes. Nesa liña este Comité reiniciou o traballo para seguir desvelando a verdade e completar accións de reparación. Con ese fin impulsamos a seguinte declaración en demanda do cumprimento da lei sobre memoria histórica.

As e os abaixo asinantes, diante da reclamación do Comité de Memoria Histórica da Comarca de Celanova que promove a eliminación do monumento fascista da cruz dos caídos levantada en agosto de 1939 por falanxistas no Outeiro da Obra no termo municipal de Celanova, así como a resignificación do espazo como lugar de memoria, expresamos o noso apoio e sinalamos que:


1. O Comité de Memoria Histórica da Comarca de Celanova acredita que o citado elemento é un símbolo de exaltación falanxista da barbarie franquista e, polo tanto, debe aplicarse a lei de memoria histórica en vigor desde o ano 2007.

2. O Concello de Celanova debe cumprir a lei como primeiro paso no recoñecemento da dignidade das vítimas do franquismo e co horizonte de satisfacer os principios de verdade, xustiza e reparación que impulsan o labor dos colectivos memorialísticos ao abeiro das Nacións Unidas. Así mesmo, e dentro do marco da lei, ten a obriga de elaborar un catálogo de símbolos franquistas e ordenar a súa retirada; ademais da retirada de títulos honoríficos e distincións se as houbese, agasallos e nomes de rúas que supoñan a exaltación do golpe de Estado do 36 e da ditadura.

3. Animamos este Comité e as veciñas e veciños de toda a comarca a levantar o manto de silencio que tapa as biografías de todas aquelas persoas que desde o seu desempeño profesional, vital e político promoveron os valores republicanos antes de 1936 e que foron represaliados polos golpistas e o poder ilegal que se instaurou no Estado durante as catro décadas seguintes. E aconsellamos que se sinalicen os lugares de memoria, especialmente as foxas, e que se traballe na procura de familiares das vítimas. Alén do estrito cumprimento da lei, cómpre tamén pedir da actual corporación unha declaración de honorabilidade da última corporación republicana e dos funcionarios que foron represaliados.

 

    Consideramos, xunto co Comité, que a eliminación do símbolo fascista que alimentou o medo durante máis de oitenta anos é unha oportunidade para dialogar co pasado, sobre todo con ese pasado que se nos negou: o das vítimas, como eses 7 últimos presos fusilados pola Bandera de Falange de Marruecos en setembro do 39, e cos legados de personalidades como Luís Soto, Pepe Velo, Celso Emilio ou Xulio González, entre outros e outras que foron borradas da historia. E tamén con ese outro pasado que nunca se cancelou de todo porque as destrucións e as inxustizas seguen presentes e o poder que as causou segue presente.

Comité de Memoria Histórica da Comarca de Celanova
Celanova, 16 de febreiro de 2021.

 

 

https://adiante.gal/a-memoria-do-pais-pide-a-retirada-da-cruz-falanxista-de-celanova/

http://www.galiciaconfidencial.com/noticia/153683-50-colectivos-esixen-retirada-cruz-falanxista-celanova

https://www.nosdiario.gal/articulo/memoria/historiadores-colectivos-pola-memoria-investigadores-vecinanza-piden-retirada-da-cruz-falanxista-celanova/20210216104915115927.html

https://praza.gal/movementos-sociais/memoria-celanova-insta-a-derrubar-a-cruz-dos-caidos-levantada-en-1939-por-falanxistas

 

En Novas de Turonio





        Co meu agradecemento a Moncho Mariño e, coma sempre a Guillermo Rodríguez polo seu imprescindíbel e incansábel traballo.



sábado, febreiro 20, 2021

Calviño e a Bazán (1). Polo Avieiro de dona Emilia (32)

 

Praza e estatua do P. Feijoo. Ourense

No noso anterior Avieiro recolliamos as palabras de Luís Pereira Valeira; o edil carballiñés advertía que a homenaxe vilamortá era obra de José María Calviño, “infatigable peón de la Condesa”. Non mentía o alcalde. Nunha carta, asinada no Carballiño (20/8/1956), Calviño cóntalle os pormenores do seu plan a “Ben Cho S´hey”, escrito así polo pardobazanista que tamén se refire ao ourensán  como  Ramón Fernández O´Shea[1]. Di Calviño: “Pro 16 que ven penso, Dios mediante, sacar un numero extraordinario na “Noite”, todo il dedicado a Pardo Bazán, o Carballiño e coase o Riveiro, pois coido unha vergonza de que tanto o Carballiño -Vilamorta pra Dª. Emilia-, como en todo o Riveiro de Avia, non se teña para esta rexia muller e xenial novelista, unha pequena demostración de gratitude e lembranza”[2].

A misiva deriva en especulacións sobre se foi nestes lugares –Banga e o Carballiño- onde dona Emilia escribiu a triloxía do Avieiro. Estas elucubracións danse tamén coa casa dezá de Quintela, en Catasós. As tres obras redactounas e publicounas dona Emilia unha vez consumada a separación de Pepe Quiroga, polo tanto despois de poñer fin ás visitas ás terras do Avieiro e cun certo aquel de vinganza coa familia ribeirá e dezá, prototipo, para ela, dunha fidalguía ancorada no pasado.

El cisne estaba rematado en setembro de 1984, e o famoso protocolo de separación matrimonial, que despois non quixo ratificar o seu home, asinouse en maio. Los pazos... e a súa segunda parte, La madre naturaleza, ideounos dona Emilia durante a longa viaxe parisiense que, para escándalo da sociedade benpensante coruñesa, realizou, en solitario, a finais dese mesmo ano. Nada disto empece a evidencia de que tanto os espazos nos que se desenvolven as tres novelas sexa un territorio difuso que poderíamos denominar Avieiro como que, no caso de El cisne, a súa localización física concreta sexa o Carballiño.

