Como non todo pode ir a papel, deixovolo aqui, a pesar da súa exrtensión, como constancia dun traballo e para quen lle poida interesar.
A recuperación cívica da
memoria no Val de Miñor. As fosas de San Xián:algunhas consideracións e unha
addenda.
venres, xuño 12, 2020
A recuperación cívica da memoria no Val de Miñor
xoves, xuño 11, 2020
Momentos históricos
Inicio a
lectura dun documento político; refírome a un elaborado por unha organización
política. Dise o pecado, non o pecador. Comeza: “Neste momento histórico…”. A
tentación de non seguir lendo invádeme; só unha certa respectuosa disciplina me
obriga a continuar. Chego ata o final con
esforzo. Agás o do “momento histórico” que segue remoendo nos miolos, o demais
esvaecese.
Sempre me chamou a atención que
as máis diversas esquerdas acudan, con excesiva frecuencia, a unha pulsión
obsesiva por vivir momentos históricos. Canto máis escoradas, cando menos na
fraseoloxía, cara á “rive gauche”, máis se lles nota. En cada recuncho hai un
momento histórico, ou cando menos un instante fulgurante. Estes momentos de
solemnidade brillan con intensidade cando no horizonte, máis ou menos próximo,
se albisca unha contenda electoral. Daquela, o momento, o instante, o
intervalo, o intre, o lapso temporal, elévase na súa misticidade histórica para
virarse en transcendente.
Tamén me chama
a atención a fraxilidade desa obsesión na franxa do arco político que exerce o
poder, quizais, con maior propiedade, debésemos dicir o goberno. Esa tensión
pola historicidade do momento vai diluíndose a medida que nos achegamos aos centros
de decisión, dunha ou outra banda da fantasmagórica demarcación ideolóxica, aínda
que sexan do fragmentado e diminuído poder político actual. A eles só lles preocupa
o instante. Será por iso por que gobernan? Por outra banda, os que exercen o poder de
verdade, o económico, viven só no día a día, sen ningún sentido da
transcendencia, tomándose a tensión diariamente nas raíñas que soben e baixan nos
paneis das oficinas bursatis.
Aínda que nos
últimos tempos tamén inzaron na “rive droite” os entusiastas do momento
histórico pasado. A teórica, e real, diferenza entre eles é que para uns o
momento é pasado, é nostalxia; para outros é futuro, é ilusión. A nostalxia
como argumento político é perigosa, ben por provocar parálise na acción ou xerar
reacción ao cambio. Por iso, un coma min é un iluso.
Superado o
horizonte electoral, comprobado que o momento pasou, que o fracaso aconteceu de
novo, que o momento histórico fica para o futuro, chega o momento da análise
racional. Daquela, con rigor, esmiúzanse os “factores esóxenos” que permiten
comprender os magros resultados, non agardados, pero condicionados pola
dificultade das circunstancias puntuais. Tras o exercicio de racionalidade
colectiva, cada quen vaise ao seu recuncho remoendo o fracaso e a frustración
que só mingua coa nova rutina.
Meu avó
contoume que cando meu tío-avó Nilo era un mozote, enfadouse, por non ser o
primoxénito. Este, meu avó, exerceu a xefatura da casa durante décadas
acompañado polo seu irmán solteiro, o meu tío avó Nilo, que levou unha vida de
aventuras, en especial na súa imaxinación.
O caso é
que ao Nilo déuselle por se meter na
cama. Pasaba os días amouchado baixo mantas e cobertores; erguíase para
espelicar unhas miudezas á hora de xantar ou cear para entobábase de novo no seu cuarto. A súa nai,
miña bisavoa polo tanto, comezou a preocuparse. A familia tamén. Todos lle
preguntaban que lle pasaba. Nilo baixaba os ollos, remoía un boh! ou un bah!,
machicaba un nada! e retornaba ao seu escondedoiro. Miña bisavoa comezou a
preocuparse de veras. Foi entón cando decidiu entrar no cuarto e falar con el.
