Identidade, tradición e modernidade: O universalimo da cultura galega

Déixovos o texto base dunha charla pronunciada en Baiona o pasado 9 de xullo de 2015, nun ciclo dirixido nomeadamente a “veraneantes tradicionais” da vila. Non está todo o que se dixo, nin se dixo todo o que está. A alguén pódelle interesar.

    Agradecer a Antonio Piñero o convite para participar neste ciclo de conferencias que dende hai anos organiza coa xenerosa vontade de darlle un pouco de vida cultural á Baiona veraneante, ou sedentaria. O esforzo ben merece a pena ser gabado. Agradecerlle tamén a sensibilidade por convidarme para falar na lingua propia do país e sobre a cultura propia do país.

Vinte e cinco. Esperanza

Para Antonio (Juan) Valverde

     O meu tío-avó Nilo era ben aproveitadiño. Participaba da común cultura das “tres erres”, agora de moda. No seu tempo, sen innecesarias teorizacións verdes, as xentes reducían, reciclaban e reutilizaban o que pillasen por diante. Ora, como o meu tío-avó, poucos. Cando se furaba un penico ou unha pota poñíalle uns remaches, ata que o penico, ou a pota, era máis remache que outra cousa.

Dunha a outra beira*

Memorial en Monçao 

O dous de novembro de 1823 José Arias Teixeiro foi elixido “por unanimidade de votos” como “Comandante general de los Batallones que componen este cuerpo de realistas...”. Cinco días despois o Tenente coronel Rafael del Riego era aforcado en Madrid. Remataba o trienio liberal, regresaba o absolutismo. O líder absolutista miñorán aínda daría ben voltas ata a súa morte e soterramento en San Pedro da Ramallosa. Esta primeira e exitosa acción de armas do señor de Pías foi posible pola xenerosa axuda dos “miguelistas” portugueses que o protexeron e axudaron a tomar Tui. Non imos ir a tempos tan recuados, só sinalamos o feito para reforzar a tese da permeabilidade política e económica, e escasamente coñecida, da raia galego-portuguesa que sostén Dionisio Pereira no seu último libro:Emigrantes, exilados e perseguidos. A comunidade portuguesa na Galiza (1890-1940),Através Editora, 2013.

Saom Sarmento e criado a veira de Portugal*

    Os estudosos da lingua e da literatura galega teñen 

Diego Sarmiento de Acuña, 1º Conde de Gondomar

denominado aos séculos XVI e XVII como “os séculos escuros”. Esta denominación podería estenderse ao século das luces, aínda que neste se observen certas mudanzas na mentalidade de sectores influídos polas ideas ilustradas.

    Nestas centurias, a lingua galega escrita practicamente desapareceu. O galego quedou reducido a unha lingua familiar e coloquial, xusto no momento en que outras linguas romances comezan a substituír ao latín na vida cultural, política e administrativa.

Incrédulos

Caravaggio (1571-1610)

A incredulidade de Santo Tomás ( Incredulità di San Tommaso)

1602. Óleo sobre lenzo, 107X146cm

Palacio de Sanssouci, Postdam, Alemaña

Pintou corpos e non espíritos. O seu realismo non era apreciado naqueles tempos tridentinos. O negror das tebras caracterizárono. Creou longa e farturenta ringleira de seguidores, máis duradeira que a súa curta vida e máis escura que a súa mente atormentada polo crime. Mais non puido fuxir do seu tempo; somos máis fillos do noso tempo que dos nosos pais, escribiu Marx. Os seus modelos apañados, entre borrachos e prostitutas, nas rúas inmundas de Roma e nas tabernas que frecuentaba convertíaos, sobre o lenzo, en apóstolos, santos, cristos ou virxes... como este incrédulo Santo Tomás. Ben sabe a persoa lectora, un apóstolo de Cristo que non cría na resurrección do seu líder e mesmo tivo que meter os dedos na ferida aberta pola lanza do soldado imperialista; como sabe tamén que a imaxe que se incorpora nestas miñas colaboración serven só para “iluminar” o texto sen outra pretensión.

O grito

“El grito”

Hermenegildo Sosa

Óleo sobre tela

130x90

           Chamoume a atención o óleo que ilustra estas liñas. O autor, Hemenegildo Sosa, un pintor nacido (1946) no estado de Tlaxcala, no corazón do México insurxente que nos narrara John Reed¹ antes de relatarnos os dez días que abalaron o mundo. Sosa é un paisaxista recoñecido, en principio afastado do expresionismo de Munch de quen tomou o icónico título.

A creba dos Álvarez

Xosé María Álvarez Cáccamo e Carlos Méixome Quinteiro
na Aula de Cultura Ponte de Rosas (Gondomar)

A violencia fascista levou á morte por fusilamento ao meu avó Dario Álvarez Limeses e ao seu sobriño Alexandre Bóveda, ao exilio ao curmán de meu pai Xerardo Álvarez Gallego, ao desterro ao meu pai e a outro curmán seu, Emilio Álvarez Gallego, á cadea ao meu tío Darío Álvarez Blázquez no 47.

Con este tráxico reconto familiar, tirado da súa Memoria de poeta (2006), enceta Xosé María Álvarez Cáccamo o seu libro A Voz quebrada. Da memoria histórica e o terror fascista (2014). Catorce textos, breves na súa maioría, escritos, ou ditos, entre 2003 e 2014, pero publicados sen orde temporal, que nos falan da “verdade na conciencia que ás veces confundo a miña memoria coa dos meus maiores”. Preguntábase Benjamin, nunha das súas teses sobre a historia: “Acaso nas voces ás que lle prestamos ouvido non resoa o eco doutras voces que deixaron de soar”. Velaí o carácter matricial da memoria que fica ancorada nos feitos singulares sempre en transformación, aberta, que nunca remata por fixarse, sempre influída por acontecementos posteriores, por experiencias que se superpoñen e van modificando o recordo ata que: “Creo que eu estaba alí, en Tui, o dia 30 de outubro de 1936, ás seis horas e corenta e cinco minutos da mañá, e que puiden escoitar os tiros que lle arrincaron a vida” (refírese ao seu avó Darío Álvarez Limeses). A memoria e a historia teñen unha mesma preocupación: o pasado; pero entre ambas existe unha xerarquía. A memoria é fonte, a historia relato. A historia nace da memoria e despois ten que se liberar dela. O que nos ofrece Pepe Cáccamo é memoria “fondeada en sombra fría de dor” que nos acompaña na “alba insomne” e se revolve contra o “negacionismo erixido polos responsables do xenocidio e da ditadura” para lembrarnos “aquel programa de exterminio exhaustivo” que se impuxo en 1936 “por maioría absoluta de terror” e soñar coa vinganza, coa lexítima vinganza que non pode ser realidade.