Quéixase Calviño da ignorancia que hai arredor de dona Emilia en contraste co moito que dela saben “forasteiros e extranxeiros” e sinala que un profesor novo chegado a Compostela puxo Los pazos... de lectura no “segundo curso de “letras””, cousa que non faría ningún ““besugo” dos nosos engolados profesores -que todos mexan auga bendita”. Refírese a seguir a uns seus artigos en La noche que “tiveron a virtude de que o Axuntamento do Carballiño lle de o nome dunha praza a Condesa. Eu quixera máis; eu quixera que na casona de Vilamorta -casa emprazada no millor do Carballiño- que é onde esta escribiu a novela, se puxese unha praca que a lembrase, e outra en Banga, pazo do seu marido, se colocase outra, pois alí escribiu as outras dúas maravillas do seu xenio, e que, co pazo de Cabanelas, dun curman dela, son os famosos “Pazos de Ulloa”.[3] Pídelle a Ben Cho Shey unha colaboración, pero advírtelle: “o tema ha de ser en col d´ela; outra cousa, nada”. Fernández Oxea non lle enviou ningunha. Quen si o fixo foi o amigo común Ramón Otero Pedrayo, “Ramonciño”, segundo o afectuosos apelativo empregado por Calviño.

Otero achégalle un traballo sobre os tres momentos de fulgor pardobazaniano en Ourense. A comezar por unha simple referencia á participación da escritora, en 1900, como mantedora dos xogos florais da cidade, cun “inesperado, severo y doctrinario discurso político”. Despois detense noutros dous, relacionados ambos co Padre Benito Feixoo. O primeiro alto no repaso oteriano á presenza ourensá de dona Emilia é por mor da disputa dos 4.000 reais que outorgaban como premio a un estudo crítico da obra do benedictino; era 1876, concorreron a “discutida esperanza entre la poesía y la prosa” da Bazán, a “severidad conceptual” da Concepción Arenal e a “esperanza de historiador” Miguel Morayta. Este último retirouse, ante a evidencia de que a pelexa ficaba entre as dúas galegas[4].

Otero afirma que na disputa batéronse “dos conceptos de Europa y de la cultura, se enfrentaron en la constante guerra civil las dos Españas”. Foi unha confrontación, di don Ramón, entre dúas mulleres e dúas ideas; a católica e tradicionalista da Bazán e a liberal e progresista da Arenal. A agarrada tívoa que resolver a Universidade de Oviedo, tras o empate irresolúbel do xurado ourensán, e rematou coa vitoria “aos puntos” da coruñesa. Non concederon os 4.000 reais pero si o accésit á Bazán, o que supoñía a publicación da obra dunha noviña Emilia, tan nova que, reflexiona Otero: “A los 24 años no suele conocer la amargura la mujer nacida en alta cuna y envuelta en miradas de benéficas hadas. Tal vez toda la enorme y clara aventura literaria de la autora de Los Pazos de Ulloa se resienta de la inexperiencia del dolor”. Daquela dona Emilia gañou tamén a rosa de ouro do certame poético, que durante anos gustou de lucir no seu busto, con, en opinión de don Ramón, “una oda quintanesca estimable como ejercicio de retórica mas que de poesía”.

Acto de inauguración do monumento o Padre Feijoo. Ourense, 1887.

Once anos despois, no día do seu aniversario, o 16 de setembro de 1887, dona Emilia falou no teatro da rúa da Paz, tres anos despois de que no número 21 da mesma rúa nacera Vicente Risco e un ano antes de que o fixera o propio Otero, con motivo dos actos en torno a inauguración do monumento ao Padre Feijoo convertida xa “en una grande, viva y discutida figura”, di Otero.

“Ei procurar que o número saia o millor que se poida” dille Calviño a Ben Cho Shey, e coméntalle que lle consta “que moitos farsantes se han faguer cruces ante a pretensión de honrar a este xenio sin pare, único no seu sexo e estilo. Eiqui sabemos moitas cousas e historias, hasta de xudeos... pero nada sabemos do noso. Os “chanchos” que nos veñen d´America pra lucir a sua vanidade, os seus cartos e a sua ignorancia, somentes corren cara o recordo da nosa Santa Rosalía e Curros, que teño a certeza absoluta, de que nada leeron d´eles, mais que as vulgaridades faciles de dixerir. Ademais, mais que honrados, se han sentir ofendidos de tanta estupidez”

Con certeza Calviño fixo in bo traballo ao xuntar a Azorín, Saínz de Robles e a Otero na paxinas de La noche que completou cun escrito do secretario da Academia de San Fernando, José Francés, critico de arte e seguramente coñecido de Calviño por estar ambos nalgún momento relacionados co servizo postal.



[1]Así era coñecido Xosé Ramón Fernández-Oxea (1896-1988), escritor, mestre e investigador, pseudónimo que adoptou para enviar as súas crónicas da guerra de África, nas que amosaba simpatía pola causa rifeña. De basta obra: dialectoloxía, heráldica, arqueoloxía, etnografía, historia da arte e creación literaria; colaborador nas máis diversas publicacións e membro activo das Irmandades da Fala, do Seminario de Estudos Galegos e do Partido Galeguista. Sancionado despois da sublevación militar. Inspector de primaria en Lugo e despois en Madrid, onde actuou como embaixador e protector do galeguismo na capital do estado. Ver Ermida Meilán, X. R. (5/4/2011). "O bo de Ben-Cho-Shey". Terra e Tempo. Agradecémoslle a Ermida que nos facilitase a consulta das cartas de Calviño, gardadas no fondo Ben Cho Shey do Arquivo da Deputación de Ourense.