Nilo estomballado, envolvido en cobertores e coa cara baixo a almofada, non
respondeu aos primeiros “que che pasa?” da súa nai. Esta chegou a enfadarse.
Arrombou os cobertores e a almofada, xeniúda como era botoulle un “que che pasa?”
dos que hai que responder.
- - Boh!, o que eu quero é mandar -respondeulle
o meu tío-avó Nilo.
-
A lingua de Caín
As mentalidades
primitivas procuran a simplicidade, a coherencia, que a realidade cadre coa
lóxica, co racional, co que é “natural”
e doado de comprender. Por exemplo, no relato bíblico, escolleuse a bondade de
Abel, por vítima, e alcumouse a maldade como cainita, por asasino. Máis a disputa
resulta ben máis complexa, pouco dada á simple disxuntiva entre perversidade e
benevolencia. Caín, o primoxénito, era labrego e enrabiouse porque deus gababa máis
os agasallos que lle facía o seu irmán saltimbanqui que pasaba o día a tocar na
frauta detrás das ovellas, mentres el se eslombaba partindo terróns para apañar
unha mísera colleita. O deus inxusto desprezaba o esforzo e recoñecía o folgazán,
ata consentir a súa glorificación no relato bíblico. Caín colleulle tal zuna a
Abel que acabou non só por matalo senón por ignorar o seu crime.
Ata aí unha
lectura simple. Mais o relato continúa. Caín
foi castigado polo capricho de deus a vagar por terras ermas ata que atopou
acougo e fundou a primeira cidade que chamou, ao igual que o seu fillo, Enoc.
As reviravoltas da vida e dos anos converteron os labregos en urbanos e os
silos preñados de cereais provocaron a envexa dos pastorís frautistas e deles,
como é ben coñecido, xurdiron os invasores que, co roubo e a destrución,
estragaban as colleitas labradas durante décadas.
Dunha
lectura máis complexa podemos inducir que do castigo divino e do crime humano
xurdiu o progreso da cooperación e a esperanza, sempre incumprida, da
igualdade.
A resultas da súa grande obra, a cidade, os cainitas víronse con
forza para desafiar o deus antolladizo e “asaltar os ceos”, erguendo unha
torre ata onde el acougaba do seu atarefado labor resolutorio. Iracundo,
estragoulles o xoguete e ademais condenounos a falar linguas diferentes para
impedirlles a colaboración, aquel grande invento dos sosegados labregos
axuntados en aldeas para facerlles fronte aos excitados e violentos pastores,
sempre enzoufados en sangue animal.
Como é
sabido, outra vez o relato se simplificou. De novo deus equivocouse e o que el
desexaba fose castigo converteuse en bendición. A diversidade cultural acelerou
a cooperación e achegou máis igualdade, pois o que uns matinaron chegou aos
demais e, mellorado, ou non, adoptouse ás novas circunstancias.
O relato
simple prende nestes tempos de pandemia. É así como o meu tío-avó, Nilo, sempre
me anda a preguntar, quen o botou? Refírese ao bicho ese. Alguén o tivo que botar. Ou ti cres
que foi deus? Meu tío-avó é un volteriano rabioso, e, aínda sen sabelo, nin
sequera coñecer moito do gavacho, coida que iso de deus é un conto asiático.
Fronte ás súas preguntas, as miñas tentativas racionais de ignorante atrevido
sempre fracasan. Alguén o botou fosen os chinos ou os americanos, o caso é saber para que, remata concluínte.
Daquela,
como non lle dou a razón, aproveita para meterme o dedo no ollo. Moi ben
racional, dime, e vós que tropeleades… que tropeleades… que non vos dades posto
de acordo nin en como escribir a lingua que falamos, que parecedes fillos de
Caín!