[2] A carta de Calviño reproducímola sen ningunha corrección.

[3] A idea calviñista da placa na casa carballiñesa dos Quiroga satisfíxose, en setembro de 2017, sesenta anos despois. A casa de Banga está convertida nun cortello de porcos. A de Cabanelas non era de ningún curmán de dona Emilia, senón do seu cuñado Eduardo.

[4] Sobre toda a lea do premio sobre a obra do P. Feijoo pode consultarse Barreiro Fernández, X. R. (2003): “O Estudio Crítico das obras do P. Feijoo de Pardo Bazán, Concepción Arenal e Miguel Morayta. O certame de Ourense de 1876” en La Tribuna. Cadernos da Casa-Museo de EPB nº 1. A Coruña: Casa-Museo de EPB.

Vilamorta recoñece á Pardo Bazán. Polo Avieiro de dona Emilia (31)

Fonte sen auga e bronce de Acisclo Manzano


Aínda que dona Emilia fose un pouco “chinchona” ao alcumar ao Carballiño coa nomeada desprezativa de Vilamorta, podémola entender, non desculpar, polo tenso momento da súa separación e as ganas de facerlle unha “puñeta” literaria á familia dos Quiroga Pérez de Deza.

Mesmo así os vilamortáns-carballiñeses non llo tomaron tan a mal e, aínda que tarde, fóronlle perdoando este alporizamento xeniúdo. A absolución representouse polo seu 105 aniversario que cadraba, predestinación se crésemos nela, co día do feirón do ano e véspera do San Cibrao, e ademais, no ano do festexo, era domingo. Dedicáronlle á escritora unha praza, que ata daquela chamábase de Retortillo[1], onde se colocaban os días de feira os vendedores de vimbios, gueipos, culeiros e demais castes de cesterías, mesmo por diante da praza das galiñas e de onde se vendían as pezas de barro.


    A dedicatoria non debeu ser unánime. As xentes do Carballiño semellan ter certa zuna cos libros que falan delas; se hai ocasión falaremos noutro caso. As desavinzas tívoas que recoñecer ata o señor alcalde no seu discurso; dixo que a moitos “les pica y escuece que la extraordinaria novelista hubiera simbolizado a la pujante, prospera y floreciente villa que es hoy Carballino, bajo una denominación tan poco esperanzadora”. Pero o alcalde non era desa opinión, porque a homenaxe ten a súa orixe “en la extraordinaria vinculación entre la Condesa de Pardo Bazán
y Carballino” quen polas súas longas estadías na vila convertérase en “figura familiar” da que moita xente se lembraba “con admiración y cariño”. Moita, moita..., non debía ser, pois a última vez que dona Emilia, que saibamos, debeu pasar algún tempo no Carballiño foi en 1883, ou quizais antes, polo que, como quen non quere a cousa, foran alá sete décadas. Mais o alcalde estaba en desacordo, e aquí pega un pinchacarneiros extraordinario, perigoso para a súa integridade física, pero, tamén, porque lles lembra aos seus conveciños: “El Carballino de hace más de medio siglo (xa apuntamos que había que lle engadir, cando menos, dúas décadas máis) (...) era (...) totalmente distinto (...) ignorante de sus posibilidades, sumido en la modorra de su vida totalmente aldeana, sin horizontes definidos y sin voluntad para alcanzarlos”. Vamos que dona Emilia quedou curta co de Vilamorta, segundo o edil. Pero non só iso, senón que “hacía falta algún estimulante poderoso capaz de despertar de este letargo secular a un pueblo sano y laboriosos en el fondo (...) que (...) fuese capaz de comprender y obedecer esa llamada y, para dicha nuestra, surge a la vibración patente de tan ansiados afanes la personalidad inmortal de doña Emilia Pardo Bazán y Quiroga” que soubo “prender la dorada ilusión y el anhelo de vivir y de perfeccionarse a un pueblo muerto” polo que a ofrenda do Carballiño era “de gratitud y de recuerdo perenne hacia aquella que al reprocharnos amorosamente nuestros defectos lo hizo, como solo saben hacerlo las madres”. Non sabemos en que estado ficou a columna de Luís Pereira Valeiras despois de tantas piruetas de saltimbanqui.

Homenaxe á Pardo Bazán
La Noche, 15-9-1956


Coñecemos o seu discurso por recollelo na súa integridade o xornal La noche[2] que lle dedicou toda unha plana ao evento. Na mesma inclúese, nun recadro, unha especie de saúda da Blanca; na altura, a única filla viva de dona Emilia e Pepiño, que tiveran tres fillos, Jaime (1876-1936), María de las Nieves (1878-1970, a quen sempre lle chamaron Blanca, ata, como vemos, nos papeis, casada co marqués de Cavalcanti, fascista e fachendoso militar, e María del Carmen (1881-1935), da que moi pouco se falaba e faleceu solteira.

Jaime estaba moi unido a Pepe Quiroga, foi militar en África, era capitán de cabalería, e participara no golpe de Sanjurjo en 1932. Matárono en Madrid, tras o golpe de estado, xunto ao seu único fillo Jaime Quiroga y Esteban Collantes. Foi o 11 de agosto de 1936. Tras a súa detención e un daqueles xuízos populares, fusiláronos na pradería de San Isidro, na mesma na que dona Emilia situou aquela tarde tola da marquesa Asís de Taboada, afectada polo sol e a bebida na compaña do seu galán gaditano, en Insolación (1889). Seica no pelotón de fusilamento estaba un fillo ilexítimo de Jaime, quen se prestou voluntario para disparar contra o pai, pero que se negou a facelo contra o irmán.

Cavalcanti, o máis estrafalario, con Alfonso XIII
e Primo de Rivera

Blanca e o marqués de Cavalcanti non tiveron fillos, polo que tras a súa morte a liñaxe Quiroga Pardo Bazán ficou extinguida. Cavalcanti seica era moi pesado e aburrido na conversa e dona Emilia sempre o cortaba cun “Pepe, tu cállate que solo eres un héroe”. Blanca nin se molestou en achegarse ao Carballiño, mandou unha nota con “eterna gratitud” á súa querida vila, “cuna de mis mayores”, e ás terras “donde he pasado tantos días dichosos de mi juventud”.

Placa colocada en 1956


    A homenaxe consistiu en colocar unha placa co nome da escritora que aínda hoxe sobrevive enmarañada entre os cables característicos do desleixo que traen consigo as melloras técnicas que ao pouco fican obsoletas, pero xustifican calquera estrago. Nas sucesivas remodelacións, a praza foi perdendo o encanto que nalgún momento tivo cuns bancos de pedra e ameixeiras xaponesas de follas e froitos avermellados que tiñan como utilidade que os rapaces os empregasen para guindarllos uns a outros en imaxinarias batallas e que nunca chegaban a madurar. Hoxe, sen asentos nin arbores, a praza, de mero transito, ficou adornada por unha fonte, triste e simple, sen auga, á que lle adheriron un busto broncíneo e puído de dona Emilia, un traballo alimenticio do magnifico escultor que é Alcisclo Manzano.


    A reportaxe de La noche ilustrouse cunhas imaxes da praza, da casa dos Quiroga no Carballiño e da de Banga e do comedor “con patina de nobleza y señorío” desta última. Complétase, nada máis e nada menos, que con dous textos redactados para a ocasión por Azorín e Federico Carlos Saínz de Robles. O lonxevo Martínez Ruíz (1873-1967), no seu característico estilo de frase curta, sintaxe simple e adxectivos separados por comas, afirma que o que facía diferente á Pardo Bazán, en comparanza con todos aqueles grandes novelistas do XIX aos que el coñeceu, era “el deseo, un deseo vehemente, impetuoso” e que dona Emilia naquela colectividade de novelistas quería estar “a par de ellos, sobre todos ellos” e ningún deles tiña “tan despierta la apetencia intelectual”. Conclúe Azorín: “Doy paz a la mano. De todo corazón me adhiero al homenaje que Galicia, la bien amada, rinde a su eminente hija”.

Os peores tópicos da crítica franquista e machista xorden no escrito de Sainz de Robles ao cualificar a Rosalía como poetisa “rosa”, xunto a outras escritoras tan pouco merecentes dese cualificativo despectivo como Avellaneda (1814-1873), Coronado (1820-1911) ou Sinués (835-1893), e ao relativizar a “pretendida virilidad literaria” da Bazán rodeada por todas partes de “novelistas machos”, pois só pretendía “revalorizar su sexo para que no desmereciera en la comparación” e engade no seu delirio de crítico: “Y acaso por presumir de “machito” se decidió -¡nos imaginamos su repugnancia al coger el reptil con sus dedos delicados y enjoyados!- a escribir algunas de las más atrevidas páginas de su tiempo timorato”.

Aquela homenaxe vilamortá en forma de praza dedicada tivo lugar o domingo 16 de setembro de 1956, mais, quen foi o argallante? Dínolo o propio alcalde Pereira Valeiras (1915-1999): “Este infatigable peón de la Condesa Pardo Bazán que es don José María Calviño”.



[1] Como xa indicamos na cuarta destas andainas polo Avieiro de dona Emilia (15/8/2020), Agustín Retortillo de León (1886-?), nacido en Madrid, foi elixido deputado pola circunscrición (partido xudicial) do Carballiño, nunhas eleccións parciais celebradas o 4/10/1896. Despois foi deputado por Toledo e senador por diversas provincias. Alfonso XIII concedeulle o título de “Marqués de la Vega de Retortillo”. Os resultados da votación que puxo nas Cortes a Retortillo pódense consultar no Boletín oficial da provincia (6/10/1986); por suposto tiña asegurado o posto, era o único candidato presentado.

Deberon ser os novos propietarios do balneario os que impulsaron o recoñecemento  do deputado “cunero” conservador, poñéndolle o seu nome a unha das mellores prazas da vila pola súa intervención, marzo de 1897, na concesión do permiso para sacar a poxa  os balnearios de Carballiño e Partovia.

[2] La noche, 15/9/1956


Seica quere chover

 



luns, febreiro 15, 2021

Curros en El cisne e outro retrinco de egohistoria. Polo Avieiro de dona Emilia (30)

 

Residencia "General Moscardó". O Carballiño; anos sesenta.

O Moncho, fillo dun colega paterno, decidira ir de voluntario á “Marina” para ver de aprender algún oficio. Deixaba libre un traballo estival e temporeiro no bar da residencia de “educación y descanso General Moscardó”. Xa saben, e senón dígollo, o heroe do Alcázar de Toledo, un dos máis glosados e reiterados mitos do franquismo; quen queira e teña interese pode botarlle un ollo ao libro de hai xa ben anos de Herbert R. Southworth[1]. O asunto é que, durante tres veráns, acabei ocupando a vacante.

Aquel edificio, con acenos imperiais de escorial filipino e unha inservíbel, tortuosa e desértica escalinata, era máis un lugar de descanso que de educación. Non o digo pola xente que alí acudía, senón porque non lembro nin unha actividade que puidese ser alcumada de cultural ou educativa, agás o baile de fin de quincena. Este tipo de residencias eran territorio ocupado polos dirixentes do único sindicato, profesores de “Formación del Espiritu Nacional” e outros falanxistas exercentes de actividades similares que gozaban dunhas vacacións baratas a cargo da delegación nacional de sindicatos que dirixiu durante moitos anos o chamado “sorriso do réxime”, Solís Ruiz.