Publicado
en Tempos Dixital 8/6/2020
Bandidos
Así
titulou o historiador Eric Hobsbawm un dos seus moitos libros que remataron por
converterse en referencia para un xeito de facer historia cos ollos espelidos
ante as circunstancias socio-políticas e económicas do momento. O seu Bandits (1969) é una secuela de Rebeldes primitivos (1959) que abría camiño nesa dirección. Hobsbawm apañaba
un pouco da mitoloxía, outro chisco do folclore e unhas páxinas da literatura
para enxertar os seus personaxes (Robin Hood, Giulano, Villa...) ou grupos (haiduks
balcánicos, dacoits hindúes, cangaceiros
brasileiros ou anarquistas españois) e procurar a súa comprensión e
interpretación dende a perspectiva da loita de clases.
O
noso país, no longo e lento tránsito do antigo réxime ao capitalismo, tamén
coñeceu varios destes personaxes ou grupos. A maioría, descoñecidos para o gran
público; algún máis presente na mitoloxía popular, como no caso de Pepa Loba.
Hoxe
quixera apañar dous feitos esquecidos que, na miña opinión, acaen ben aos
paradigmas do mestre británico e ademais teñen elementos en común que os
converte case nun asunto familiar; por ser ambas as vítimas “administradores”
dunha das familia mais senlleiras da aristocracia fidalga, os
Quiroga, das terras do ribeiro alto do Carballiño, do Avieiro como lle apuxo a
Pardo Bazán á comarca onde o seu marido,
José Quiroga, e o seu cuñado Eduardo tiñan abastadas posesións, entre outros
moitos lugares do noso país.
 |
| Casa dos Quiroga en Catasós (Lalín) |
O home
da Bazán era discreto e pouco gustoso de andar nos papeis, aínda así sabemos
que nos primeiros días de 1899[1] saíu de Compostela para O
Carballiño e detívose na súa casa de Quintela. Sabémolo porque na casa grande
de Catasós (Lalín) agardou polo seu mordomo de Arnois, no Ulla, que non chegou.
O administrador das súas propiedades nas terras ullás, Manuel Méndez Rodríguez,
ex cabo da garda civil e ben coñecido na zona por ser antes, de licenciarse do
benemérito corpo, comandante do posto de Ponte Ulla, saíu da súa casa un día
dos primeiros de marzo de 1899, ás catro da mañá, para reunirse con don José en
Quintela, entregarlle 2.520 pts. en metálico e informalo de como atendía as
súas propiedades. Á altura de Valboa, cando se achegaba á estrada de Ourense en dirección a Lalín,
saíronlle ao paso catro homes, dous deles a cabalo, e déronlle o alto. O afouto
ex garda civil, lonxe de intimidarse, desprezounos
cun !atrás miserábeis!, ao tempo que tiraba do seu revolver e a emprendía a
tiros.
Segundo
o redactor había xa grande alarma, pois dende un tempo a esta parte sucedíanse,
en toda Galicia, roubos e atentados que denotaban, segundo o xornalista, non só
“el propósito de robar” senón tamén “inclinaciones criminales”.
Este sería o caso. O varudo administrador bateu cuns destemidos asaltantes que
se chimparon sobre el, aínda que lles seguise a disparar, e mesmo é probábel
que ferise algún deles. Un dos tiros que lle zorregaron os bandidos pegoulle na
“tetilla izquierda” e a bala saíulle “por la espaldilla”. Os salteadores prenderon
o apoderado dos Quiroga e roubáronlle
10.080 reais; pasáronlle unha corda de
nó corredizo polo pescozo, atáronlle os pes a unha árbore e fuxiron de contado.