Viño COES

Aínda que as quendas eran quincenais, había algún mandamais provincial que se establecía, coa familia ao completo, durante todo o mes de agosto. A muller deste xefe de algo tíñao marcado por mor da súa afección polo viño; mais, coa mesma habilidade que lle permitira ascender no “escalafón” do réxime, o primeiro día de estancia achegábase para darme instrucións sinxelas e concretas. Pola mañá, bastante antes da hora do xantar, e pola tarde, cando o momento da cea estivese aínda nun horizonte difuso, achegaríase á esquina da barra, faría un repenique de dedos para indicarme que encetase a miña misión: manter sempre cheo un vaso de clarete, de Coes; el encargaríase tanto de baleiralo como de levar a conta das veces que o facía. Así que, naquel recanto da barra, había sempre un vaso cheo de viño, que de cando en vez, uns días con máis frecuencia que outros, aparecía baleiro, para ao pouco volver estar cheo. Evidentemente eu levaba a conta, máis el nunca se enganou, nin coa propina, nunca excesiva. Era incríbel a cantidade de viño que engulía aquel home e non entendo como a muller non se decataba ou, quizais, só facía que non se decataba.


Así que un “canijo” que viña de rematar o que na altura se chamaba “bachillerato elemental”, tendo que comezar a procurarse a vida, facíao nun bar, traballo de moita menor dureza física que outros, e substituía o forte e musculado Moncho. Un rapaz que, agás que, e este foi o caso, se abrise algunha “fiestra de oportunidade”, estaba a poñerlle o ramo ao seu período escolar. Seica foi tamén o “sorriso do réxime” quen lle deu pulo ás chamadas “universidades laborales”, dotadas dunhas becas que permitiron a moitos fillos de traballadores facer estudos profesionais ou “superiores”, dicíaselle “bachillerato superior”, pois os universitarios semellaban, eran, inalcanzábeis.

Unha foto egohistórica co Corcheiro vixiante por si botaba de máis, como é evidente; o Mocho coa camiseta negra.

Botei co Ernesto e a súa irmá, Carme, tres anos. El viña nas horas de apuro, cando as chiquitas, antes do xantar, e durante a hora do café, e o mesmo antes e despois da cea. No medio atendía o seu oficio de “corcheiro”, de distribuidor de augas de Mondariz que viñan en fermosas e punteadas botellas verdes de groso cristal, nunha pesadísima e enorme caixa cadrada de madeira, ou de camareiro en vodas e banquetes, oficio que aprendera no Buenos Aires dos anos trinta. Comiamos no acougo tras a barafunda do café, e a conversa do Ernesto ía dun lado para outro, dos asuntos do bar ao saboroso xantar que preparara a Carme, dos viños do ribeiro a que o vermú se debía tomar, pouco, do tempo e unha lasquiña de codia de limón refugando todas as galdrachadas de moda, dun castro por alí a un topónimo por acolá, do sobreiral do Arnego aos brancos de Beade e os tintos de Cabanelas, das acepcións de tal ou cal termo ou de que os camareiros debían andar con présa pero sen correr. 

Polas noites baixábame á vila nun estartelado seiscentos que do lado do pasaxeiro levaba unha táboa e polas regañas víase circular o asfalto; logo cambiouno por un, tamén veterano, Saab co característico ruído dos motores da marca sueca. Unha daquelas noites deume un libro para ler, díxome que o salvara do lume por catro patacos. Quedoume a frase prendida dun fío na memoria. Durante medio século coidei lembrar que a edición era 1904, andei a mirar e debín prender mal na memoria. Deduzo, agora, que se trataba do primeiro tomo das obras completas de Curros editados en 1917, que xuntaba Aires d´a miña Terra con O Divino Sainete.


    

O Curros e a Bazán eran tan da mesma quinta, que o de Celanova só lle levaba un día. O quince de setembro de 1851 naceu el, o dezaseis ela. A de Meirás foi máis lonxeva, chegou ata os setenta, mentres que o noso “rexurdidor”, tras unha penosa enfermidade, faleceu aos 57 na Habana. O seu cadáver regresou a Galicia e foi soterrado en Santo Amaro, na Coruña. Dona Emilia, faleceu en Madrid e alí ficou, aínda que degoiraba acougar na Coruña. Quizais fose un castigo á súa prepotente indiferenza pola cultura do país.

En El cisne... deixou dona Emilia algunha mostra dese seu desdén, poñendo en boca de Elvira, unha das irmás Molende, namorada de Segundo “o cisne”, uns versos “buenos y malos, por lo regular pertenecientes al género tristón, erótico y elegiaco”, que a señorita ribeirá sabía de memoria, sen ignorar ningunha de “las flores y ternezas que constituyen el dulce tesoro de la poesía regional” que “al pasar por sus delgados labios, por su suave voz, timbrada con timbre cristalino, al entonarlos con su mimoso acento del país, los versos gallegos adquirían algo de lo que la saeta andaluza en la boca sensual de la gitana”, pois aquela poesía “íntima y penetrante (…) ganaba (…) en dialecto y parecía aumentarse su frescura y agreste aroma al decirlas una mujer” aínda que de “tan plañideras estrofas se alzaba a veces irónica risa” e “Elvira se pintaba sola para entonar aquella popularísima y saudosa cantiga de Curros, que parece hecha para las noches druídicas de lunar”. Non intuía dona Emilia que aquela “cantiga” na eira non era só para unhas cantas noites; case dous séculos despois segue a emocionar milleiros de persoas; certo é que Chané axudoulle na súa vida permanente.