Ao pouco unhas mulleres que pasaban polo lugar escoitaron berros e acudiron en
auxilio. Déronlle ceibado os pés, pero o pánico que as apresaba non lles
deixaba desfacer o nó, polo que tivo que desenlealo o mesmo ferido. Unha vez
liberado xuntou forzas para achegarse ata a casa de José Buela e pedir axuda. Seica
o mordomo lle dixo: “Deme auxilio Buela que me quedo sin sangre”. Procuroulle
cortar a hemorraxia, pero o estado do ferido era grave e dispuxo que avisasen o
párroco de Arnois para que lle
administrase os sacramentos. Ao pouco chegou o xuíz da Estrada que iniciou
dilixencias das que deduce o redactor que non era o único delito dos asaltantes,
así como que eran sabedores da importante cantidade de diñeiro que levaba o
mordomo.
Dous
días despois[2]o
ferido seguía na casa de Buela, asistido polo médico e coa esperanza de que se
salvase, mentres a garda civil da Ulla e da Estrada realizaba pescudas para dar
cos criminais, que eran, os catro, do Carballiño. A dous deles coñecíaos ben o ex cabo; un alcumado
“O Candán” andaba polas feiras vendendo, unhas veces medias e outras xamóns. Un
mes máis tarde estaba case restablecido aínda que seguía na casa de José Buela
Rivas ao que os medios non deixaban de gabar[3].
Hobsbawm
describiría esta tipoloxía como xente que vivía nos “bordos” da sociedade, pero non exactamente marxinais,
dedicados de cando en vez ao saqueo e vistos con frecuencia pola xente como
símbolos de resistencia popular e ás veces ata como heroes.
Un
subtipo de bandido sería a figura do vingador, caracterizado non por axudar os campesiños,
senón porque ao castigar os opresores concedíalle aos oprimidos unha
satisfacción psicolóxica. Este sería o segundo dos casos que hoxe lembramos que
ten como vítima outro mordomo da familia, neste caso do ex deputado Eduardo
Quiroga.
 |
| Casa dos Quiroga na Praza Maior do Carballiño |
Segundo as crónicas, ás seis
da mañá do 17 de setembro de 1905, o día grande das festas da vila do
Arenteiro, na parroquia ribeirá de Cabanelas, un individuo, aproveitando que un
dos criados deixara aberta a porta para ir á horta, entrou ata o
cuarto do
administrador e guindoulle enriba unha bomba inzada de clorato potásico. A
parte superior do corpo ficou esnaquizada, a cabeza e o peito convertidos nunha
masa informe. Tan potente foi o estoupido que afectou mesmo o edificio. O individuo deuse á fuga. O
administrador das rendas do cuñado de dona Emilia era, segundo o gaceteiro, “un
viejo servidor, honrado y fiel guardián de los bienes de su amo”. Ata a casa
dos Quiroga, no Carballiño, trasladáronse autoridades e persoeiros da vila e da
provincia para transmitirlle os seus pesares a un “emocionadísimo” don Eduardo.
Segundo un xornal ourensán que reproducen os demais medios[4], aínda que se descoñecen
as causas do atentado, cóidase que estas poderíanse achar na dilixencia coa que
o defunto xestionaba os negocios do seu amo, sen permitir que se “hollasen” os
intereses que lle estaban confiados. Supoñen, pois, os mesmos xornalistas que
se trataría dunha vinganza.
 |
| Casa dos Quiroga en Cabodevila, Cabanelas, O Carballiño |
Déixovos esta
versión previa do texto publicado en Nós
diario, no suplemento “Coñecer” o 2/6/2020.
[3]El eco de Santiago, 5 /3 e 7/3/ de 1899; La correspondencia gallega, 7/3/1899; Gaceta de Galicia. Diario de Santiago,
29/3/1899 e La idea moderna. Diario de
Lugo, 07/03/1899.
xoves, abril 30, 2020
1846 é para sempre. Abril, sempre!
| O amigo Dionisio Pereira faime chegar este escrito, eu comaprtoo por estar dacordo |  | |||
Boa noite:
Un par de francotiradores, un na Terra de Montes e outro nas antípodas australes, decidimos compartir unha breve proclama para remover augas mansas e prepararnos para unha "normalidade" que moit@s de nós rexeitamos.
Velaí no arquivo adxunto o seu texto.
Se estás de acordo en asinar o manifesto-proclama, abonda con que respondas afirmativamente a este correo. Só é necesario o nome.
Saúde e longa vida.
Dionísio Pereira
podedes asinar
podedes asinar
martes, abril 21, 2020
mércores, abril 01, 2020
Fóísenos a memoria
No medio
deste andazo que nos ten confinados, enclaustrados ou encarcerados, a tristeza
asolagou aquela á que botaron “... a este mundo en orfandade,/orfa naciches e
orfa vas seguir/por este mundo adiante, /escorada a unha banda e sen amarras”
(...) “pois as amarras túas,/nun afastado antonte,/foron cortadas con
brutalidade,/ por iso desde entón vas escorada”. A “abandonada filla do mar”[1], ficou privada de memoria.
Aquela que
exercía con prudente distancia, vontade inquebrantábel e sen renuncia algunha. Aínda non hai moitos días que pechei a última
páxina da nova d´A ilusión e esperanza[2]
ampliada. A súa colección de retratos de amizades, ao xeito do libro dos amigos[3] do seu querido e admirado
don Ramón, no que con elegancia rememora a “experiencia vivida”, como diría
Benjamin, para transmitila a quen procura aquela que “Nin do teu nome mesmo
estás moi certa./ Nada certo da túa orixe sabes”.
Sempre me
chamou a atención a estraña afección, no ámbito da cultura e da política galegas,
ao libro de conversas en contraste co escaso cultivo do texto autobiográfico ou
“libro de memorias”. Nada máis que dicir. Só que a receita da “conversa con”,
parte do inocente engado, perpetrado coa aquiescencia da persoa entrevistada,
da benévola actitude, por non empregar un termo máis contundente, do entrevistador.
O papel, ou
pantalla, en branco son xélidos cando se enfrontan dende os valores éticos
e sen máscaras protectoras. Os textos memorialistas entendidos como un exame de
conciencia exercitado co auxilio da memoria, compañeira falaz e traidora de nós
mesmos, capaces de relacionar os acontecementos autobiográficos con
experiencias sociais, civís, éticas e morais, ou de reflexionar sobre estas
cuestións dende a propia experiencia persoal sen renunciar á lectura crítica
das propias decisións ou actitudes xeracionais, son “rara avis” no noso mundo cultural. “Este é o país onde
ninguén lembra nada”, escribiu Franco Grande no limiar da súa grande achega
memorialista[4].
Non son precisas Confesións rousonianas,
chéganos con relembrar para evitar flagrantes ausencias, evidentes
contradicións ou pavorosos silencios.
Franco Grande
non renunciou ao legado moral da xeración dos cincuenta, da xeración de
Galaxia, deostada como “piñeirista” e tan mal interpretada tanto polos que consideran que o galeguismo
moderno é cousa dos anos oitenta ou que o ideario de Castelao esta acadado na
actual autonomía. Son reflexións del mesmo, galeguista ata a medula,liberal de liberdade e respecto, federalista europeo, reflexivo, bo conversador, pensador[5], poeta e memorialista. Abandonounos
neste remuíño que nos arrastra e foise pensando “que este país, se algunha vez
dá unha resposta, é sempre tarde, cando a un xa tanto lle ten”.
Gondomar de Miñor, no último
día de marzo deste andazo.
[2] Franco Grande, X.L. (2019): A
ilusión da esperanza. Galaxia: Vigo.
[3] Otero Pedrayo, R. (1997): O
libro dos amigos. Galaxia: Vigo. Edición de Marcos Valcárcel.
[4] Franco Grande, X.L. (2004): Os
anos escuros. Galaxia: Vigo. Hai una edición de 1985 en Xerais co mesmo título
ao que se lle engade un I, pero que non tivo II. A edición de Galaxia é a
completa.
Subscribirse a:
Comentarios (Atom)