Capa da primeira edición
do O divino sainete

Era esa a actitude consciente de dona Emilia ante a lingua e a cultura da nación. Como sinala Isabel Burdiel, ben sabía que esa toma de postura significaba o rotura cunha parte, aínda que fose minoritaria, representativa da intelectualidade galega; mais como indica a súa última biógrafa “el horizonte (de dona Emilia) hacía ya tiempo que había dejado de ser Galicia”[2].

A referencia pardobazaniana sentoulle mal a don Manuel. Quizais o peor foi que o achegase a Grilo, tan popular e adulador cortesán, protexido por Isabel II e Alfonso XII, como pouco considerado como poeta pola crítica. Curros zorregoulle a dona Emilia, tres anos despois de publicarse El cisne..., todo o III canto d´O Divino Sainete dedicado á envexa: “D´a Envidia estás frente a frente/E convén que non te colla/por diante; este monstro vive/somentes d´o que desolla”, agradecendo o consello o poeta ouviu unha brava disputa e como era sobre letras púxose a escoitala: “- Dígame miña señora:/ ¿É certo que n´a sua terra/renace a poesía agora?/-Boubas que ceiban ó vento/catro soñadores tolos.../ !Non ll´hai tal renacemento!/ -Non haberá; mais non quita/ pra que Castelar o afirme./ - Xa ll´eu tiréi da lavita/en certa ocasión...!Ten gracia/ eso de chamar poetas/á esas rans d´a democracia”.[3]

En verdade todo O divino sainete (1888) é unha rexouba, unha parodia, dunha serie de crónicas, publicadas en El imparcial entre decembro de 1887 e febreiro de 1888, de dona Emilia, unha romeira exaltada de fervor católico e nostalxias carlistas, que teñen a súa epifanía na misa xubilar do primeiro Papa que non era rei, León XIII, que ademais procedía da aristocracia rural, e na entrevista en Venecia co pretendente don Carlos. Aquel viacrucis polos camiños de ferro da Francia e Italia liberais, arrexuntounos despois dona Emilia en Mi romería (1888). Curros imaxinou unha viaxe en tren acompañado de Añón, ao xeito de Dante con Virxilio, como retruque ridiculizante e humorístico daquela mobilización internacional para reapropiarse simbolicamente de Roma.

O masón, republicano e demócrata arrepuxéraselle á Bazán por mor da súa conduta nunha homenaxe a Rosalía que acababa de morrer. O acto, argallado polo Círculo de Artesáns coruñés presidido por Pepiño, o seu home, converteuse nunha lanzadeira estelar da futura condesa que se puxo á beira de Castelar, precedéndoo no uso da palabra e guindándolle un discurso de trinta páxinas sobre “La poesía gallega”, na que as dedicadas a Rosalía non pasaban de seis. Non temos noticia do que dixo o prologuista de Follas novas naquel acto de encomio a Rosalía á que non só non asistiu Murguía, inimigo da Bazán, senón ao que nin sequera foi convidado.

Moitas das persoas estudosas da obra de dona Emilia sinalan as súas continuas e permanentes contradicións, quen non as ten?, cualifícana como unha aristócrata, conservadora e católica cuns atrevementos propios dunha mentalidade liberal. Non estou moi seguro. Paréceme máis ben que unha muller tan intelixente non podía carecer dun nidio e matinado programa político. Dona Emilia era unha xacobina que gustaba máis da “grandeur” que da “république” e tiña un proxecto nacional para España que pasaba pola adaptación á modernidade dos seus sinais de identidade: a monarquía e o catolicismo. Nese proxecto non tiña cabida o “rexionalismo do rexurdir nacional” que representaba a obra poética de Rosalía e Curros e personificaba Murguía.

Aquel libro que me emprestou aquela noite o Ernesto “o corcheiro” foi o primeiro libro en galego que lin. Nos fíos da memoria ficaron enguedellados para sempre o de que o demo me leve, o cró cró co que repuxo o sapo, a traxedia de Rosa e Martiño e a cativiña virxe do cristal ou o gaiteiro de Penalta. Pouco despois, o vello militante arredista da Pondal bonaerense, un daqueles que foron patear a Blanco Amor, “aínda que fose dos nosos”, por dar unha conferencia en español, en Buenos Aires, abriume a súa biblioteca. Alí estaba o que había daquela, Galaxia, á que el cotizaba como socio aínda que fose un traballador manual e non un home de letras, dicía.

Aquel libro de Curros ao mellor mudou a miña vida, e tamén, ao mellor, sen sabelo nin pensalo, o Ernesto “o corcheiro” cumpriu co seu labor militante.



[1] R. Southworth, H. (1963): El mito de la cruzada de Franco. París: Ruedo Ibérico

[2] Burdiel, I. (2019): Emilia Pardo Bazán. Madrid: Taurus, p.267

[3] Curros Enríquez, M (1917) Aires da miña terra/ O Divino Sainete. Tomo 1 das obras completas. Madrid: Hernando.



sábado, febreiro 06, 2021

Outro segredo de familia. Polo Avieiro de dona Emilia (29)

 

José Pardo Mosquera, pai de dona Emilia.
Balsa de la Vega; óleo sobre lenzo 35,5X27,5 cm.
Casa Museo EPB


Dise que os de familia son os segredos mellor gardados; incluso máis que os de estado. Mais, ao final, todo se sabe. Referiámonos no anterior “Avieiro” ás sospeitas de José Pardo Bazán de que o seu xenro fose como o Perucho de Los pazos..., un “fillo bravo”, para explicar o maltrato familiar tras a morte do pai e que non se arrepuxera e defendese os seus intereses. Cando menos é o que se desprende dos documentos dados a coñecer polo grupo de investigación “La Tribuna” en 2008[1]. Mais podía acontecer que do que Pepiño estaba farto era da longa experiencia de intrigas hereditarias do seu sogro, ou simplemente aquelas leas non lle aquelaban ben ao seu carácter.

Despois de tirarlle o po ás disputas económicas entre os Pardo e os Quiroga, os investigadores descubríronnos outro deses “aconteceres” dos que non gusta falar, dos que se prefiren agochar, ben premidos contra o fondo da gabeta dos recordos ingratos para que non se lles ocorra emerxer en circunstancia algunha. Neste caso, ben gardado, aferrollado con todos os cadeados que houbese e agochado baixo todos o silencios que se puidese, o segredo estaba na banda dos Pardo Bazán.

Do que non se podía falar na familia de dona Emilia era do asasinato da súa avoa paterna, dona Joaquina Mosquera Ribera. Mais, por que non falar da vítima dun crime? Por que agochalo? Por tratarse dun “mullericidio”, un máis desa praga contra as que as mulleres de hoxe erguen a voz, pero non daquela.. Pero había tamén outras razóns para calar.

O crime aconteceu en Betanzos, en 1848, segundo descubriron os investigadores tirando de dous fíos: unha breve nota de referencia da escasa prensa do momento e unha carta que un dos investigadores atopara, anos antes, nun libreiro de vello[2]. Tiveron que recorrer aos máis diversos arquivos, pois no abondoso e minucioso arquivo dos Pardo Bazán nada había. Como os césares, aplicaran unha eficaz “dannatio memoriae” ata o punto de que en ningunha biografía, agás a actual de Isabel Burdiel[3], se fai referencia ao tráxico final da avoa de dona Emilia.

Dona Joaquina (1805-1848) era filla de don Gonzalo Mosquera Arias e de dona Joaquina Ribera Pardo; ambos da fidalguía vella dende a punta das unllas dos pés ata os últimos pelos da cabeza. El, rendeiro abastado de ideas liberais ata onde se podía e, entre outras moitas cousas, señor da xurisdición de Bentraces, no actual concello de Barbadás, e irmán segundo do III marqués de Aranda e de Guimarei. Ela, filla única e polo tanto herdeira dos bens vinculados ás casas de Cañás, en Carral, da que xa non quedan restos, ou a de Baldomir, en Guísamo, Bergondo, da que fican as paredes, e algunhas máis.

Pazo de Bentraces,  en Barbadás, solar dos Mosquera Arias


Dona Emilia naceu apenas tres anos despois. Aínda que o silencio fose espeso algo tería que ouvir, algo saber, ollar expresións, xestos, arrebatos... dos que nunca nada dixo pero que, seguro, tiveron que influír nos “dicires” da escritora sobre malos tratos ás mulleres, violencia de xénero ou violencia en xeral, así como sobre as tensións, odios, rancores entre as familias por mor das herdanzas ou sobre as paixóns inconvenientes e os amores “fou”.

Miguel Pardo Bazán.
Avó paterno de dona Emilia


A avoa de dona Emilia era a segunda de tres fillas. Casou, ou casárona, aos 16 anos con Miguel Pardo Bazán que xa cumprira os 37 e procedía tamén de dous puros sangues fidalgos: os Pardo, con casa principal na granxa de Meirás, e os Bazán de Cambados, residentes no que hoxe é parador de turismo. En ambos os casos con outros moitos bens vinculados. O avó de Emilia fixera carreira militar e política e coincidiu co seu sogro nun liberalismo coutado para se as tornas se viraban absolutistas. Deputado ausente, nin aparecía, aducindo enfermidades, faleceu en 1839 deixando unha viúva de 39 anos e un fillo de 12, José, o pai de Emilia; os outros catro fillos faleceron antes que o proxenitor.

Dona Joaquina permaneceu na Coruña, vivindo coa nai, titorando o rapaz e administrando os bens e rendas do seu home que formarán parte da herdanza do fillo. Nesta cidade coñeceu o militar retirado Juan Rey Perfume, dez anos máis novo ca ela, de familia de comerciantes coruñeses e nai de orixe italiana, posibelmente Perfumo de inicio. Unha cousa leva a outra e tiveron unha filla, Adelaida Rey Mosquera, nacida en xaneiro de 1847, pero tardaron en casar e cando o fixeron mudáronse a Betanzos.

Ás dúas e media da tarde do 4 de maio de 1848, Juan Rey Perfume degolou a súa muller, cunha navalla barbeira. Ás 10 da noite pegouse un tiro. Deixaba unha longa misiva de suicidio: encetada antes de matar a  muller e rematada horas despois de facelo. Iníciaa referíndose a unha “conspiración infernal” na que a súa muller “es la primera actriz” “ofendida de que la haya obligado a casarse por que la hice una hija”, na trama “ha fraguado la más alta e imponderable calumnia contra mí, unida para ello con su hijo (o pai de dona Emilia), Bermúdez (cuñado da asasinada), Guergué (administrador dos Pardo Bazán), José Portela y su hijo (labradores de Meirás), el procurador Ribas y un clérigo llamado Caldelas”.

 Despois de matala continuou a carta “Horror he asesinado a mi mujer y ya no puedo hacerlo con la infame doncella”. Petiscamos algunhas frase da longa carta: “Ahí te queda torpe hijo José Pardo Bazán toda la herencia”, “vivía contento con mi mujer aunque ella era infame como vosotros”, “si ella y vosotros queríais separarme debió ser por una causa política”, “Esta mujer había denotado ya su resistencia a vivir conmigo cuando nos obsequiábamos, la deje luego y después quería casarse para solo separase luego y vivir a su antojo. No, yo o contigo o muerta tu o sino que diga alguno si tuve otra mujer desde casado. Soy el hombre más desgraciado del mundo pero muero justo, convencido de que mi mujer se iba separar de mí y aun vino mintiéndome”, “quiero que a mi mujer y a mí nos entierren juntos y en sagrado”, “cuantas veces dormí tirado en las ruedas porque mi mujer me echaba, cuantas en el sofá, cuantas veces salí desesperado y reñía porque ella me decía [que] no me quería, [que] no tenía posición social”.

A pesar do nerviosismo e da confusión mental que denota o escrito os investigadores puideron demostrar, a través da documentación do proceso, que “la conspiración deseñada por doña Joaquina Mosquera” para vingarse do ex administrador Luís María Guergué e asasinalo existiu e na lea meteu o seu home. Procuramos resumir o máis significativo.

A viúva de Miguel Pardo Bazán vivía coa súa nai na Coruña mentres o seu fillo estudaba Dereito; coñeceu o militar e tiveron unha filla, para evitar o escándalo bautizouna en segredo, pois non tiña intención de casar co pai. Pero alguén o descubriu e o párroco tivo que asentar o bautizo. Tiña unha boa razón dona Joaquina para non casar; como viúva administraba as moitas rendas procedentes de seis administracións que herdara o fillo; de casar, perdería a curadoría e con ela a maior parte dos seus ingresos. Pero de non facelo deixaba desprotexida a súa filla que non podería recibir herdanza máis que pola vía de alimentos, e o pai, Rey Perfume, tiña un soldo ben magro e ela nada herdara do seu pai e a súa nai non fixera aínda as partillas.

Casa de Baldomir, Guisamo, (Bergondo) vinculado aos Pardo


Dende meses antes do parto, Joaquina, coa axuda da nai, iniciou unha serie de movementos para preparar unha herdanza para a futura criatura e protexela no caso, relativamente frecuente, de morrer no parto. Joaquina comezou a reunir un patrimonio a través de cesións definitivas que lle facía a súa nai e a escriturar no notario algunhas últimas vontades que corrixían o testamento no que declaraba o fillo herdeiro universal. Nunha desas modificacións encargaba ao apoderado xeral, Luís Mª Guergué, de que, no caso de falecer, se apoderase da súa casa e todo o que houbese dentro; na outra deixaba a Juan Rey Perfume unha notas, que non se coñecen, para ter en conta a hora de executar o testamento. A descuberta do oculto bautizo e todos estes plans explicarían a mudanza a Betanzos.

De súpeto todo mudou. José Pardo Bazán, temendo que a súa nai puidese allear parte dos seus bens, destituína como titora e nomeou no seu lugar o seu tío José Bermúdez de Castro. Esta negouse a aceptalo e iniciouse un preito, frecuente por outra banda entre a fidalguía da altura, entre nai e fillo. O asunto complicouse cando Bermúdez de Castro denunciou a súa sogra por allear bens, que entrarían nas partillas da súa muller, a favor de Joaquina Mosquera. A coincidencia temporal indica que ambos os preitos teñen relación e dos dous é protagonista o administrador Guergué, que debeu ser quen descubriu o nacemento da cativa. Isto explica que Joaquina Mosquera lle retirase os poderes e, ante a resistencia deste, denunciouno para que lle entregase as chaves e lle devolvese o arquivo da familia que retirara da granxa de Meirás, en evidente acordo con Pardo Bazán e Bermúdez de Castro que viñan de nomealo administrador de ambos.

Ante a imposibilidade de gañarlle o preito ao fillo, Joaquina decidiu casar. A zuna debeu chegar ata o extremo de tramar o asasinato do traizoeiro administrador, e alentar as fortes tensións de Rey Perfume co administrador Guergué, co seu fillastro Pardo Bazán, co titor deste, Bermúdez de Castro e con ela mesmo. O matrimonio, tras a perda da titoría, seguiu vivindo en Betanzos ata que ocorreu a traxedia. Guergué encargouse de inventariar os bens da vivenda e preparar o enterro da parella.

Pardo Bazán non tardaría en denunciar a Guergué polas contas que lle presentou, preito que tardou meses e rematou cun acordo. Tiña, pois, o pai de dona Emilia ampla experiencia nestas lides. Anos máis tarde volveraas poñer en practica cando se trate do reparto de bens e rendas dos irmáns Quiroga, tras a morte do pai, mesmo ata o punto de insinuar que José Quiroga ou ben non fose fillo de don Pedro Quiroga ou ben non o fose de dona Mariquiña. Como sabemos, estas tensión intrafamiliares estarían na base da posterior separación do matrimonio Quiroga- Pardo Bazán.



[1] “Aportaciones a la biografía de Emilia Pardo Bazán. La crisis matrimonial (1875-1884)” en La Tribuna. Cadernos de estudos da casa-museo EPB, nº 6, 2008 A Coruña RAG/Casa Museo EPB, p.71-127

[2] O grupo de investigación está formado por Xosé Ramón Barreiro Fernández, que atopou a carta, Ricardo Axeitos, que reparou na nota de prensa, Patricia Carballal Miñán e Jacobo Manuel Caridad Martínez. A investigación publicouse en en La Tribuna. Cadernos de estudos da casa-museo EPB, nº 8, 2011. A Coruña RAG/Casa Museo EPB, p.15-56 baixo o título “La trágica muerte de Joaquina Mosquera Ribera, abuela de Doña Emilia. Un familiar secreto desvelado”

[3] Burdiel, I. (2019): Emilia Pardo Bazán. Madrid:Taurus